અગ્નિપુરાણમ્

વાકુચી સતિલા ભુક્તા વત્સરાત્ કુષ્ઠનાશની । પથ્યા ભલ્લાતકી તૈલગુડપિણ્ડી તુ કુષ્ઠજિત્ ।। ૨૮૩.

વાકુચી અને તલના દાણા ખાવાથી એક વર્ષમાં કષ્ટરોગ દૂર થાય છે; પથ્યા, ભલ્લાતક અને તેલ-ગોળની ગોળી પણ કષ્ટરોગને જીતે છે.

પૂતીકવહ્નિરજની ત્રિફલાવ્યોષચૂર્ણયુક્ । તક્રં ગુદાઙ્ગુરે પેયં ભક્ષ્યા વા સગુડાઽભયા ।। ૨૮૩.

પૂતીકા, હરડે, હળદર, ત્રિફળા અને ત્રિકટુના ચૂર્ણ સાથે છાશ અને ગોળ અથવા અભયા ખાવાથી લાભ થાય છે.

ફલદાર્વ્વીવિષાણાન્તુ ક્કાથો ધાત્રીરસોઽથવા । પાતવ્યો રજનીકલ્કઃ ક્ષૌદ્રાક્ષૌદ્રપ્રમેહિણા ।। ૨૮૩.

ફળા, દારુહરિદ્રા અને વિશાની કઢી, કે ધાત્રીનો રસ, અથવા હળદર અને મધનો પેસ્ટ પ્રમેહવાળાને પીવો જોઈએ.

વાસાગર્ભો વ્યાધિઘાતક્કાથ એરણ્ડતૈલયુક્ । વાતશોણિતહૃત્ પાનાત્ પિપ્પલી સ્યાત્ પ્લીહાહરી ।। ૨૮૩.

વાસાના મૂળની કઢી, જે રોગો પર અસરકારક છે, એમાં એરંડના તેલ મિક્સ કરીને પીવાથી વાયુ અને લોહીના રોગ દૂર થાય છે; પીપળી પલ્હા માટે ઉત્તમ છે.

સેવ્યા જઠરિણા કૃષ્ણા સ્નુક્‌ક્ષીરવહુભાવિતા । પયો વા રચ્યદન્ત્યાગ્નિવિડઙ્ગવ્યોષકલ્કયુક્ ।। ૨૮૩.

પેટના રોગવાળાએ કાળી મકોય, વારંવાર સ્નુહીના દૂધમાં પકવીને, અથવા દંટી, વિડંગ અને ત્રિકટુના પેસ્ટવાળું દૂધ લેવું જોઈએ.

ગ્રન્થિકોગ્રાભયા કૃષ્ણા વિડઙ્ગાક્તા ઘૃતે કસ્થિતા । માંસન્તક્રં ગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુગુલ્મકૃમીન્ હરેત્ ।। ૨૮૩.

ગ્રંથિકા, તીવ્ર અભયા, કાળી મકોય અને વિડંગ ઘીમાં પકવીને બનેલી ગોળી આંતરડાંના રોગ, બાવાસીર, પાંડુ, ગાંઠ અને કીડા દૂર કરે છે.

ફલત્રયામૃતા વાસા તિક્તભૂનિમ્વજસ્તથા । ક્કાથઃ સમાક્ષિકો હન્યાત્ પાણ્ડુરોગં સકામલં ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા, ગુલવેલ, વાસા, કડવી ભૂમિ અને આંબાની કઢી મધ સાથે બનાવી પીવાથી પાંડુ અને કામળા દૂર થાય છે.

રક્તપિત્તી પિવેદ્વાસાસુરસં સસિતં મધુ । વરીદ્રાક્ષાબલાશુણ્ઠીસાધિતં વા પયઃ પૃથક્ ।। ૨૮૩.

રક્તપિત્તવાળાએ વાસાનો રસ, ખાંડ અને મધ સાથે પીવો જોઈએ; અથવા અલગથી વરી, દ્રાક્ષ, બલા અને સુકું આદુથી તૈયાર કરેલું દૂધ પણ પીવું જોઈએ.

બરી વિદારી પથ્યા ચ બલાત્રયં સવાસકં । શ્વદંષ્ટ્રામધુસર્પિર્ભ્યામાલિહેત્ ક્ષયરોગવાન્ ।। ૨૮૩.

બરી, વિદારી, પથ્યા, ત્રણ પ્રકારની બલા અને વાસા, સાથે શ્વદંષ્ટ્રા, મધ અને ઘી મળીને ક્ષયરોગવાળાએ ચાટવું જોઈએ.

પથ્યાશિગ્રુકરઞ્જાર્કત્વક્‌સારં મધુસિન્ધુમત્ । સમૂત્રં વિદ્રધિં હન્તિ પરિપાકાય તન્ત્રજિત્ ।। ૨૮૩.

પથ્યા, શિગુરૂ, કરંજ અને અર્કની છાલનું રસ, મધ અને સૈંધવ મીઠું સાથે, મૂત્રમાં મિક્સ કરીને પીવાથી વિદ્રધિ દૂર થાય છે અને તેને પકવવામાં પણ સહાય કરે છે.

