અગ્નિપુરાણમ્

ગાયત્રી પરમો મન્ત્રસ્તં જપ્ત્વા ભુક્તિમુક્તિભાક્ । ઓં નમો નારાયણાય મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ ।। ૨૮૪.

ગાયત્રી સર્વોત્તમ મંત્ર છે—તેનો જાપ કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે; 'ઓં નમો નારાયણાય' મંત્રથી બધું સિદ્ધ થાય છે.

ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય સર્વદઃ । ઓં હ્રૂઁ નમો વિષ્ણવે મન્ત્રોયઞ્ચૌષધં પરં ।। ૨૮૪.

'ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય' બધું આપે છે; 'ઓં હ્રૂં નમો વિષ્ણવે' મંત્ર પણ છે અને શ્રેષ્ઠ ઔષધિ પણ છે.

અનેન દેવા હ્યસુરાઃ સશ્રિયો નિરુજોઽભવન્ । ભૂતાનામુપકારશ્ચ તથા ધર્મો મહૌષધમ્ ।। ૨૮૪.

આથી દેવો અને અસુરો, તેમનાં ધન સાથે, રોગમુક્ત થયા; એ જ રીતે, તે સર્વ જીવોને લાભ આપે છે અને ધર્મનું મહા ઔષધિ છે.

ધર્મ્મઃ સદ્ધર્મ્મકૃદ્ધર્મી એતૈર્ધર્મ્મૈશ્ચ નિર્મ્મલઃ । શ્રીદઃ શ્રીશઃ શ્રીનિવાસઃ શ્રીધરઃ શ્રીનિકેતનઃ ।। ૨૮૪.

ધર્મ એ સાચો ધર્મ કરનાર છે, અને આ ધર્મોથી મન શુદ્ધ થાય છે; શ્રી આપનાર, શ્રીનાથ, શ્રીનિવાસ, શ્રીધર અને શ્રીનિધાન છે.

શ્રિયઃ પતિઃ શ્રીપરમ્ એતૈઃ શ્રિયમવાપ્નુયાત્ । કામી કામપ્રદઃ કામઃ કામપાલસ્તથા હરિઃ ।। ૨૮૪.

શ્રીના સ્વામી અને શ્રેષ્ઠ શ્રી છે; આથી શ્રી પ્રાપ્ત થાય છે. ઇચ્છાવાળો ઇચ્છા આપનાર, ઇચ્છા સ્વયં, ઇચ્છાનો રક્ષક અને હરિ પણ છે.

આનન્દો માધવશ્ચૈવ નામ કામાય વૈ હરેઃ । રામઃ પરશુરામશ્ચ નૃસિંહો વિષ્ણુરેવ ચ ।। ૨૮૪.

આનંદ અને માધવ, આ બંને નામો હરિને ઇચ્છાપૂર્તિ માટે કહેવામાં આવે છે; રામ, પરશુરામ, નૃસિંહ અને વિષ્ણુ પણ એવા જ નામો છે.

ત્રિવિક્રમશ્ચ નામાનિ જપ્તવ્યાનિ જિગીષુભિઃ । વિદ્યામભ્યસ્યતાં નિત્યં જપ્તવ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ।। ૨૮૪.

જેઓ વિજય મેળવવા ઇચ્છે છે, તેમણે ત્રિવિક્રમ અને આવા અન્ય નામો જપવા જોઈએ; અને જે વિદ્યા અભ્યાસ કરે છે, તેણે હંમેશા પુરુષોત્તમનું જાપ કરવું જોઈએ.

દામોદરો બન્ધહરઃ પુષ્કરાક્ષોઽક્ષિરોગનુત્ । હૃષીકેશો ભયહરો જપેદૌષધકર્મ્મણિ ।। ૨૮૪.

દામોદર, બંધન દૂર કરનાર; પુષ્કરાક્ષ, આંખના રોગો દૂર કરનાર; હૃષીકેશ, ભય દૂર કરનાર—આ બધા નામો ઔષધિ વિધિ સમયે જપવા યોગ્ય છે.

અચ્યુતઞ્ચામૃતં મન્ત્રં સઙ્ગ્રામે ચાપરાજિતઃ । જલતારે નારસિંહં પૂર્વ્વાદૌ ક્ષેમકામવાન્ ।। ૨૮૪.

અચ્યૂત, અમૃતમય મંત્ર, અને યુદ્ધમાં અપરાજિતનું સ્મરણ કરવું; પાણી પાર કરતા સમયે નરસિંહનું અને કોઈ કાર્યના આરંભે કલ્યાણ માટે પણ નરસિંહનું સ્મરણ કરવું.

ચક્રિણઙ્ગદિનઞ્ચૈવ શાર્ઙ્ગિણં ખડ્ગિનં સ્મરેત્ । નારાયણં સર્વકાલે નૃસિંહોઽખિલભીતિનુત્ ।। ૨૮૪.

