અગ્નિપુરાણમ્

રસાધિકં સમં કુર્ય્યાન્નરો વાતાધિકોઽપિ વા । નિદાઘે મર્દ્દનં પ્રોક્તં શિશિરે ચ સમં બહુ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં રસ વધારે હોય તો તેને સંતુલિત કરવું, ભલે વાયુ પણ વધારે હોય. ઉનાળામાં મસાજ કરવો, અને શિયાળામાં વધારે અને જોરથી મસાજ કરવો જોઈએ.

વસન્તે મધ્યમં જ્ઞેયન્નિદાઘે મર્દનોલ્વણં । ત્વચન્તુ પ્રથમં મર્દ્દ્યમઙ્ગઞ્ચ તદનન્તરં ।। ૨૮૧.

વસંત ઋતુમાં મધ્યમ મસાજ કરવો, ઉનાળામાં વધુ જોરદાર મસાજ કરવો. પહેલા ચામડી પર મસાજ કરવો, પછી અંગો પર ક્રમશઃ કરવો.

સ્નાયુરુધિરદેહેષુ અસ્થિ ભાતીવ માંસલં । સ્કન્ધૌ બાહૂ તથૈવેહ તથા જઙ્ઘે સજાનુની ।। ૨૮૧.

શરીરમાં સ્નાયુ, લોહી અને માંસ વધારે દેખાય છે; એ જ રીતે ખભા, હાથ, જાંઘ અને ઘૂંટણ પણ.

અરિવન્‌મર્દ્દયેત્ પ્રાજ્ઞો જત્રુ વક્ષશ્ચ પૂર્વવત્ । અઙ્ગસન્ધિષુ સર્વ્વેષુ નિષ્પીડ્ય બહુલં તથા ।। ૨૮૧.

જ્ઞાની માણસે ગળું અને છાતી પણ પહેલાની જેમ મસાજ કરવું, અને બધા અંગના સાંધાને સારી રીતે દબાવવું.

પ્રસારયેદઙ્ગસન્ધીન્ન ચ ક્ષેપેણ ચાક્રમાત્ । નાજીર્ણે તુ શ્રમં કુર્ય્યાન્ન ભુક્ત્વા પીતવાન્નરઃ ।। ૨૮૧.

અંગના સાંધાને ખેંચવું, પણ જોરથી કે અચાનક નહીં. જ્યારે ખોરાક પચ્યો ન હોય ત્યારે કે ખાધા-પીધા પછી ક્યારેય મહેનત ન કરવી.

દિનસ્ય તુ ચતુર્ભાગ ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ પ્રહરાર્દ્ધકે । વ્યાયામં નૈવ કર્ત્તવ્યં સ્નાયાચ્છીતામ્બુના સકૃત્ ।। ૨૮૧.

દિવસના ચોથા ભાગે, અથવા દોઢ પહોર પછી વ્યાયામ કરવો નહીં. ઠંડા પાણીથી એકવાર સ્નાન કરવું.

વાર્ય્યુષ્ણઞ્ચ શ્રમં જહ્યાદ્‌ધૃદા શ્વાસન્ન ધારયેત્ । વ્યાયામશ્ચ કફં હન્યાદ્વાતં હન્યાચ્ચ મર્દ્દનમ્ ।। ૨૯૧.

ગરમ પાણીથી મહેનત કરવી નહીં, અને શ્વાસ જોરથી રોકવો નહીં. વ્યાયામ કરવાથી કફ ઓછું થાય છે અને મસાજથી વાયુ ઘટે છે.

સ્નાનં પિત્તાધિકં હન્યાત્તસ્યાન્તે ચાતપાઃ પ્રિયાઃ । આતપક્લેશકર્માદૌ ક્ષેમવ્યાયામિનો નરાઃ ।। ૨૯૧.

સ્નાનથી પિત્ત ઓછું થાય છે અને પછી ધૂપમાં રહેવું લાભદાયક છે. જે લોકો વ્યાયામની શરૂઆતમાં જ ધૂપમાં મહેનત કરે છે, તેઓ સુરક્ષિત રહે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ સિહી શટી નિશાયુગ્મં વત્સકં ક્વાથસેવનં । શિશોઃ સર્વ્વાતિસારેષુ સ્તન્યદોષેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સહી, શટી, બંને પ્રકારની નિશા અને વત્સક—આ બધાનો કઢો બાળકના ભારે અતિસાર અને સ્તનપાનમાં ખોટ આવે ત્યારે આપવો યોગ્ય છે.

શ્રૃઙ્ગીં સકૃષ્ણાતિવિષાં ચૂર્ણિતાં મધુના લિહેત્ । એકા ચાતિવિશા કાશચ્છર્દ્દિજ્વરહરી શિશોઃ ।। ૨૮૩.

શૃંગી અને કાળી અતિવિષા પીસીને મધ સાથે આપવી. કાશીની એક અતિવિષા બાળકના ઉલટી અને તાવમાં લાભ કરે છે.

