અગ્નિપુરાણમ્

દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીવિલ્વપૌષ્કરૈઃ । શ્રૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગવલ્લિભિઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, શટી, રસ્ના, પિપ્પળી, બિલ્વ, પૌષ્કર, શ્રૃંગી, આમળા, ભાર્ગી, ગુડૂચી અને નાગવલ્લી—આ બધું ઉપયોગી છે.

યવાગ્રં વિધિના સિદ્ધં કષાયં વા પિવેન્નરઃ । કાશહૃદ્‌ગ્રહણીપાર્શ્વહિક્કાશ્વાસપ્રશાન્તયે ।। ૨૮૫.

યવથી યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, તો કાશ, હૃદયરોગ, ગ્રહણી, પાશ્વરોગ, હિક્કા અને શ્વાસરોગમાં આરામ મળે છે.

મધુકં મધુના યુક્તં પિપ્પલીં શર્કરાન્વિતાં । નાગરં ગુડ઼સંયુક્તં હિક્કાઘ્નં લાવણત્રયમ્ ।। ૨૮૫.

મધુકને મધ સાથે, પિપ્પળીને સાકર સાથે, નાગરાને ગોળ સાથે અને ત્રણ પ્રકારનું મીઠું—આ બધું હિક્કા દૂર કરે છે.

કારવ્યજાજીમરિચં દ્રાક્ષા વૃક્ષામ્લદાડ઼િમમ્ । સૌવર્ચ્ચલં ગુડ઼ં ક્ષૌદ્રં સર્વારોચનનાશનમ્ ।। ૨૮૫.

જીરું, જીરકું, મરી, દ્રાક્ષ, ખટ્ટા લીમડા, દાડમ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક, ગોળ અને મધ—આ બધું ભુખ ન લાગવી દૂર કરે છે.

શ્રૃહ્ગવેરરસઞ્ચૈવ મધુના સહ પાયયેત્ । અરુચિશ્વાસકાશઘ્નં પ્રતિશ્યાયકફાન્તકમ્ ।। ૨૮૫.

તાજા આદુનો રસ અને મધ મિક્સ કરીને પીવડાવવું જોઈએ; એ સ્વાદ જતો, શ્વાસ ફૂલવો, ઉધરસ, નાક બંધ અને કફ દૂર કરે છે.

વટં શ્રૃઙ્ગી શિલાલોધ્રદાડ઼િમં મધુકં મધુ । પિવેત્ તણ્ડુલતોયેન ચ્છર્દિતૃષ્ણાનિવારણમ્ ।। ૨૮૫.

વડ, શ્રૃંગી, શિલાજીત, લોધ્ર, દાડમ, જેઠીમધ અને મધ—આ બધું ભાતના પાણી સાથે પીવું, ઉલટી અને તરસ અટકાવે છે.

ગુડુચી વાસકં લોધ્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્ । કફાન્વિતઞ્જયેદ્રક્તં તૃષ્ણઆકાસજ્વરાપહમ્ ।। ૨૮૫.

ગિલોય, અડુસ, લોધ્ર અને પીપળી મધ સાથે મિક્સ કરીને, જેમને કફ સાથે લોહી આવે છે, તેમને આપવું; એ તરસ, ઉધરસ અને તાવ દૂર કરે છે.

વાસકસ્ય રસસ્તદ્વત્ સમધુસ્તામ્રજો રસઃ . શિરીષપુષ્પસુરસભાવિતં મરિચં હિતં ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, અડુસનો રસ, મધ અને તામા નો ચૂણ, અને શિરીષના ફૂલનો રસ ભેળવી મરી—આ બધું લાભદાયી છે.

સર્વ્વાર્ત્તિનુન્મસૂરોઽથ પિત્તમુક્ તણ્ડુલીયકં । નિર્ગ્ગુણ્ડી શારિવા શેલુરહ્કોલશ્ચ વિષાપહઃ ।। ૨૮૫.

બધા પ્રકારના અરટી, મસૂર અને તણદોળ જે પિત્ત દૂર કરે છે, તેમજ નિર્ગુંડી, સારિવો, શેલુ અને બોર—આ બધું ઝેરના વિરુદ્ધ છે.

મહૌષધં મૃતાં ક્ષુદ્રાં પુષ્કરં ગ્રન્થિકોદ્ભવં । પિવેત્ કણાયુતં ક્કાથં મૂર્ચ્છાયાઞ્ચ મદેષુ ચ ।। ૨૮૫.

