અગ્નિપુરાણમ્

મધુરાસ્તુ વિશેષેણ વિજ્ઞેયા ધાતુવર્દ્ધનાઃ । દોષાણાઞ્ચૈવ ધાતૂના દ્રવ્યં સમગુણન્તુ યત્ ।। ૨૮૧.

ખાસ કરીને મીઠો સ્વાદ ધાતુઓને પોષે છે; અને જે પદાર્થ દોષ અને ધાતુ બંને માટે સમાન ગુણ ધરાવે છે.

તદેવ વૃદ્ધયે જ્ઞેયં વિપરીતં ક્ષમાવહમ્ । ઉપસ્તમ્ભત્રયં પ્રોક્તં દેહેઽસ્મિન્મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

એ જ વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય છે; વિપરીત વસ્તુઓ ધાતુઓને ક્ષય કરે છે. શરીરના ત્રણ આધાર કહેવાયા છે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

આહારો મૈથુનં નિદ્રા તેષુ યત્નઃ સદા ભવેત્ । અસેવનાત્ સેવનાચ્ચ અત્યન્તં નાશમાપ્નુયાત્ ।। ૨૮૧.

આહાર, મિલન અને ઊંઘ—આમાં હંમેશા ધ્યાન રાખવું જોઈએ. બહુ ટાળી નાખવાથી કે વધારે ઉપયોગથી, આખરે વિનાશ થાય છે.

ક્ષયસ્ય બૃંહણં કાર્યં સ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં ક્ષય થાય ત્યારે પોષણ આપવું જોઈએ, વધારે વજન હોય તો ઘટાડવું, અને મધ્યમ શરીર હોય તો જાળવણી કરવી જોઈએ—આ શરીરના ત્રણ પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

ઉપક્રમદ્વયં પ્રોક્તં તર્પણં વાપ્યતર્પણં । હિતાશીચ મિતાશી ચ જીર્ણાશી ચ તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

દોઢ રીત સૂચવવામાં આવી છે: એક તો તૃપ્તિ સુધી ખાવું અને બીજું તૃપ્તિથી ઓછું ખાવું. એ જ રીતે, હંમેશાં યોગ્ય અને મર્યાદિત માત્રામાં જમવું, અને પહેલાનું પાચન થયા પછી જ ખાવું.

ઓષધીનાં પઞ્ચવિધા તથા ભવતિ કલ્પના । રસઃ કલ્કઃ શ્રૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

ઔષધીઓ તૈયાર કરવાની પાંચ રીતો છે: રસ, પીસેલું, ઉકાળેલું, ઠંડું પાણીમાં પલાળેલું અને તાજું ઉકાળીને ગાળેલું—હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

રસશ્ચ પીડકો જ્ઞેયઃ કલ્ક આલોડ઼િતાદ્‌ ભવેત્ । ક્કથિતશ્ચ શ્રૃતો જ્ઞેયઃ શીતઃ પર્યુષિતો નિશાં ।। ૨૮૧.

રસ એ છે જે દબાવી કાઢવામાં આવે, કલ્ક એટલે પીસીને બનાવેલું, ઉકાળેલું એટલે પાણીમાં ઉકાળેલું, અને શીત એ છે જે રાતભર પલાળેલું હોય.

સદ્યોભિશ્રૃતપૂતં યત્ તત્ ફાણ્ટમભિધીયતે । કરણાનાં શતઞ્ચૈવ ષષ્ટિશ્ચૈવાધિકા સ્મૃતા ।। ૨૮૧.

જે તાજું ઉકાળીને ગાળવામાં આવે તેને ફાંટ કહે છે. ઔષધિ તૈયાર કરવાની કુલ એકસો સાઠ રીતો કહેવાય છે.

યો વેત્તિ સ હ્યજેયઃ સ્યાત્સમ્બન્ધે વાહુશૌણ્ડિકઃ । આહારશુદ્ધિરગન્યર્થમગ્નિમૂલં બલં નૃણાં ।। ૨૮૧.

જે આ બધું જાણે છે, તે અજય બને છે અને ઉપયોગમાં કુશળ ગણાય છે. ખોરાકની શુદ્ધિ અગ્નિ માટે છે અને અગ્નિ મનુષ્યના બળનું મૂળ છે.

સસિન્ધુત્રિફલાઞ્ચાદ્યાત્સુરાજ્ઞિ અભિવર્ણદાં । જાઙ્ગલઞ્ચ રસં સિન્ધુયુક્તં દધિ પયઃ કણાં ।। ૨૮૧.

સિંધવ મીઠા સાથે ત્રિફળા લેવાય, અથવા મીઠું નાખીને જંગલ પ્રાણીનું રસ, દહીં, દૂધ અને અનાજ—all યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું—ખાવું જોઈએ.