બાલૈઃ સેવ્યા વચા સાજ્યા સદુગ્ધા વાથ તૈલયુક્ । યષ્ટિકાં શઙ્ખપુષ્પીં વા બાલઃ ક્ષીરાન્વિતાં પિવેત્ ।। ૨૮૩.

બાળકે વચા ઘી સાથે, દૂધ સાથે કે તેલ સાથે લેવી. યષ્ટિમધુ કે શંખપુષ્પી પણ દૂધમાં મિક્સ કરીને બાળકને પીવડાવી શકાય.

વાગ્રૂપસમ્પદ્‌યુક્તાયુર્મ્મેધાશ્રીર્વર્દ્ધતે શિશોઃ । વચાહ્યગ્નિશિખાવાસાશુણ્ઠીકૃષ્ણાનિશાગદં ।। ૨૮૩.

જ્યારે બાળકને સુંદર બોલી, આકર્ષક રૂપ અને કૌશલ્ય મળે છે, ત્યારે તેની આયુષ્ય, બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ વધે છે. બોલી માટે, અગ્નિની જ્યોતનું નિવાસસ્થાન, સુકું આદુ, મરી અને પીપળી લાભદાયી છે.

સયષ્ટિસૈન્ધવં બાલઃ પ્રાતર્મેઘાકરં વિવેત્ । દેવદારુમહાશિગ્રુફલત્રયપયોમુચાં ।। ૨૮૩.

સવારે બાળકને મધમાં સૈંધવ મીઠું મિક્સ કરીને, દેવદારુનું ફળ, મોટું મૂળા, ત્રિફળા અને દૂધના રસ સાથે ચાખવું જોઈએ.

ક્કાથઃ સકૃષ્ણા મૃદ્વીકા કલ્કઃ સર્વાન્ કૃમીન્‌હરેત્ । ત્રિફલાભૃઙ્ગવિશ્વાનાં રસેષુ મધુસર્પિષોઃ ।। ૨૮૩.

કઠ્થું, કાળી દ્રાક્ષ અને હરડેનો પેસ્ટ બધા કીડા દૂર કરે છે; ત્રિફળા, ભૃંગરાજ અને વિશ્વાની રસમાં મધ અને ઘી મિક્સ કરીને પણ અસરકારક છે.

મેષીક્ષીરે ચ ગોમૂત્રે સિક્તં રોગે હિતં શિશોઃ । નાસારક્તહરો નસ્યાદ્‌દુર્વ્વારસ ઇહોત્તમઃ ।। ૨૮૩.

મેષીનું દૂધ અને ગાયનું મૂત્ર છાંટવાથી બાળકના રોગમાં લાભ થાય છે; નાકમાંથી લોહી વહી રહ્યું હોય તો દુર્વાની રસ નાકમાં નાખવાથી ઉત્તમ ફાયદો થાય છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં રસઃ કર્ણસ્ય પૂરણમ્ । તૈલમાર્દ્રકજાત્યં વા શૂલહા ચૌષ્ઠરોગનુત્ ।। ૨૮૩.

લસણ, તાજું આદુ અને મૂળાનો રસ કાનમાં નાખવાથી કે આદુ અને જાતીથી બનેલું તેલ લગાડવાથી દુખાવો અને હોઠના રોગ દૂર થાય છે.

જાતીપત્રં ફલં વ્યોષં કવલં મૂત્રકં નિશા । દુગ્ધક્કાથેઽભયાકલ્કે સિદ્ધં તૈલં દ્વલિજાર્ત્તિનુત્ ।। ૨૮૩.

જાતીનું પાન, તેનું ફળ, ત્રિકટુ, ગોળી, મૂત્ર અને હળદર, હરડે અને અભયાના કઢા સાથે તૈયાર કરેલું તેલ દાંત અને મસૂડા ના રોગો દૂર કરે છે.

ધાન્યામ્બુ નારિકેલં ગોમૂત્રં ક્રમૂકવિશ્વયુક્ । ક્કાથિતં કબલં કાર્ય્યમધિજિહ્વાધિશાન્તયે ।। ૨૮૩.

ધાન્યનું પાણી, નાળિયેર, ગાયનું મૂત્ર, ક્રમુક અને વિશ્વા સાથે ઉકાળીને બનેલી ગોળી જીભ અને મોઢાના રોગો શાંત કરવા ઉપયોગી છે.

સાધિતં લાઙ્ગલીકલ્કે તૈલં નિર્ગુણ્ડિકારસૈઃ । ગણ્ડમાલાગલગણ્ડૌ નાશયેન્નસ્યકર્મણા ।। ૨૮૩.

લાંગળીના પેસ્ટ અને નિર્ગુંડીના રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય રૂપે વાપરવાથી ગાંઠ અને ગળાના ફૂલ દૂર થાય છે.

