અગ્નિપુરાણમ્

ગરુડધ્વજશ્ચ વિષહૃત્ વાસુદેવં સદા જપેત્ । ધાન્યાદિસ્થાપને સ્વપ્ને અનન્તાચ્યુતમીરયેત્ ।। ૨૮૪.

ગરુડધ્વજ, વિષ દૂર કરનાર, અને વાસુદેવ—આ નામો હંમેશા જપવા યોગ્ય છે; અનાજ વગેરે સ્થાપન સમયે અથવા સ્વપ્નમાં અનંત અને અચ્યૂતનું સ્મરણ કરવું.

નારાયણઞ્ચ દુઃસ્વપ્ને દાહાદૌ જલશાયિનં । હયગ્રીવઞ્ચ વિદ્યાર્થી જગત્સૃતિં સુતાપ્તયે ।। ૨૮૪.

ખરાબ સ્વપ્ન આવે ત્યારે નારાયણનું, અગ્નિ કે દાહ સમયે જલશાયીનનું, વિદ્યા મેળવવા ઇચ્છે ત્યારે હયગ્રીવનું અને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે જગત્સૃષ્ટિનું સ્મરણ કરવું.

બલભદ્રં શૌર્યકાર્ય્યે એકં નામાર્થસાધકમ્ ।। ૨૮૪.

શૌર્યના કાર્યો માટે બલભદ્રનું અને કોઈ પણ ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે એક નામનું સ્મરણ કરવું.

ધન્વન્તરિરુવાચ સિદ્ધયોગાન્ પુનર્વક્ષ્યે મૃતસઞ્જીવનીકરાન્ । આત્રેયભાષિતાન્ દિવ્યાન્ સર્વવ્યાધિવિમર્દનાન્ ।। ૨૮૫.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ફરીથી એવા સિદ્ધ યોગો કહું છું, જે મૃતને જીવંત કરે છે, આ બધા આત્રેયે કહેલા દિવ્ય ઉપાય છે, જે સર્વ રોગોનો નાશ કરે છે.

આત્રેય ઉવાચ વિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય ક્કાથઃ સ્યાદ્વાતિકે જ્વરે । પાવનં પિપ્પલીમૂલં ગુડૂચી વિષ્વજોઽથ વા ।। ૨૮૫.

આત્રેયે કહ્યું: બિલ્વ અને અન્ય પાંચ મૂળનું કઢું વાતજ જ્વરમાં યોગ્ય છે; પિપ્પળીનું મૂળ શુદ્ધિકારક છે, ગુડૂચી કે વિશ્વજ પણ તે જ રીતે લાભદાયી છે.

આમલક્યભ્યા કૃષ્ણા વહ્નિઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ । વિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકકાશ્મર્ય્યઃ પારલા સ્થિરા ।। ૨૮૫.

આમળા અને કૃષ્ણા, અગ્નિસહિત, બધા જ્વરોનો અંત કરે છે; બિલ્વ, અગ્નિમંઠ, શ્યોનાક, કાશમર્ય, પારલા અને સ્થિરા પણ ઉપયોગી છે.

ત્રિકણ્ટકં પૃશ્નિપર્ણી વૃહતી કણ્ટકારિકાઃ । જ્વરાવિપાકપાર્શ્વાર્ત્તિકાશનુત્ કુશમૃલકમ્ ।। ૨૮૫.

ત્રિકંઠક, પૃશ્નિપર્ણી, વૃહતી અને કંટકારિકા—આ બધા કુશમૃળક સાથે મળીને જ્વર, અજીર્ણ અને પાશ્વરોગ દૂર કરે છે.

ગુડૂચી પર્પટી મુસ્તં કિરાતં વિશ્વભેષજમ્ । વાતપિત્તજ્વરે દેયં પઞ્ચભદ્રમિદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૮૫.

ગુડૂચી, પરપટી, મુસ્તા, કિરાત અને વિશ્વભેષજ—આ બધું વાતપિત્તજ જ્વરમાં આપવું, અને તેને પંચભદ્ર કહેવામાં આવે છે.

ત્રિવૃદ્વિશાલકટુકાત્રિફલારગ્બધૈઃ કૃતઃ । સંસ્કારો ભેદનક્કાથઃ પેથઃ સર્વજ્વરાપહઃ ।। ૨૮૫.

ત્રિવૃત, વિશાલ, કટુકા, ત્રિફળા અને અરગવધથી બનેલું સંસ્કાર, બેહદન કઢું, બધા જ્વરો દૂર કરે છે.

