અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિવૃતા જીવતી દન્તી મઞ્જિષ્ઠા શર્વરીદ્વયં । તાર્ક્ષજં નિમ્બપત્રઞ્ચ લેપઃ શસ્તો ભગન્દરે ।। ૨૮૩.

ત્રિવૃત, જીવંતી, દંતી, મંજિષ્ઠા, બંને શરવરી, તાર્ખ્ષજ અને નીમના પાનનો લેપ ભગંદર માટે ઉત્તમ છે.

રુગ્ઘાતરજનીલાક્ષાચૂર્ણાજક્ષૌદ્રસંયુતા । વાસોવત્તિર્વ્રણે યોજ્યા શોધની ગતિનાશની ।। ૨૮૩.

રુઘાટા, હળદર, લાખ અને મધ તથા બકરાનું દૂધ સાથે મિક્સ કરેલું ચૂર્ણ વ્રણ પર લગાવવાથી તે સાફ થાય છે અને પિવ લાગવું બંધ થાય છે.

શયામાયષ્ટિનિશાલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ । સમરીચૈઃ શ્રૃતં તૈલં ક્ષીરે સ્યાદ્ વ્રણરોહણં ।। ૨૮૩.

શ્યામા, યષ્ટિ, હળદર, લોધ્ર, કમળ, ઉત્પલ, ચંદન અને મરીનું તેલ, દૂધમાં રાંધીને વ્રણ પર લગાવવાથી ઘા ઝડપથી ભરાય છે.

શ્રીકાર્પાસદલૈર્ભસ્મફલોપલવણા નિશા । તત્પિણ્ડીસ્વેદનં તામ્રે સતૈલં સ્યાત્ ક્ષતૌષધં ।। ૨૮૩.

શ્રી, કારપાસાના પાન, ભસ્મ, ફળોપલ, મીઠું અને હળદરનો પિંડ, તેલ સાથે તાંબાના પાત્રમાં ગરમ કરીને લગાવવાથી ક્ષત માટે ઉત્તમ ઔષધ બને છે.

કુમ્ભીસારં પયોયુક્તં વહ્નિગ્ધં વ્રણે લિપેત્ । તદેવ નાશયેત્સેકાન્નારિકેલરજોઘૃતમ્ ।। ૨૮૩.

કુંભીસાર દૂધમાં મિક્સ કરીને અગ્નિ પર ગરમ કરી વ્રણ પર લગાવવું. એ જ કુંભીસાર, ભાત, નાળિયેરનો ચૂર્ણ અને ઘી સાથે મિક્સ કરીને લગાવવાથી સોજો ઉતરે છે.

વિશ્વાજમોદસિન્ધૂત્થચિઞ્ચાત્વગ્ભિઃ સમાભયા । તક્રેણોષ્ણામ્બુના વાથ પીતાતીસારનાશની ।। ૨૮૩.

વિશ્વ, અજમો, સૈંધવ અને છીંચાની છાલ, અભય સાથે, છાસ કે ગરમ પાણીમાં મિક્સ કરીને પીવાથી જૂના અતિસારમાં લાભ થાય છે.

વત્સકાતિવિષાવિશ્વવિલ્લમુસ્તશ્રૃતં જલં । સામે પુરાણેઽતીસારે સાસૃક્‌શૂલે ચ પાયયેત્ ।। ૨૮૩.

વત્સક, અતિવિષા, વિશ્વવિલ્લ અને મુસ્તાનો કઢો, જૂના કે લોહીવાળા દુખાવાવાળા અતિસારમાં પીવડાવવો.

અઙ્ગાદગ્ધં સુગતં સિન્ધુમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ । શૂલવાન્થ વા તદ્ધિ સિન્ધુહિંગુકણાભયા ।। ૨૮૩.

જેને શરીરમાં દુખાવો કે દાઝ છે, તેને સૈંધવ ગરમ પાણી સાથે પીવું લાભદાયી છે; દુખાવા માટે સૈંધવ, હીંગ, કણ અને અભય પણ ઉપયોગી છે.

કટુરોહોત્કણાતહ્કલાજચૂર્ણં મધુપ્લુતં । વસ્ત્રચ્છિદ્રગતં વક્ત્રે ન્યસ્તં તૃષ્ણાં વિનાશયેત્ ।। ૨૮૩.

કટુરોહી, ઉત્કણા અને કલાજાનું ચૂર્ણ, મધમાં મિક્સ કરીને કપડાની છિદ્રથી મોઢામાં મૂકવાથી તરસ દૂર થાય છે.

પાઠાદાર્વ્વીજાતિદલં દ્રાક્ષામૃલફલત્રયૈઃ । સાધિતં સમધુ ક્કાથં કવલં મુખપાપહૃત્ ।। ૨૮૩.

પાઠા, દારુહળદર, જતીના પાન, દ્રાક્ષ અને ત્રણ ફળોનો કઢો, મધ સાથે તૈયાર કરીને કવળા તરીકે વાપરવાથી મોઢાના દોષ દૂર થાય છે.