મહૌષધિ, મૃતા, ક્ષુદ્રા, પુષ્કર અને ગ્રંથિકોદભવ—આ બધું કણાની માત્રા સાથે કઢાવવું, એ બેહોશી અને નશામાં ઉપયોગી છે.

હિઙ્ગુસૌવર્ચ્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકં । ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે સિદ્ધમુન્માદનાશનં ।। ૨૮૫.

હીંગ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક અને પીપલ, દરેક બરાબર માત્રામાં, અને એના ચારગણ ઘી, ગાયના મૂત્રમાં પકાવવું—આ દવા પાગલપન દૂર કરે છે.

શઙ્ખપુષ્પીવચાકુષ્ઠૈઃ સિદ્ધં બ્રાહ્મીરસૈર્યુતં । પુરાણઆં હન્ત્યપસ્મારં સોન્માદં મેધ્યમુત્તમં ।। ૨૮૫.

શંખપુષ્પી, વચ, કુઠ અને બ્રાહ્મીનો રસ સાથે ઘી પકાવેલું—આ પ્રાચીન દવા અપસ્માર, ઉન્માદ દૂર કરે છે અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં તદ્વત્ કુષ્ઠનુચ્ચાભ્યાયુતં । પટોલત્રિફલાનિમ્બગુડુ વીધાવણીવૃષૈઃ ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, પંચગવ્ય ઘી અને કુઠ, સાથે પટોળ, ત્રિફળા, નીમગોળ, વીધા અને વણી—આ બધું સારવાર માટે વપરાય છે.

સકરઞ્જૈર્ઘૃતં સિદ્ધં કુષ્ઠનુદ્વજ્ર્કં સ્મૃતં । નિમ્બં પટોલં વ્યાઘ્રી ચ ગુડુચી વાસકં તથા ।। ૨૮૫.

કરંજથી પકાવેલું ઘી ત્વચાના રોગ માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે; નીમ, પટોળ, વ્યાઘ્રી, ગિલોય અને અડુસ પણ તેમાં ઉમેરાય છે.

કુર્ય્યાદ્દશપલાન્ ભાગાન્ એકૈકસ્ય સકુટ્ટિતાન્ । જલદ્રોણએ વિપક્તવ્યં યાવત્‌પાદાવશેષિતં ।। ૨૮૫.

દરેક દ્રવ્યના દસ દસ પળા લઈ, બધું કૂટી, પાણીમાં પકાવવું, અને ચોથું ભાગ બાકી રહે ત્યાં સુધી ઉકાળો.

ઘૃતપ્રસ્થમ્પ્ચેત્તેન ત્રિફલાગર્ભસંયુતં । પઞ્ચતિક્તમિતિ ખ્યાતં સર્પિઃ કુષ્ઠવિનાશનં ।। ૨૮૫.

એમાં એક પ્રસ્થ ઘી અને ત્રિફળાનો ગૂદો ઉમેરો, તો એ પંચતિક્ત ઘી કહેવાય છે, જે ત્વચાના રોગ નાશક છે.

અશીતિં વાતજાન્ રોગાન્ ચત્વારિંશચ્ચ પૈત્તિકાન્ । વિંશતિં શ્લૈષ્મિકાન્ કાસપીનસાર્શોવ્રણાદિકાન્ ।। ૨૮૫.

આ વાદથી થતા અશીથી, પિત્તથી ચાલીસ અને કફથી વીસ રોગ, તેમજ ઉધરસ, નાક બંધ, બવાસીર, ઘા વગેરે દૂર કરે છે.

હન્ત્યન્યાન્ યોગરાજોષઽયં યથાર્કસ્તિમિરં ખલુ । ત્રિફલાયાઃ કષાયેન્ ભૃઙ્ગરાજરસેન ચ ।। ૨૮૫.

આ યોગરાજ દવા બીજાં રોગો પણ એ રીતે દૂર કરે છે જેમ સૂર્ય અંધકાર હટાવે છે; ત્રિફળા કઢા અને ભૃંગરાજના રસથી.

બ્રણપ્રક્ષાલનઙ્કુર્યાદુપદંશપ્રશાન્તયે । પટોલદલચૂર્ણેન દાડિમત્વગ્રજોઽથ વા ।। ૨૮૫.

ઉપદંશ શાંત કરવા માટે પટોળાના પાનનો ચૂણ, દાડમ અથવા ત્વગ્રથી ઘા ધોઈ શકાય.

