અગ્નિપુરાણમ્

બાલૈઃ સેવ્યા વચા સાજ્યા સદુગ્ધા વાથ તૈલયુક્ । યષ્ટિકાં શઙ્ખપુષ્પીં વા બાલઃ ક્ષીરાન્વિતાં પિવેત્ ।। ૨૮૩.

બાળકે વચા ઘી સાથે, દૂધ સાથે કે તેલ સાથે લેવી. યષ્ટિમધુ કે શંખપુષ્પી પણ દૂધમાં મિક્સ કરીને બાળકને પીવડાવી શકાય.

વાગ્રૂપસમ્પદ્‌યુક્તાયુર્મ્મેધાશ્રીર્વર્દ્ધતે શિશોઃ । વચાહ્યગ્નિશિખાવાસાશુણ્ઠીકૃષ્ણાનિશાગદં ।। ૨૮૩.

જ્યારે બાળકને સુંદર બોલી, આકર્ષક રૂપ અને કૌશલ્ય મળે છે, ત્યારે તેની આયુષ્ય, બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ વધે છે. બોલી માટે, અગ્નિની જ્યોતનું નિવાસસ્થાન, સુકું આદુ, મરી અને પીપળી લાભદાયી છે.

સયષ્ટિસૈન્ધવં બાલઃ પ્રાતર્મેઘાકરં વિવેત્ । દેવદારુમહાશિગ્રુફલત્રયપયોમુચાં ।। ૨૮૩.

સવારે બાળકને મધમાં સૈંધવ મીઠું મિક્સ કરીને, દેવદારુનું ફળ, મોટું મૂળા, ત્રિફળા અને દૂધના રસ સાથે ચાખવું જોઈએ.

ક્કાથઃ સકૃષ્ણા મૃદ્વીકા કલ્કઃ સર્વાન્ કૃમીન્‌હરેત્ । ત્રિફલાભૃઙ્ગવિશ્વાનાં રસેષુ મધુસર્પિષોઃ ।। ૨૮૩.

કઠ્થું, કાળી દ્રાક્ષ અને હરડેનો પેસ્ટ બધા કીડા દૂર કરે છે; ત્રિફળા, ભૃંગરાજ અને વિશ્વાની રસમાં મધ અને ઘી મિક્સ કરીને પણ અસરકારક છે.

મેષીક્ષીરે ચ ગોમૂત્રે સિક્તં રોગે હિતં શિશોઃ । નાસારક્તહરો નસ્યાદ્‌દુર્વ્વારસ ઇહોત્તમઃ ।। ૨૮૩.

મેષીનું દૂધ અને ગાયનું મૂત્ર છાંટવાથી બાળકના રોગમાં લાભ થાય છે; નાકમાંથી લોહી વહી રહ્યું હોય તો દુર્વાની રસ નાકમાં નાખવાથી ઉત્તમ ફાયદો થાય છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં રસઃ કર્ણસ્ય પૂરણમ્ । તૈલમાર્દ્રકજાત્યં વા શૂલહા ચૌષ્ઠરોગનુત્ ।। ૨૮૩.

લસણ, તાજું આદુ અને મૂળાનો રસ કાનમાં નાખવાથી કે આદુ અને જાતીથી બનેલું તેલ લગાડવાથી દુખાવો અને હોઠના રોગ દૂર થાય છે.

જાતીપત્રં ફલં વ્યોષં કવલં મૂત્રકં નિશા । દુગ્ધક્કાથેઽભયાકલ્કે સિદ્ધં તૈલં દ્વલિજાર્ત્તિનુત્ ।। ૨૮૩.

જાતીનું પાન, તેનું ફળ, ત્રિકટુ, ગોળી, મૂત્ર અને હળદર, હરડે અને અભયાના કઢા સાથે તૈયાર કરેલું તેલ દાંત અને મસૂડા ના રોગો દૂર કરે છે.

ધાન્યામ્બુ નારિકેલં ગોમૂત્રં ક્રમૂકવિશ્વયુક્ । ક્કાથિતં કબલં કાર્ય્યમધિજિહ્વાધિશાન્તયે ।। ૨૮૩.

ધાન્યનું પાણી, નાળિયેર, ગાયનું મૂત્ર, ક્રમુક અને વિશ્વા સાથે ઉકાળીને બનેલી ગોળી જીભ અને મોઢાના રોગો શાંત કરવા ઉપયોગી છે.

સાધિતં લાઙ્ગલીકલ્કે તૈલં નિર્ગુણ્ડિકારસૈઃ । ગણ્ડમાલાગલગણ્ડૌ નાશયેન્નસ્યકર્મણા ।। ૨૮૩.

લાંગળીના પેસ્ટ અને નિર્ગુંડીના રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય રૂપે વાપરવાથી ગાંઠ અને ગળાના ફૂલ દૂર થાય છે.

પલ્લવૈરર્ક્કપૂતીકસ્નુહીરુગ્ઘાતજાતિકૈઃ । ઉદ્વર્ત્તયેત્ સગોમૂત્રૈઃ સર્વત્વગ્દોષનાશનૈઃ ।। ૨૮૩.