કૃષ્ણાતિવિષતિક્તેન્દ્રદારુપાઠાપયોમુચાં । ક્કાથો મૂત્રે શ્રૃતઃ ક્ષૌદ્રી સર્વકણ્ઠગદાપહઃ ।। ૨૮૩.

કૃષ્ણા, અતિવિષા, તીક્તા, ઇન્દ્રદારુ, પાઠા અને પયોમુચાનો કઢો, મૂત્રમાં રાંધી મધ સાથે મિક્સ કરીને પીવાથી બધા ગળાના રોગ દૂર થાય છે.

પથ્યાગોક્ષુરદુસ્પર્શરાજવૃક્ષશિલાભિદાં । કષાયઃ સમધુઃ પીતો મૂત્રકૃચ્છ્રં વ્યપોહતિ ।। ૨૮૩.

પથ્યા, ગોક્ષુર, દુસ્પર્શ, રાજવૃક્ષ અને શિલાભિદાનો કઢો, મધ સાથે પીવાથી મૂત્રકૃછ્ર (મૂત્રમાં તકલીફ) દૂર થાય છે.

વંશત્વગ્વરુણક્કાથઃ શર્ક્કરાશ્મવિઘાતનઃ । શાખોટક્કાથસક્ષૌદ્રક્ષીરાશી શ્લીપદી ભવેત્ ।। ૨૮૩.

વાંસની છાલ અને વરુણનો કઢો, ખાંડ સાથે, પથ્થરી તોડે છે; શાખોટાનો કઢો, મધ અને દૂધ સાથે પીવાથી શ્લીપદમાં લાભ થાય છે.

માસાર્કત્વક્પયસ્તૈલં મધુસિક્તઞ્ચ સૈન્ધવં । પાદરોગં હરેત્સર્પિર્જાલકુક્કુટજં તથા ।। ૨૮૩.

માસ, અર્કની છાલ, દૂધ, તેલ, મધ અને સૈંધવ મીઠું મિક્સ કરીને, તેમજ પાંજરામાં ઉછેરેલી મરઘીના ઘીથી, પગના રોગ દૂર થાય છે.

શુણ્ઠીસૌવર્ચલાહિઙ્ગુચૂર્ણં શૂણ્ઠીરસૈર્ઘૃતમ્ । રુજં હરેદથ ક્કાથો વિદ્ધિ વદ્ધાગ્નિસાધને ।। ૨૮૩.

સુંઠ, સૌવરચલ અને હીંગનું ચૂર્ણ, સુંઠના રસ અને ઘી સાથે મિક્સ કરીને લેવું, દુખાવા દૂર કરે છે; તેમજ મજબૂત અગ્નિ પર તૈયાર કરેલો કઢો પણ લાભદાયી છે.

સૌવર્ચલાગ્નિહઙ્‌ગૂનાં સદીપ્યાનાં રસૈર્યુતં । વિડ઼દીપ્યકયુક્તં વા તક્રં ગુલ્માતુરઃ પિવેત્ ।। ૨૮૩.

સૌવરચલ, અગ્નિ, હિંગ અને અન્ય તીખા રસોવાળું છાસ, અથવા વિરદીપ્ય સાથેનું છાસ, ગુલ્મના દર્દીએ પીવું.

ધાત્રીપટોલમુદ્‌ગાનાં ક્કાથઃ સાજ્યો વિસર્પહા । શુણ્ઠીદારુનવાક્ષીરક્કાથો મૂત્રાન્વિતોઽપરઃ ।। ૨૮૩.

ધાત્રી, પટોળ અને મુગનો કઢો, ઘી સાથે, વિશર્પ (ચામડીના રોગ) દૂર કરે છે; બીજો કઢો, સુંઠ, દારુ, નવાં અને દૂધ, મૂત્રમાં રાંધીને પણ લાભદાયી છે.

સવ્યોષાયોરજઃ ક્ષારઃ ફલક્કાથશ્ચ શોથહૃત્ । ગુડ઼શિગ્રુત્રિવૃદ્ભિશ્ચ સૈન્ધવાનાં રજોયુતઃ ।। ૨૮૩.

સૈંધવ મીઠું અને કક્કઠા ફળની રાખ, બે યુવાન સ્ત્રીઓનો રસ, ગુડ, શિગ્રુ અને ત્રિવૃત સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી શરીરમાં થયેલો સોજો ઉતરી જાય છે.

ત્રિવૃતાફલકક્કાથઃ સગુડ઼ સ્યાદ્વિરેચનઃ । વચાફલકષાયોત્થં સૈન્ધવાનાં રજોયુતઃ ।। ૨૮૩.

ત્રિવૃત અને કક્કઠા ફળને ગુડ સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી વિસર્જન થાય છે; વચા અને ફલકાનો કષાય અને સૈંધવ મીઠું સાથે મિક્સ કરેલું પાવડર પણ અસરકારક છે.