ત્રિવૃતા જીવતી દન્તી મઞ્જિષ્ઠા શર્વરીદ્વયં । તાર્ક્ષજં નિમ્બપત્રઞ્ચ લેપઃ શસ્તો ભગન્દરે ।। ૨૮૩.

ત્રિવૃત, જીવંતી, દંતી, મંજિષ્ઠા, બંને શરવરી, તાર્ખ્ષજ અને નીમના પાનનો લેપ ભગંદર માટે ઉત્તમ છે.

રુગ્ઘાતરજનીલાક્ષાચૂર્ણાજક્ષૌદ્રસંયુતા । વાસોવત્તિર્વ્રણે યોજ્યા શોધની ગતિનાશની ।। ૨૮૩.

રુઘાટા, હળદર, લાખ અને મધ તથા બકરાનું દૂધ સાથે મિક્સ કરેલું ચૂર્ણ વ્રણ પર લગાવવાથી તે સાફ થાય છે અને પિવ લાગવું બંધ થાય છે.

શયામાયષ્ટિનિશાલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ । સમરીચૈઃ શ્રૃતં તૈલં ક્ષીરે સ્યાદ્ વ્રણરોહણં ।। ૨૮૩.

શ્યામા, યષ્ટિ, હળદર, લોધ્ર, કમળ, ઉત્પલ, ચંદન અને મરીનું તેલ, દૂધમાં રાંધીને વ્રણ પર લગાવવાથી ઘા ઝડપથી ભરાય છે.

શ્રીકાર્પાસદલૈર્ભસ્મફલોપલવણા નિશા । તત્પિણ્ડીસ્વેદનં તામ્રે સતૈલં સ્યાત્ ક્ષતૌષધં ।। ૨૮૩.

શ્રી, કારપાસાના પાન, ભસ્મ, ફળોપલ, મીઠું અને હળદરનો પિંડ, તેલ સાથે તાંબાના પાત્રમાં ગરમ કરીને લગાવવાથી ક્ષત માટે ઉત્તમ ઔષધ બને છે.

કુમ્ભીસારં પયોયુક્તં વહ્નિગ્ધં વ્રણે લિપેત્ । તદેવ નાશયેત્સેકાન્નારિકેલરજોઘૃતમ્ ।। ૨૮૩.

કુંભીસાર દૂધમાં મિક્સ કરીને અગ્નિ પર ગરમ કરી વ્રણ પર લગાવવું. એ જ કુંભીસાર, ભાત, નાળિયેરનો ચૂર્ણ અને ઘી સાથે મિક્સ કરીને લગાવવાથી સોજો ઉતરે છે.

વિશ્વાજમોદસિન્ધૂત્થચિઞ્ચાત્વગ્ભિઃ સમાભયા । તક્રેણોષ્ણામ્બુના વાથ પીતાતીસારનાશની ।। ૨૮૩.

વિશ્વ, અજમો, સૈંધવ અને છીંચાની છાલ, અભય સાથે, છાસ કે ગરમ પાણીમાં મિક્સ કરીને પીવાથી જૂના અતિસારમાં લાભ થાય છે.

વત્સકાતિવિષાવિશ્વવિલ્લમુસ્તશ્રૃતં જલં । સામે પુરાણેઽતીસારે સાસૃક્‌શૂલે ચ પાયયેત્ ।। ૨૮૩.

વત્સક, અતિવિષા, વિશ્વવિલ્લ અને મુસ્તાનો કઢો, જૂના કે લોહીવાળા દુખાવાવાળા અતિસારમાં પીવડાવવો.

અઙ્ગાદગ્ધં સુગતં સિન્ધુમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ । શૂલવાન્થ વા તદ્ધિ સિન્ધુહિંગુકણાભયા ।। ૨૮૩.

જેને શરીરમાં દુખાવો કે દાઝ છે, તેને સૈંધવ ગરમ પાણી સાથે પીવું લાભદાયી છે; દુખાવા માટે સૈંધવ, હીંગ, કણ અને અભય પણ ઉપયોગી છે.

કટુરોહોત્કણાતહ્કલાજચૂર્ણં મધુપ્લુતં । વસ્ત્રચ્છિદ્રગતં વક્ત્રે ન્યસ્તં તૃષ્ણાં વિનાશયેત્ ।। ૨૮૩.

કટુરોહી, ઉત્કણા અને કલાજાનું ચૂર્ણ, મધમાં મિક્સ કરીને કપડાની છિદ્રથી મોઢામાં મૂકવાથી તરસ દૂર થાય છે.

પાઠાદાર્વ્વીજાતિદલં દ્રાક્ષામૃલફલત્રયૈઃ । સાધિતં સમધુ ક્કાથં કવલં મુખપાપહૃત્ ।। ૨૮૩.