અર્ક, પૂતીકા, સ્નુહી અને ઉગાટાના પાંદડાં ગાયના મૂત્ર સાથે ઘસવાથી ચામડીના બધા રોગો દૂર થાય છે.

વાકુચી સતિલા ભુક્તા વત્સરાત્ કુષ્ઠનાશની । પથ્યા ભલ્લાતકી તૈલગુડપિણ્ડી તુ કુષ્ઠજિત્ ।। ૨૮૩.

વાકુચી અને તલના દાણા ખાવાથી એક વર્ષમાં કષ્ટરોગ દૂર થાય છે; પથ્યા, ભલ્લાતક અને તેલ-ગોળની ગોળી પણ કષ્ટરોગને જીતે છે.

પૂતીકવહ્નિરજની ત્રિફલાવ્યોષચૂર્ણયુક્ । તક્રં ગુદાઙ્ગુરે પેયં ભક્ષ્યા વા સગુડાઽભયા ।। ૨૮૩.

પૂતીકા, હરડે, હળદર, ત્રિફળા અને ત્રિકટુના ચૂર્ણ સાથે છાશ અને ગોળ અથવા અભયા ખાવાથી લાભ થાય છે.

ફલદાર્વ્વીવિષાણાન્તુ ક્કાથો ધાત્રીરસોઽથવા । પાતવ્યો રજનીકલ્કઃ ક્ષૌદ્રાક્ષૌદ્રપ્રમેહિણા ।। ૨૮૩.

ફળા, દારુહરિદ્રા અને વિશાની કઢી, કે ધાત્રીનો રસ, અથવા હળદર અને મધનો પેસ્ટ પ્રમેહવાળાને પીવો જોઈએ.

વાસાગર્ભો વ્યાધિઘાતક્કાથ એરણ્ડતૈલયુક્ । વાતશોણિતહૃત્ પાનાત્ પિપ્પલી સ્યાત્ પ્લીહાહરી ।। ૨૮૩.

વાસાના મૂળની કઢી, જે રોગો પર અસરકારક છે, એમાં એરંડના તેલ મિક્સ કરીને પીવાથી વાયુ અને લોહીના રોગ દૂર થાય છે; પીપળી પલ્હા માટે ઉત્તમ છે.

સેવ્યા જઠરિણા કૃષ્ણા સ્નુક્‌ક્ષીરવહુભાવિતા । પયો વા રચ્યદન્ત્યાગ્નિવિડઙ્ગવ્યોષકલ્કયુક્ ।। ૨૮૩.

પેટના રોગવાળાએ કાળી મકોય, વારંવાર સ્નુહીના દૂધમાં પકવીને, અથવા દંટી, વિડંગ અને ત્રિકટુના પેસ્ટવાળું દૂધ લેવું જોઈએ.

ગ્રન્થિકોગ્રાભયા કૃષ્ણા વિડઙ્ગાક્તા ઘૃતે કસ્થિતા । માંસન્તક્રં ગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુગુલ્મકૃમીન્ હરેત્ ।। ૨૮૩.

ગ્રંથિકા, તીવ્ર અભયા, કાળી મકોય અને વિડંગ ઘીમાં પકવીને બનેલી ગોળી આંતરડાંના રોગ, બાવાસીર, પાંડુ, ગાંઠ અને કીડા દૂર કરે છે.

ફલત્રયામૃતા વાસા તિક્તભૂનિમ્વજસ્તથા । ક્કાથઃ સમાક્ષિકો હન્યાત્ પાણ્ડુરોગં સકામલં ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા, ગુલવેલ, વાસા, કડવી ભૂમિ અને આંબાની કઢી મધ સાથે બનાવી પીવાથી પાંડુ અને કામળા દૂર થાય છે.

રક્તપિત્તી પિવેદ્વાસાસુરસં સસિતં મધુ । વરીદ્રાક્ષાબલાશુણ્ઠીસાધિતં વા પયઃ પૃથક્ ।। ૨૮૩.

રક્તપિત્તવાળાએ વાસાનો રસ, ખાંડ અને મધ સાથે પીવો જોઈએ; અથવા અલગથી વરી, દ્રાક્ષ, બલા અને સુકું આદુથી તૈયાર કરેલું દૂધ પણ પીવું જોઈએ.

બરી વિદારી પથ્યા ચ બલાત્રયં સવાસકં । શ્વદંષ્ટ્રામધુસર્પિર્ભ્યામાલિહેત્ ક્ષયરોગવાન્ ।। ૨૮૩.

બરી, વિદારી, પથ્યા, ત્રણ પ્રકારની બલા અને વાસા, સાથે શ્વદંષ્ટ્રા, મધ અને ઘી મળીને ક્ષયરોગવાળાએ ચાટવું જોઈએ.