રસાધિકં સમં કુર્ય્યાન્નરો વાતાધિકોઽપિ વા । નિદાઘે મર્દ્દનં પ્રોક્તં શિશિરે ચ સમં બહુ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં રસ વધારે હોય તો તેને સંતુલિત કરવું, ભલે વાયુ પણ વધારે હોય. ઉનાળામાં મસાજ કરવો, અને શિયાળામાં વધારે અને જોરથી મસાજ કરવો જોઈએ.

વસન્તે મધ્યમં જ્ઞેયન્નિદાઘે મર્દનોલ્વણં । ત્વચન્તુ પ્રથમં મર્દ્દ્યમઙ્ગઞ્ચ તદનન્તરં ।। ૨૮૧.

વસંત ઋતુમાં મધ્યમ મસાજ કરવો, ઉનાળામાં વધુ જોરદાર મસાજ કરવો. પહેલા ચામડી પર મસાજ કરવો, પછી અંગો પર ક્રમશઃ કરવો.

સ્નાયુરુધિરદેહેષુ અસ્થિ ભાતીવ માંસલં । સ્કન્ધૌ બાહૂ તથૈવેહ તથા જઙ્ઘે સજાનુની ।। ૨૮૧.

શરીરમાં સ્નાયુ, લોહી અને માંસ વધારે દેખાય છે; એ જ રીતે ખભા, હાથ, જાંઘ અને ઘૂંટણ પણ.

અરિવન્‌મર્દ્દયેત્ પ્રાજ્ઞો જત્રુ વક્ષશ્ચ પૂર્વવત્ । અઙ્ગસન્ધિષુ સર્વ્વેષુ નિષ્પીડ્ય બહુલં તથા ।। ૨૮૧.

જ્ઞાની માણસે ગળું અને છાતી પણ પહેલાની જેમ મસાજ કરવું, અને બધા અંગના સાંધાને સારી રીતે દબાવવું.

પ્રસારયેદઙ્ગસન્ધીન્ન ચ ક્ષેપેણ ચાક્રમાત્ । નાજીર્ણે તુ શ્રમં કુર્ય્યાન્ન ભુક્ત્વા પીતવાન્નરઃ ।। ૨૮૧.

અંગના સાંધાને ખેંચવું, પણ જોરથી કે અચાનક નહીં. જ્યારે ખોરાક પચ્યો ન હોય ત્યારે કે ખાધા-પીધા પછી ક્યારેય મહેનત ન કરવી.

દિનસ્ય તુ ચતુર્ભાગ ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ પ્રહરાર્દ્ધકે । વ્યાયામં નૈવ કર્ત્તવ્યં સ્નાયાચ્છીતામ્બુના સકૃત્ ।। ૨૮૧.

દિવસના ચોથા ભાગે, અથવા દોઢ પહોર પછી વ્યાયામ કરવો નહીં. ઠંડા પાણીથી એકવાર સ્નાન કરવું.

વાર્ય્યુષ્ણઞ્ચ શ્રમં જહ્યાદ્‌ધૃદા શ્વાસન્ન ધારયેત્ । વ્યાયામશ્ચ કફં હન્યાદ્વાતં હન્યાચ્ચ મર્દ્દનમ્ ।। ૨૯૧.

ગરમ પાણીથી મહેનત કરવી નહીં, અને શ્વાસ જોરથી રોકવો નહીં. વ્યાયામ કરવાથી કફ ઓછું થાય છે અને મસાજથી વાયુ ઘટે છે.

સ્નાનં પિત્તાધિકં હન્યાત્તસ્યાન્તે ચાતપાઃ પ્રિયાઃ । આતપક્લેશકર્માદૌ ક્ષેમવ્યાયામિનો નરાઃ ।। ૨૯૧.

સ્નાનથી પિત્ત ઓછું થાય છે અને પછી ધૂપમાં રહેવું લાભદાયક છે. જે લોકો વ્યાયામની શરૂઆતમાં જ ધૂપમાં મહેનત કરે છે, તેઓ સુરક્ષિત રહે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ સિહી શટી નિશાયુગ્મં વત્સકં ક્વાથસેવનં । શિશોઃ સર્વ્વાતિસારેષુ સ્તન્યદોષેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સહી, શટી, બંને પ્રકારની નિશા અને વત્સક—આ બધાનો કઢો બાળકના ભારે અતિસાર અને સ્તનપાનમાં ખોટ આવે ત્યારે આપવો યોગ્ય છે.

શ્રૃઙ્ગીં સકૃષ્ણાતિવિષાં ચૂર્ણિતાં મધુના લિહેત્ । એકા ચાતિવિશા કાશચ્છર્દ્દિજ્વરહરી શિશોઃ ।। ૨૮૩.

શૃંગી અને કાળી અતિવિષા પીસીને મધ સાથે આપવી. કાશીની એક અતિવિષા બાળકના ઉલટી અને તાવમાં લાભ કરે છે.