પાઠા, દારુહળદર, જતીના પાન, દ્રાક્ષ અને ત્રણ ફળોનો કઢો, મધ સાથે તૈયાર કરીને કવળા તરીકે વાપરવાથી મોઢાના દોષ દૂર થાય છે.

કૃષ્ણાતિવિષતિક્તેન્દ્રદારુપાઠાપયોમુચાં । ક્કાથો મૂત્રે શ્રૃતઃ ક્ષૌદ્રી સર્વકણ્ઠગદાપહઃ ।। ૨૮૩.

કૃષ્ણા, અતિવિષા, તીક્તા, ઇન્દ્રદારુ, પાઠા અને પયોમુચાનો કઢો, મૂત્રમાં રાંધી મધ સાથે મિક્સ કરીને પીવાથી બધા ગળાના રોગ દૂર થાય છે.

પથ્યાગોક્ષુરદુસ્પર્શરાજવૃક્ષશિલાભિદાં । કષાયઃ સમધુઃ પીતો મૂત્રકૃચ્છ્રં વ્યપોહતિ ।। ૨૮૩.

પથ્યા, ગોક્ષુર, દુસ્પર્શ, રાજવૃક્ષ અને શિલાભિદાનો કઢો, મધ સાથે પીવાથી મૂત્રકૃછ્ર (મૂત્રમાં તકલીફ) દૂર થાય છે.

વંશત્વગ્વરુણક્કાથઃ શર્ક્કરાશ્મવિઘાતનઃ । શાખોટક્કાથસક્ષૌદ્રક્ષીરાશી શ્લીપદી ભવેત્ ।। ૨૮૩.

વાંસની છાલ અને વરુણનો કઢો, ખાંડ સાથે, પથ્થરી તોડે છે; શાખોટાનો કઢો, મધ અને દૂધ સાથે પીવાથી શ્લીપદમાં લાભ થાય છે.

માસાર્કત્વક્પયસ્તૈલં મધુસિક્તઞ્ચ સૈન્ધવં । પાદરોગં હરેત્સર્પિર્જાલકુક્કુટજં તથા ।। ૨૮૩.

માસ, અર્કની છાલ, દૂધ, તેલ, મધ અને સૈંધવ મીઠું મિક્સ કરીને, તેમજ પાંજરામાં ઉછેરેલી મરઘીના ઘીથી, પગના રોગ દૂર થાય છે.

શુણ્ઠીસૌવર્ચલાહિઙ્ગુચૂર્ણં શૂણ્ઠીરસૈર્ઘૃતમ્ । રુજં હરેદથ ક્કાથો વિદ્ધિ વદ્ધાગ્નિસાધને ।। ૨૮૩.

સુંઠ, સૌવરચલ અને હીંગનું ચૂર્ણ, સુંઠના રસ અને ઘી સાથે મિક્સ કરીને લેવું, દુખાવા દૂર કરે છે; તેમજ મજબૂત અગ્નિ પર તૈયાર કરેલો કઢો પણ લાભદાયી છે.

સૌવર્ચલાગ્નિહઙ્‌ગૂનાં સદીપ્યાનાં રસૈર્યુતં । વિડ઼દીપ્યકયુક્તં વા તક્રં ગુલ્માતુરઃ પિવેત્ ।। ૨૮૩.

સૌવરચલ, અગ્નિ, હિંગ અને અન્ય તીખા રસોવાળું છાસ, અથવા વિરદીપ્ય સાથેનું છાસ, ગુલ્મના દર્દીએ પીવું.

ધાત્રીપટોલમુદ્‌ગાનાં ક્કાથઃ સાજ્યો વિસર્પહા । શુણ્ઠીદારુનવાક્ષીરક્કાથો મૂત્રાન્વિતોઽપરઃ ।। ૨૮૩.

ધાત્રી, પટોળ અને મુગનો કઢો, ઘી સાથે, વિશર્પ (ચામડીના રોગ) દૂર કરે છે; બીજો કઢો, સુંઠ, દારુ, નવાં અને દૂધ, મૂત્રમાં રાંધીને પણ લાભદાયી છે.

સવ્યોષાયોરજઃ ક્ષારઃ ફલક્કાથશ્ચ શોથહૃત્ । ગુડ઼શિગ્રુત્રિવૃદ્ભિશ્ચ સૈન્ધવાનાં રજોયુતઃ ।। ૨૮૩.

સૈંધવ મીઠું અને કક્કઠા ફળની રાખ, બે યુવાન સ્ત્રીઓનો રસ, ગુડ, શિગ્રુ અને ત્રિવૃત સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી શરીરમાં થયેલો સોજો ઉતરી જાય છે.

ત્રિવૃતાફલકક્કાથઃ સગુડ઼ સ્યાદ્વિરેચનઃ । વચાફલકષાયોત્થં સૈન્ધવાનાં રજોયુતઃ ।। ૨૮૩.

ત્રિવૃત અને કક્કઠા ફળને ગુડ સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી વિસર્જન થાય છે; વચા અને ફલકાનો કષાય અને સૈંધવ મીઠું સાથે મિક્સ કરેલું પાવડર પણ અસરકારક છે.