પથ્યાશિગ્રુકરઞ્જાર્કત્વક્‌સારં મધુસિન્ધુમત્ । સમૂત્રં વિદ્રધિં હન્તિ પરિપાકાય તન્ત્રજિત્ ।। ૨૮૩.

પથ્યા, શિગુરૂ, કરંજ અને અર્કની છાલનું રસ, મધ અને સૈંધવ મીઠું સાથે, મૂત્રમાં મિક્સ કરીને પીવાથી વિદ્રધિ દૂર થાય છે અને તેને પકવવામાં પણ સહાય કરે છે.

ત્રિવૃતા જીવતી દન્તી મઞ્જિષ્ઠા શર્વરીદ્વયં । તાર્ક્ષજં નિમ્બપત્રઞ્ચ લેપઃ શસ્તો ભગન્દરે ।। ૨૮૩.

ત્રિવૃત, જીવંતી, દંતી, મંજિષ્ઠા, બંને શરવરી, તાર્ખ્ષજ અને નીમના પાનનો લેપ ભગંદર માટે ઉત્તમ છે.

રુગ્ઘાતરજનીલાક્ષાચૂર્ણાજક્ષૌદ્રસંયુતા । વાસોવત્તિર્વ્રણે યોજ્યા શોધની ગતિનાશની ।। ૨૮૩.

રુઘાટા, હળદર, લાખ અને મધ તથા બકરાનું દૂધ સાથે મિક્સ કરેલું ચૂર્ણ વ્રણ પર લગાવવાથી તે સાફ થાય છે અને પિવ લાગવું બંધ થાય છે.

શયામાયષ્ટિનિશાલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ । સમરીચૈઃ શ્રૃતં તૈલં ક્ષીરે સ્યાદ્ વ્રણરોહણં ।। ૨૮૩.

શ્યામા, યષ્ટિ, હળદર, લોધ્ર, કમળ, ઉત્પલ, ચંદન અને મરીનું તેલ, દૂધમાં રાંધીને વ્રણ પર લગાવવાથી ઘા ઝડપથી ભરાય છે.

શ્રીકાર્પાસદલૈર્ભસ્મફલોપલવણા નિશા । તત્પિણ્ડીસ્વેદનં તામ્રે સતૈલં સ્યાત્ ક્ષતૌષધં ।। ૨૮૩.

શ્રી, કારપાસાના પાન, ભસ્મ, ફળોપલ, મીઠું અને હળદરનો પિંડ, તેલ સાથે તાંબાના પાત્રમાં ગરમ કરીને લગાવવાથી ક્ષત માટે ઉત્તમ ઔષધ બને છે.

કુમ્ભીસારં પયોયુક્તં વહ્નિગ્ધં વ્રણે લિપેત્ । તદેવ નાશયેત્સેકાન્નારિકેલરજોઘૃતમ્ ।। ૨૮૩.

કુંભીસાર દૂધમાં મિક્સ કરીને અગ્નિ પર ગરમ કરી વ્રણ પર લગાવવું. એ જ કુંભીસાર, ભાત, નાળિયેરનો ચૂર્ણ અને ઘી સાથે મિક્સ કરીને લગાવવાથી સોજો ઉતરે છે.

વિશ્વાજમોદસિન્ધૂત્થચિઞ્ચાત્વગ્ભિઃ સમાભયા । તક્રેણોષ્ણામ્બુના વાથ પીતાતીસારનાશની ।। ૨૮૩.

વિશ્વ, અજમો, સૈંધવ અને છીંચાની છાલ, અભય સાથે, છાસ કે ગરમ પાણીમાં મિક્સ કરીને પીવાથી જૂના અતિસારમાં લાભ થાય છે.

વત્સકાતિવિષાવિશ્વવિલ્લમુસ્તશ્રૃતં જલં । સામે પુરાણેઽતીસારે સાસૃક્‌શૂલે ચ પાયયેત્ ।। ૨૮૩.

વત્સક, અતિવિષા, વિશ્વવિલ્લ અને મુસ્તાનો કઢો, જૂના કે લોહીવાળા દુખાવાવાળા અતિસારમાં પીવડાવવો.

અઙ્ગાદગ્ધં સુગતં સિન્ધુમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ । શૂલવાન્થ વા તદ્ધિ સિન્ધુહિંગુકણાભયા ।। ૨૮૩.

જેને શરીરમાં દુખાવો કે દાઝ છે, તેને સૈંધવ ગરમ પાણી સાથે પીવું લાભદાયી છે; દુખાવા માટે સૈંધવ, હીંગ, કણ અને અભય પણ ઉપયોગી છે.

કટુરોહોત્કણાતહ્કલાજચૂર્ણં મધુપ્લુતં । વસ્ત્રચ્છિદ્રગતં વક્ત્રે ન્યસ્તં તૃષ્ણાં વિનાશયેત્ ।। ૨૮૩.

કટુરોહી, ઉત્કણા અને કલાજાનું ચૂર્ણ, મધમાં મિક્સ કરીને કપડાની છિદ્રથી મોઢામાં મૂકવાથી તરસ દૂર થાય છે.