ત્રિફલાયાઃ પલશતં પૃથગ્ભૃઙ્ગજભાવિતમ્ । વિઙ્ઙ્ગં લોહચૂર્ણઞ્ચ દશભાગસમન્વિતમ્ ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા ના સો પળ જેટલા ભાગને અલગથી ભૃંગજ સાથે ભેળવી, પછી તેમાં વિંગ અને લોહ પાવડર દસમાં એક ભાગ ઉમેરો.

શતાવરીગુડુચ્યગ્નિપલાનાં શતવિંશતિઃ । મધ્વાજ્યતિલજૈર્લિહ્યદ્ બલીપલિતવર્જ્જિતઃ ।। ૨૮૩.

શતાવરી, ગુડુચી, અગ્નિ અને પલા દરેકના વીસ પળ લઈ, તેને મધ, ઘી અને તલ સાથે ચાટી લેવાથી શરીર મજબૂત બને છે અને વાળ વહેલા સફેદ થતા અટકે છે.

સિતામધુઘૃતૈર્યુક્તા સકૃષ્ણા ત્રિફલા તથા । ત્રિફલા સર્વરોગઘ્નીસ મધુઃ સર્ક્કરાન્વિતા ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા ને ખાંડ, મધ અને ઘી સાથે તેમજ કાળી હરડે સાથે મિક્સ કરીને, મધ અને ખાંડ સાથે લેવાથી બધા રોગો દૂર થાય છે.

સિતામધુઘૃતૈર્યુક્તા સકૃષ્ણા ત્રિફલા તથા । પથ્યાચિત્રકશુણ્ઠ્યશ્ચ ગુડુચીમુષ્લીરજઃ ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા ને ખાંડ, મધ અને ઘી સાથે તેમજ કાળી હરડે, પથ્યા, ચિત્રક, સૂંઠ, ગુડુચી અને મુશલીના પાવડર સાથે મિક્સ કરો.

સગુડં ભક્ષિતં રોગહરં ત્રિશતવર્ષકૃતે । કિઞઅચિચ્ચૂર્ણં જવાપુષ્પં પિણ્ડિતં વિમૃજેજ્જલે ।। ૨૮૩.

તેને ગુડ સાથે ખાવાથી બધા રોગો દૂર થાય છે અને ત્રણસો વર્ષ સુધી આયુષ્ય મળે છે; કિંચક અને જવા ફૂલનું થોડું પાવડર પાણીમાં પીસી લગાવવું.

તૈલં ભવેદ્ ઘૃતાકારં કિઞ્ચિચ્ચૂર્ણ્ણં જલાન્વિતં । ધૂપાર્થં દૃશ્યતે ચિત્રં વૃષદંશજરાયુના ।। ૨૮૩.

ઘી જેવું તેલ, તેમાં થોડું પાવડર અને પાણી મિક્સ કરીને ધૂપ માટે વાપરવું; વૃષદંશા જીવના પિત્ત સાથે મિક્સ કરવાથી તે અદભુત લાગે છે.

પુનર્મ્માક્ષિકધૂપેન દૃશ્યતે તદ્યાથા પુરા । કર્પૂરજલકાભેકતૈલં પાટલિમૂલયુક્ ।। ૨૮૩.

પછી ફરીથી મધના ધૂપથી તે પહેલાં જેવું દેખાય છે; કપૂર પાણી અને પાટળી મૂળ સાથે મિક્સ કરેલું તેલ.

પિષ્ટ્વા લિપ્ય પદે દ્વે ચ ચરેદઙ્ગારકે નરઃ । તૃણૌત્થાનાદિકં વ્યૂહ્ય દર્શયન્વૈ કુતૂહલં ।। ૨૮૩.

પીસીને શરીરના બે ભાગ પર લગાવી, પછી અંગારાં પર ચાલવું; ઘાસ વગેરે ગોઠવીને, મનગમતી ચમત્કૃતિ બતાવી શકાય છે.

વિષગ્રહરુજધ્વંસક્ષુદ્રનર્મ્મ ચ કામિકં । તત્તે ષટ્‌કર્મ્મકં પ્રોક્તં સિદ્ધિદ્વયસમાશ્રયં ।। ૨૮૩.

તે ઝેર, ગ્રહદોષ, દુખાવા અને નાના રોગો દૂર કરે છે અને ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે; આને છ પ્રકારની ક્રિયા કહે છે, જે બે પ્રકારની સિદ્ધિ આપે છે.

મન્ત્રધ્યાનૌષધિકથામુદ્રેજ્યા યત્ર મુષ્ટયઃ । ચતુર્વ્વર્ગફલં પ્રોક્તં યઃ પઠેત્સ દિવં વ્રજેત્ ।। ૨૮૩.

જ્યાં મંત્ર, ધ્યાન, ઔષધિ, મુદ્રા, પૂજા અને હવન હોય છે, ત્યાં ચાર પુરુષાર્થનું ફળ મળે છે; જે આનું પઠન કરે છે તે સ્વર્ગ પામે છે.