ચક્રધારી, ગદાધારી, શારંગધારી અને ખડ્ગધારી—આ બધા નામોનું સ્મરણ કરવું; દરેક સમયે નારાયણનું અને સર્વ ભય દૂર કરનાર નૃસિંહનું સ્મરણ કરવું.

ગરુડધ્વજશ્ચ વિષહૃત્ વાસુદેવં સદા જપેત્ । ધાન્યાદિસ્થાપને સ્વપ્ને અનન્તાચ્યુતમીરયેત્ ।। ૨૮૪.

ગરુડધ્વજ, વિષ દૂર કરનાર, અને વાસુદેવ—આ નામો હંમેશા જપવા યોગ્ય છે; અનાજ વગેરે સ્થાપન સમયે અથવા સ્વપ્નમાં અનંત અને અચ્યૂતનું સ્મરણ કરવું.

નારાયણઞ્ચ દુઃસ્વપ્ને દાહાદૌ જલશાયિનં । હયગ્રીવઞ્ચ વિદ્યાર્થી જગત્સૃતિં સુતાપ્તયે ।। ૨૮૪.

ખરાબ સ્વપ્ન આવે ત્યારે નારાયણનું, અગ્નિ કે દાહ સમયે જલશાયીનનું, વિદ્યા મેળવવા ઇચ્છે ત્યારે હયગ્રીવનું અને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે જગત્સૃષ્ટિનું સ્મરણ કરવું.

બલભદ્રં શૌર્યકાર્ય્યે એકં નામાર્થસાધકમ્ ।। ૨૮૪.

શૌર્યના કાર્યો માટે બલભદ્રનું અને કોઈ પણ ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે એક નામનું સ્મરણ કરવું.

ધન્વન્તરિરુવાચ સિદ્ધયોગાન્ પુનર્વક્ષ્યે મૃતસઞ્જીવનીકરાન્ । આત્રેયભાષિતાન્ દિવ્યાન્ સર્વવ્યાધિવિમર્દનાન્ ।। ૨૮૫.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ફરીથી એવા સિદ્ધ યોગો કહું છું, જે મૃતને જીવંત કરે છે, આ બધા આત્રેયે કહેલા દિવ્ય ઉપાય છે, જે સર્વ રોગોનો નાશ કરે છે.

આત્રેય ઉવાચ વિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય ક્કાથઃ સ્યાદ્વાતિકે જ્વરે । પાવનં પિપ્પલીમૂલં ગુડૂચી વિષ્વજોઽથ વા ।। ૨૮૫.

આત્રેયે કહ્યું: બિલ્વ અને અન્ય પાંચ મૂળનું કઢું વાતજ જ્વરમાં યોગ્ય છે; પિપ્પળીનું મૂળ શુદ્ધિકારક છે, ગુડૂચી કે વિશ્વજ પણ તે જ રીતે લાભદાયી છે.

આમલક્યભ્યા કૃષ્ણા વહ્નિઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ । વિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકકાશ્મર્ય્યઃ પારલા સ્થિરા ।। ૨૮૫.

આમળા અને કૃષ્ણા, અગ્નિસહિત, બધા જ્વરોનો અંત કરે છે; બિલ્વ, અગ્નિમંઠ, શ્યોનાક, કાશમર્ય, પારલા અને સ્થિરા પણ ઉપયોગી છે.

ત્રિકણ્ટકં પૃશ્નિપર્ણી વૃહતી કણ્ટકારિકાઃ । જ્વરાવિપાકપાર્શ્વાર્ત્તિકાશનુત્ કુશમૃલકમ્ ।। ૨૮૫.

ત્રિકંઠક, પૃશ્નિપર્ણી, વૃહતી અને કંટકારિકા—આ બધા કુશમૃળક સાથે મળીને જ્વર, અજીર્ણ અને પાશ્વરોગ દૂર કરે છે.

ગુડૂચી પર્પટી મુસ્તં કિરાતં વિશ્વભેષજમ્ । વાતપિત્તજ્વરે દેયં પઞ્ચભદ્રમિદં સ્મૃતમ્ ।। ૨૮૫.

ગુડૂચી, પરપટી, મુસ્તા, કિરાત અને વિશ્વભેષજ—આ બધું વાતપિત્તજ જ્વરમાં આપવું, અને તેને પંચભદ્ર કહેવામાં આવે છે.

ત્રિવૃદ્વિશાલકટુકાત્રિફલારગ્બધૈઃ કૃતઃ । સંસ્કારો ભેદનક્કાથઃ પેથઃ સર્વજ્વરાપહઃ ।। ૨૮૫.

ત્રિવૃત, વિશાલ, કટુકા, ત્રિફળા અને અરગવધથી બનેલું સંસ્કાર, બેહદન કઢું, બધા જ્વરો દૂર કરે છે.