બાલૈઃ સેવ્યા વચા સાજ્યા સદુગ્ધા વાથ તૈલયુક્ । યષ્ટિકાં શઙ્ખપુષ્પીં વા બાલઃ ક્ષીરાન્વિતાં પિવેત્ ।। ૨૮૩.

બાળકે વચા ઘી સાથે, દૂધ સાથે કે તેલ સાથે લેવી. યષ્ટિમધુ કે શંખપુષ્પી પણ દૂધમાં મિક્સ કરીને બાળકને પીવડાવી શકાય.

વાગ્રૂપસમ્પદ્‌યુક્તાયુર્મ્મેધાશ્રીર્વર્દ્ધતે શિશોઃ । વચાહ્યગ્નિશિખાવાસાશુણ્ઠીકૃષ્ણાનિશાગદં ।। ૨૮૩.

જ્યારે બાળકને સુંદર બોલી, આકર્ષક રૂપ અને કૌશલ્ય મળે છે, ત્યારે તેની આયુષ્ય, બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ વધે છે. બોલી માટે, અગ્નિની જ્યોતનું નિવાસસ્થાન, સુકું આદુ, મરી અને પીપળી લાભદાયી છે.

સયષ્ટિસૈન્ધવં બાલઃ પ્રાતર્મેઘાકરં વિવેત્ । દેવદારુમહાશિગ્રુફલત્રયપયોમુચાં ।। ૨૮૩.

સવારે બાળકને મધમાં સૈંધવ મીઠું મિક્સ કરીને, દેવદારુનું ફળ, મોટું મૂળા, ત્રિફળા અને દૂધના રસ સાથે ચાખવું જોઈએ.

ક્કાથઃ સકૃષ્ણા મૃદ્વીકા કલ્કઃ સર્વાન્ કૃમીન્‌હરેત્ । ત્રિફલાભૃઙ્ગવિશ્વાનાં રસેષુ મધુસર્પિષોઃ ।। ૨૮૩.

કઠ્થું, કાળી દ્રાક્ષ અને હરડેનો પેસ્ટ બધા કીડા દૂર કરે છે; ત્રિફળા, ભૃંગરાજ અને વિશ્વાની રસમાં મધ અને ઘી મિક્સ કરીને પણ અસરકારક છે.

મેષીક્ષીરે ચ ગોમૂત્રે સિક્તં રોગે હિતં શિશોઃ । નાસારક્તહરો નસ્યાદ્‌દુર્વ્વારસ ઇહોત્તમઃ ।। ૨૮૩.

મેષીનું દૂધ અને ગાયનું મૂત્ર છાંટવાથી બાળકના રોગમાં લાભ થાય છે; નાકમાંથી લોહી વહી રહ્યું હોય તો દુર્વાની રસ નાકમાં નાખવાથી ઉત્તમ ફાયદો થાય છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં રસઃ કર્ણસ્ય પૂરણમ્ । તૈલમાર્દ્રકજાત્યં વા શૂલહા ચૌષ્ઠરોગનુત્ ।। ૨૮૩.

લસણ, તાજું આદુ અને મૂળાનો રસ કાનમાં નાખવાથી કે આદુ અને જાતીથી બનેલું તેલ લગાડવાથી દુખાવો અને હોઠના રોગ દૂર થાય છે.

જાતીપત્રં ફલં વ્યોષં કવલં મૂત્રકં નિશા । દુગ્ધક્કાથેઽભયાકલ્કે સિદ્ધં તૈલં દ્વલિજાર્ત્તિનુત્ ।। ૨૮૩.

જાતીનું પાન, તેનું ફળ, ત્રિકટુ, ગોળી, મૂત્ર અને હળદર, હરડે અને અભયાના કઢા સાથે તૈયાર કરેલું તેલ દાંત અને મસૂડા ના રોગો દૂર કરે છે.

ધાન્યામ્બુ નારિકેલં ગોમૂત્રં ક્રમૂકવિશ્વયુક્ । ક્કાથિતં કબલં કાર્ય્યમધિજિહ્વાધિશાન્તયે ।। ૨૮૩.

ધાન્યનું પાણી, નાળિયેર, ગાયનું મૂત્ર, ક્રમુક અને વિશ્વા સાથે ઉકાળીને બનેલી ગોળી જીભ અને મોઢાના રોગો શાંત કરવા ઉપયોગી છે.

સાધિતં લાઙ્ગલીકલ્કે તૈલં નિર્ગુણ્ડિકારસૈઃ । ગણ્ડમાલાગલગણ્ડૌ નાશયેન્નસ્યકર્મણા ।। ૨૮૩.

લાંગળીના પેસ્ટ અને નિર્ગુંડીના રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય રૂપે વાપરવાથી ગાંઠ અને ગળાના ફૂલ દૂર થાય છે.