દેવદારુબલાવાસાત્રિફલાવ્યોષપદ્મકૈઃ । સવિડઙ્ગૈઃ સિતાતુલ્યં તચ્ચૂર્ણં પઞ્ચકાશજિત્ ।। ૨૮૫.

દેવદારુ, બલા, વાસા, ત્રિફળા, વ્યોષ, પદ્મક અને વિડંગથી બનેલું ચૂર્ણ, ખાંડ જેટલું મીઠું હોય, તે પાંચ પ્રકારના કાશા રોગોનો વિજયી છે.

દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીવિલ્વપૌષ્કરૈઃ । શ્રૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગવલ્લિભિઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, શટી, રસ્ના, પિપ્પળી, બિલ્વ, પૌષ્કર, શ્રૃંગી, આમળા, ભાર્ગી, ગુડૂચી અને નાગવલ્લી—આ બધું ઉપયોગી છે.

યવાગ્રં વિધિના સિદ્ધં કષાયં વા પિવેન્નરઃ । કાશહૃદ્‌ગ્રહણીપાર્શ્વહિક્કાશ્વાસપ્રશાન્તયે ।। ૨૮૫.

યવથી યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, તો કાશ, હૃદયરોગ, ગ્રહણી, પાશ્વરોગ, હિક્કા અને શ્વાસરોગમાં આરામ મળે છે.

મધુકં મધુના યુક્તં પિપ્પલીં શર્કરાન્વિતાં । નાગરં ગુડ઼સંયુક્તં હિક્કાઘ્નં લાવણત્રયમ્ ।। ૨૮૫.

મધુકને મધ સાથે, પિપ્પળીને સાકર સાથે, નાગરાને ગોળ સાથે અને ત્રણ પ્રકારનું મીઠું—આ બધું હિક્કા દૂર કરે છે.

કારવ્યજાજીમરિચં દ્રાક્ષા વૃક્ષામ્લદાડ઼િમમ્ । સૌવર્ચ્ચલં ગુડ઼ં ક્ષૌદ્રં સર્વારોચનનાશનમ્ ।। ૨૮૫.

જીરું, જીરકું, મરી, દ્રાક્ષ, ખટ્ટા લીમડા, દાડમ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક, ગોળ અને મધ—આ બધું ભુખ ન લાગવી દૂર કરે છે.

શ્રૃહ્ગવેરરસઞ્ચૈવ મધુના સહ પાયયેત્ । અરુચિશ્વાસકાશઘ્નં પ્રતિશ્યાયકફાન્તકમ્ ।। ૨૮૫.

તાજા આદુનો રસ અને મધ મિક્સ કરીને પીવડાવવું જોઈએ; એ સ્વાદ જતો, શ્વાસ ફૂલવો, ઉધરસ, નાક બંધ અને કફ દૂર કરે છે.

વટં શ્રૃઙ્ગી શિલાલોધ્રદાડ઼િમં મધુકં મધુ । પિવેત્ તણ્ડુલતોયેન ચ્છર્દિતૃષ્ણાનિવારણમ્ ।। ૨૮૫.

વડ, શ્રૃંગી, શિલાજીત, લોધ્ર, દાડમ, જેઠીમધ અને મધ—આ બધું ભાતના પાણી સાથે પીવું, ઉલટી અને તરસ અટકાવે છે.

ગુડુચી વાસકં લોધ્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્ । કફાન્વિતઞ્જયેદ્રક્તં તૃષ્ણઆકાસજ્વરાપહમ્ ।। ૨૮૫.

ગિલોય, અડુસ, લોધ્ર અને પીપળી મધ સાથે મિક્સ કરીને, જેમને કફ સાથે લોહી આવે છે, તેમને આપવું; એ તરસ, ઉધરસ અને તાવ દૂર કરે છે.

વાસકસ્ય રસસ્તદ્વત્ સમધુસ્તામ્રજો રસઃ . શિરીષપુષ્પસુરસભાવિતં મરિચં હિતં ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, અડુસનો રસ, મધ અને તામા નો ચૂણ, અને શિરીષના ફૂલનો રસ ભેળવી મરી—આ બધું લાભદાયી છે.

સર્વ્વાર્ત્તિનુન્મસૂરોઽથ પિત્તમુક્ તણ્ડુલીયકં । નિર્ગ્ગુણ્ડી શારિવા શેલુરહ્કોલશ્ચ વિષાપહઃ ।। ૨૮૫.

બધા પ્રકારના અરટી, મસૂર અને તણદોળ જે પિત્ત દૂર કરે છે, તેમજ નિર્ગુંડી, સારિવો, શેલુ અને બોર—આ બધું ઝેરના વિરુદ્ધ છે.