પલ્લવૈરર્ક્કપૂતીકસ્નુહીરુગ્ઘાતજાતિકૈઃ । ઉદ્વર્ત્તયેત્ સગોમૂત્રૈઃ સર્વત્વગ્દોષનાશનૈઃ ।। ૨૮૩.

અર્ક, પૂતીકા, સ્નુહી અને ઉગાટાના પાંદડાં ગાયના મૂત્ર સાથે ઘસવાથી ચામડીના બધા રોગો દૂર થાય છે.

વાકુચી સતિલા ભુક્તા વત્સરાત્ કુષ્ઠનાશની । પથ્યા ભલ્લાતકી તૈલગુડપિણ્ડી તુ કુષ્ઠજિત્ ।। ૨૮૩.

વાકુચી અને તલના દાણા ખાવાથી એક વર્ષમાં કષ્ટરોગ દૂર થાય છે; પથ્યા, ભલ્લાતક અને તેલ-ગોળની ગોળી પણ કષ્ટરોગને જીતે છે.

પૂતીકવહ્નિરજની ત્રિફલાવ્યોષચૂર્ણયુક્ । તક્રં ગુદાઙ્ગુરે પેયં ભક્ષ્યા વા સગુડાઽભયા ।। ૨૮૩.

પૂતીકા, હરડે, હળદર, ત્રિફળા અને ત્રિકટુના ચૂર્ણ સાથે છાશ અને ગોળ અથવા અભયા ખાવાથી લાભ થાય છે.

ફલદાર્વ્વીવિષાણાન્તુ ક્કાથો ધાત્રીરસોઽથવા । પાતવ્યો રજનીકલ્કઃ ક્ષૌદ્રાક્ષૌદ્રપ્રમેહિણા ।। ૨૮૩.

ફળા, દારુહરિદ્રા અને વિશાની કઢી, કે ધાત્રીનો રસ, અથવા હળદર અને મધનો પેસ્ટ પ્રમેહવાળાને પીવો જોઈએ.

વાસાગર્ભો વ્યાધિઘાતક્કાથ એરણ્ડતૈલયુક્ । વાતશોણિતહૃત્ પાનાત્ પિપ્પલી સ્યાત્ પ્લીહાહરી ।। ૨૮૩.

વાસાના મૂળની કઢી, જે રોગો પર અસરકારક છે, એમાં એરંડના તેલ મિક્સ કરીને પીવાથી વાયુ અને લોહીના રોગ દૂર થાય છે; પીપળી પલ્હા માટે ઉત્તમ છે.

સેવ્યા જઠરિણા કૃષ્ણા સ્નુક્‌ક્ષીરવહુભાવિતા । પયો વા રચ્યદન્ત્યાગ્નિવિડઙ્ગવ્યોષકલ્કયુક્ ।। ૨૮૩.

પેટના રોગવાળાએ કાળી મકોય, વારંવાર સ્નુહીના દૂધમાં પકવીને, અથવા દંટી, વિડંગ અને ત્રિકટુના પેસ્ટવાળું દૂધ લેવું જોઈએ.

ગ્રન્થિકોગ્રાભયા કૃષ્ણા વિડઙ્ગાક્તા ઘૃતે કસ્થિતા । માંસન્તક્રં ગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુગુલ્મકૃમીન્ હરેત્ ।। ૨૮૩.

ગ્રંથિકા, તીવ્ર અભયા, કાળી મકોય અને વિડંગ ઘીમાં પકવીને બનેલી ગોળી આંતરડાંના રોગ, બાવાસીર, પાંડુ, ગાંઠ અને કીડા દૂર કરે છે.

ફલત્રયામૃતા વાસા તિક્તભૂનિમ્વજસ્તથા । ક્કાથઃ સમાક્ષિકો હન્યાત્ પાણ્ડુરોગં સકામલં ।। ૨૮૩.

ત્રિફળા, ગુલવેલ, વાસા, કડવી ભૂમિ અને આંબાની કઢી મધ સાથે બનાવી પીવાથી પાંડુ અને કામળા દૂર થાય છે.

રક્તપિત્તી પિવેદ્વાસાસુરસં સસિતં મધુ । વરીદ્રાક્ષાબલાશુણ્ઠીસાધિતં વા પયઃ પૃથક્ ।। ૨૮૩.

રક્તપિત્તવાળાએ વાસાનો રસ, ખાંડ અને મધ સાથે પીવો જોઈએ; અથવા અલગથી વરી, દ્રાક્ષ, બલા અને સુકું આદુથી તૈયાર કરેલું દૂધ પણ પીવું જોઈએ.

બરી વિદારી પથ્યા ચ બલાત્રયં સવાસકં । શ્વદંષ્ટ્રામધુસર્પિર્ભ્યામાલિહેત્ ક્ષયરોગવાન્ ।। ૨૮૩.

બરી, વિદારી, પથ્યા, ત્રણ પ્રકારની બલા અને વાસા, સાથે શ્વદંષ્ટ્રા, મધ અને ઘી મળીને ક્ષયરોગવાળાએ ચાટવું જોઈએ.