ગુણ્ડયેચ્ચ ગજેનાપિ ત્રિફલાચૂર્ણકેન ચ । ત્રિફલાયોરજોયષ્ટિમાર્કવોત્પલમારિચૈ ।। ૨૮૫.

ગજેનાથી અને ત્રિફળા ચૂણથી ધૂપ કરવી; ત્રિફળાનો ધૂળ, જેઠીમધ, અર્ક, નીલકમળ અને મરી પણ વાપરી શકાય.

સસૈન્ધવૈઃ પચેત્તૈલમભ્યહ્ગાચ્છર્દ્દિકાપહં । સક્ષીરાન્ માર્કવરસાન્ દ્વિપ્રસ્થમધુકોત્પલૈઃ ।। ૨૮૫.

સૈંધવમીઠું નાખી તેલ પકાવવું, એથી લપસવું ઉલટી દૂર કરે છે; એમાં દૂધ, અર્કનો રસ, બે પ્રસ્થ જેઠીમધ અને નીલકમળ ઉમેરવું.

પચેત્તુ તૈલકુડવં તન્નસ્યં પલિતાપહં । નિમ્બમ્પટોલં ત્રિફલા ગુડૂચી ખદિરં વૃષં ।। ૨૮૫.

તેલના પાત્રમાં નીમ, પટોળ, ત્રિફળા, ગુડૂચી, ખદિર અને વૃષ સાથે ઉકાળી પીવું, વાળના પાંખા દૂર કરે છે.

ભૂનિમ્બપાઠાત્રિફલાગુડૂચીરક્તચન્દનં । યોગદ્વયં જ્વરં હન્તિ કુષ્ઠવિસ્ફોટકાદિકં ।। ૨૮૫.

ભૂનિમ્બ, પાઠા, ત્રિફળા, ગુડૂચી અને લાલ ચંદનના બે ઉપાય તાવ અને કુષ્ઠ જેવા ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

પટોલામૃતભૂનિમ્બવાસારિષ્ટકપર્પટૈઃ । ખદિરાન્તયુતૈઃ ક્કાથો વિસ્ફોટજ્વરશાન્તિકૃત્ ।। ૨૮૫.

પટોળ, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વસા, અરીષ્ટ, પરપટ અને ખદિર સાથે બનાવેલો કઢો તાવ અને ફોડા-ફૂસી દૂર કરે છે.

દશમૂલી ચ્છિન્નરુહા પથ્યા દારુ પુનર્નવા । જ્વર્રાવદ્રધિશોથેષુ શિગ્રુવિશ્વજિતા હિતાઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, છિન્નરુહા, પથ્યા, દારુ, પુનર્નવા, શિગુરૂ અને વિશ્વજિતા તાવ, સૂજન અને જળોદર માટે લાભદાયક છે.

મધૂકં નિમ્બપત્રાણિ લેપઃ સ્યાદ્ વ્રણશોધનઃ । ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી ન્યગ્રોધાતિબલાકુશાઃ ।। ૨૮૫.

મધૂક અને નીમના પાનનો લેપ ઘા સાફ કરે છે; ત્રિફળા, ખદિર, દારવી, ન્યગ્રોધ, અતિબલા અને કુશ પણ ઉપયોગી છે.

નિમ્બમૂલકપત્રાણાં કષાયાઃ શોધને હિતાઃ । કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્ વ્રણક્રિમીન્ ।। ૨૮૫.

નીમની જડ અને પાનનો કઢો ઘા સાફ કરવા માટે ઉત્તમ છે; કરંજ, અરીષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ ઘામાંના કીડા નાશ કરે છે.

ધાતકીચન્દનબલાસમહ્ગામધુકોત્પલૈઃ । દાર્વીમેદોન્વિતૈર્લેપઃ સસર્પિર્વ્રણરોપણઃ ।। ૨૮૫.

ધાતકી, ચંદન, બલા, મધૂક, ઉત્પલ અને દારવીને ઘી અને ચરબી સાથે પીસી લપસ બનાવવી, જે ઘા ઝડપથી ભરે છે.

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોષસમાંશૈર્ઘૃતયોગતઃ । નાડી દુષ્ટવણં શૂલમ્ભગન્દરમુખં હરેત્ ।। ૨૮૫.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા અને વ્યોષને સમાન પ્રમાણમાં લઈ ઘીમાં મિક્સ કરવું, એ નાડીઓના દુષિત ઘા, દુખાવો અને વાસ દૂર કરે છે.