મહૌષધં મૃતાં ક્ષુદ્રાં પુષ્કરં ગ્રન્થિકોદ્ભવં । પિવેત્ કણાયુતં ક્કાથં મૂર્ચ્છાયાઞ્ચ મદેષુ ચ ।। ૨૮૫.

મહૌષધિ, મૃતા, ક્ષુદ્રા, પુષ્કર અને ગ્રંથિકોદભવ—આ બધું કણાની માત્રા સાથે કઢાવવું, એ બેહોશી અને નશામાં ઉપયોગી છે.

હિઙ્ગુસૌવર્ચ્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકં । ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે સિદ્ધમુન્માદનાશનં ।। ૨૮૫.

હીંગ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક અને પીપલ, દરેક બરાબર માત્રામાં, અને એના ચારગણ ઘી, ગાયના મૂત્રમાં પકાવવું—આ દવા પાગલપન દૂર કરે છે.

શઙ્ખપુષ્પીવચાકુષ્ઠૈઃ સિદ્ધં બ્રાહ્મીરસૈર્યુતં । પુરાણઆં હન્ત્યપસ્મારં સોન્માદં મેધ્યમુત્તમં ।। ૨૮૫.

શંખપુષ્પી, વચ, કુઠ અને બ્રાહ્મીનો રસ સાથે ઘી પકાવેલું—આ પ્રાચીન દવા અપસ્માર, ઉન્માદ દૂર કરે છે અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં તદ્વત્ કુષ્ઠનુચ્ચાભ્યાયુતં । પટોલત્રિફલાનિમ્બગુડુ વીધાવણીવૃષૈઃ ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, પંચગવ્ય ઘી અને કુઠ, સાથે પટોળ, ત્રિફળા, નીમગોળ, વીધા અને વણી—આ બધું સારવાર માટે વપરાય છે.

સકરઞ્જૈર્ઘૃતં સિદ્ધં કુષ્ઠનુદ્વજ્ર્કં સ્મૃતં । નિમ્બં પટોલં વ્યાઘ્રી ચ ગુડુચી વાસકં તથા ।। ૨૮૫.

કરંજથી પકાવેલું ઘી ત્વચાના રોગ માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે; નીમ, પટોળ, વ્યાઘ્રી, ગિલોય અને અડુસ પણ તેમાં ઉમેરાય છે.

કુર્ય્યાદ્દશપલાન્ ભાગાન્ એકૈકસ્ય સકુટ્ટિતાન્ । જલદ્રોણએ વિપક્તવ્યં યાવત્‌પાદાવશેષિતં ।। ૨૮૫.

દરેક દ્રવ્યના દસ દસ પળા લઈ, બધું કૂટી, પાણીમાં પકાવવું, અને ચોથું ભાગ બાકી રહે ત્યાં સુધી ઉકાળો.

ઘૃતપ્રસ્થમ્પ્ચેત્તેન ત્રિફલાગર્ભસંયુતં । પઞ્ચતિક્તમિતિ ખ્યાતં સર્પિઃ કુષ્ઠવિનાશનં ।। ૨૮૫.

એમાં એક પ્રસ્થ ઘી અને ત્રિફળાનો ગૂદો ઉમેરો, તો એ પંચતિક્ત ઘી કહેવાય છે, જે ત્વચાના રોગ નાશક છે.

અશીતિં વાતજાન્ રોગાન્ ચત્વારિંશચ્ચ પૈત્તિકાન્ । વિંશતિં શ્લૈષ્મિકાન્ કાસપીનસાર્શોવ્રણાદિકાન્ ।। ૨૮૫.

આ વાદથી થતા અશીથી, પિત્તથી ચાલીસ અને કફથી વીસ રોગ, તેમજ ઉધરસ, નાક બંધ, બવાસીર, ઘા વગેરે દૂર કરે છે.

હન્ત્યન્યાન્ યોગરાજોષઽયં યથાર્કસ્તિમિરં ખલુ । ત્રિફલાયાઃ કષાયેન્ ભૃઙ્ગરાજરસેન ચ ।। ૨૮૫.

આ યોગરાજ દવા બીજાં રોગો પણ એ રીતે દૂર કરે છે જેમ સૂર્ય અંધકાર હટાવે છે; ત્રિફળા કઢા અને ભૃંગરાજના રસથી.

બ્રણપ્રક્ષાલનઙ્કુર્યાદુપદંશપ્રશાન્તયે । પટોલદલચૂર્ણેન દાડિમત્વગ્રજોઽથ વા ।। ૨૮૫.

ઉપદંશ શાંત કરવા માટે પટોળાના પાનનો ચૂણ, દાડમ અથવા ત્વગ્રથી ઘા ધોઈ શકાય.