દેવદારુબલાવાસાત્રિફલાવ્યોષપદ્મકૈઃ । સવિડઙ્ગૈઃ સિતાતુલ્યં તચ્ચૂર્ણં પઞ્ચકાશજિત્ ।। ૨૮૫.

દેવદારુ, બલા, વાસા, ત્રિફળા, વ્યોષ, પદ્મક અને વિડંગથી બનેલું ચૂર્ણ, ખાંડ જેટલું મીઠું હોય, તે પાંચ પ્રકારના કાશા રોગોનો વિજયી છે.

દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીવિલ્વપૌષ્કરૈઃ । શ્રૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગવલ્લિભિઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, શટી, રસ્ના, પિપ્પળી, બિલ્વ, પૌષ્કર, શ્રૃંગી, આમળા, ભાર્ગી, ગુડૂચી અને નાગવલ્લી—આ બધું ઉપયોગી છે.

યવાગ્રં વિધિના સિદ્ધં કષાયં વા પિવેન્નરઃ । કાશહૃદ્‌ગ્રહણીપાર્શ્વહિક્કાશ્વાસપ્રશાન્તયે ।। ૨૮૫.

યવથી યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, તો કાશ, હૃદયરોગ, ગ્રહણી, પાશ્વરોગ, હિક્કા અને શ્વાસરોગમાં આરામ મળે છે.

મધુકં મધુના યુક્તં પિપ્પલીં શર્કરાન્વિતાં । નાગરં ગુડ઼સંયુક્તં હિક્કાઘ્નં લાવણત્રયમ્ ।। ૨૮૫.

મધુકને મધ સાથે, પિપ્પળીને સાકર સાથે, નાગરાને ગોળ સાથે અને ત્રણ પ્રકારનું મીઠું—આ બધું હિક્કા દૂર કરે છે.

કારવ્યજાજીમરિચં દ્રાક્ષા વૃક્ષામ્લદાડ઼િમમ્ । સૌવર્ચ્ચલં ગુડ઼ં ક્ષૌદ્રં સર્વારોચનનાશનમ્ ।। ૨૮૫.

જીરું, જીરકું, મરી, દ્રાક્ષ, ખટ્ટા લીમડા, દાડમ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક, ગોળ અને મધ—આ બધું ભુખ ન લાગવી દૂર કરે છે.

શ્રૃહ્ગવેરરસઞ્ચૈવ મધુના સહ પાયયેત્ । અરુચિશ્વાસકાશઘ્નં પ્રતિશ્યાયકફાન્તકમ્ ।। ૨૮૫.

તાજા આદુનો રસ અને મધ મિક્સ કરીને પીવડાવવું જોઈએ; એ સ્વાદ જતો, શ્વાસ ફૂલવો, ઉધરસ, નાક બંધ અને કફ દૂર કરે છે.

વટં શ્રૃઙ્ગી શિલાલોધ્રદાડ઼િમં મધુકં મધુ । પિવેત્ તણ્ડુલતોયેન ચ્છર્દિતૃષ્ણાનિવારણમ્ ।। ૨૮૫.

વડ, શ્રૃંગી, શિલાજીત, લોધ્ર, દાડમ, જેઠીમધ અને મધ—આ બધું ભાતના પાણી સાથે પીવું, ઉલટી અને તરસ અટકાવે છે.

ગુડુચી વાસકં લોધ્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્ । કફાન્વિતઞ્જયેદ્રક્તં તૃષ્ણઆકાસજ્વરાપહમ્ ।। ૨૮૫.

ગિલોય, અડુસ, લોધ્ર અને પીપળી મધ સાથે મિક્સ કરીને, જેમને કફ સાથે લોહી આવે છે, તેમને આપવું; એ તરસ, ઉધરસ અને તાવ દૂર કરે છે.

વાસકસ્ય રસસ્તદ્વત્ સમધુસ્તામ્રજો રસઃ . શિરીષપુષ્પસુરસભાવિતં મરિચં હિતં ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, અડુસનો રસ, મધ અને તામા નો ચૂણ, અને શિરીષના ફૂલનો રસ ભેળવી મરી—આ બધું લાભદાયી છે.

સર્વ્વાર્ત્તિનુન્મસૂરોઽથ પિત્તમુક્ તણ્ડુલીયકં । નિર્ગ્ગુણ્ડી શારિવા શેલુરહ્કોલશ્ચ વિષાપહઃ ।। ૨૮૫.

બધા પ્રકારના અરટી, મસૂર અને તણદોળ જે પિત્ત દૂર કરે છે, તેમજ નિર્ગુંડી, સારિવો, શેલુ અને બોર—આ બધું ઝેરના વિરુદ્ધ છે.