અગ્નિપુરાણમ્

શીતવીર્ય્યાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ શેષાસ્તૂષ્ણાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । ગુડુચી તત્ર તિક્તાપિ ભવત્યુષ્ણાતિવીર્યતઃ ।। ૨૮૧.

ઠંડી તાકાતવાળા તરીકે ઓળખાય છે; બાકી બધાને ગરમ ગણાય છે. ગિલોય, ભલે કડવી હોય, પણ તેની તાકાત ખૂબ જ ગરમ છે.

ઉષ્ણા કષાયાપિ તથા પથ્યા ભવતિ માનદ । મધુરોપિ તથા માંસ ઉષ્ણ એવ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૮૧.

પથ્યા પણ કસેલી હોવા છતાં ગરમ ગણાય છે; મધ અને માંસ પણ એ જ રીતે ગરમ ગણાય છે.

લવણો મધુરશ્ચૈવ વિપાકમધુરૌ સ્મૃતૌ । અમ્લોષ્ણશ્ચ તથા પ્રોક્તઃ શેષાઃ કટુવિપાકિનઃ ।। ૨૮૧.

ખારું અને મીઠું પાચન પછી મીઠું જ રહે છે એમ કહેવાય છે; ખાટું ગરમ ગણાય છે, અને બાકીના પાચન પછી તીખા ગણાય છે.

વીર્ય્યપાકે વિપર્ય્યસ્તે પ્રભાવાત્તત્ર નિશ્ચયઃ । મધુરોઽપિ કટુઃ પાકે યચ્ચઃ ક્ષૌદ્રં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૮૧.

જ્યારે તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ વિપરીત હોય, ત્યારે પ્રભાવથી પરિણામ નક્કી થાય છે; મધ, ભલે મીઠું હોય, પણ પાચન પછી તીખું ગણાય છે.

ક્કાથયેત્ ષોડશગુણં પિવેદ્‌દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ । કલ્પનૈષા કષાયસ્ય યત્ર નોક્તો વિધિર્ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ કરતાં સોળગણું પાણી ઉકાળો અને પદાર્થના ચારગણું પીવો; જ્યાં ખાસ રીત ન હોય, ત્યાં કઢા બનાવવાની આ રીત છે.

કષાયન્તુ ભવેત્તોયં સ્નેહપાકે ચતુર્ગુણં । દ્રવ્યતુલ્યં સમુદ્‌ધૃત્ય દ્રવ્યં સ્નેહં ક્ષિપેદ્‌બુધઃ ।। ૨૮૧.

કઢા માટે તેલની તૈયારીમાં પદાર્થ કરતાં ચારગણું પાણી લેવાય; પદાર્થ જેટલું કઢું કાઢીને, સમજદાર એમાં તેલ ઉમેરે.

તાવત્પ્રમાણં દ્રવ્યસ્ય સ્નેહપાદં તતઃ ક્ષિપેત્ । તોયવર્જ્જન્તુ યદ્‌દ્રવ્યં સ્નેહદ્રબ્યં તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ જેટલું માપ તેલ ઉમેરવું; જો પદાર્થમાં પાણી ન હોય, તો તેલ પણ એટલું જ લેવાય.

સંવર્ત્તિતૌષધઃ પાકઃ સ્નેહાનાં પરિકીર્ત્તિતઃ । તત્તુલ્યતા તુ લેહ્યસ્ય તથા ભવતિ સુશ્રુત ।। ૨૮૧.૧૨ સ્વચ્છમલ્પૌષધં ક્કાથં કષાયઞ્ચોક્તવદ્ભવેત્ । અક્ષં ચૂર્ણસ્ય નિર્દિષ્ટં કષાયસ્ય ચતુષ્પલં ।। ૨૮૧.

તેલમાં ઔષધિ ઉકાળવાની રીત કહેવાઈ છે; એ જ પ્રમાણ લેહ્ય માટે પણ લાગુ પડે છે, હે સુશ્રુત.

મધ્યમૈષા સ્મૃતા માત્રા નાસ્તિ માત્રાવિકલ્પના । વયઃ કાલં બલં વહ્નિં દેશં દ્રવ્યં રુજં તથા ।। ૨૮૧.

આને મધ્યમ માત્રા માનવામાં આવે છે; માત્રામાં ફેરફાર નથી. ઉંમર, સમય, તાકાત, પાચનશક્તિ, પ્રદેશ, પદાર્થ અને રોગનું ધ્યાન રાખવું.

સમવેક્ષ્ય મહાભાગ માત્રાયાઃ કલ્પના ભવેત્ । સૌમ્યાસ્તત્ર રસાઃ પ્રાયો વિજ્ઞેયા ધાતુવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૮૧.

આ બધું વિચાર્યા પછી, હે મહાન, માત્રાનો અંદાજ કરવો. સ્વાદોમાં સહેજા સ્વાદો સામાન્ય રીતે ધાતુઓને પોષે છે.

મધુરાસ્તુ વિશેષેણ વિજ્ઞેયા ધાતુવર્દ્ધનાઃ । દોષાણાઞ્ચૈવ ધાતૂના દ્રવ્યં સમગુણન્તુ યત્ ।। ૨૮૧.

ખાસ કરીને મીઠો સ્વાદ ધાતુઓને પોષે છે; અને જે પદાર્થ દોષ અને ધાતુ બંને માટે સમાન ગુણ ધરાવે છે.

તદેવ વૃદ્ધયે જ્ઞેયં વિપરીતં ક્ષમાવહમ્ । ઉપસ્તમ્ભત્રયં પ્રોક્તં દેહેઽસ્મિન્મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

એ જ વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય છે; વિપરીત વસ્તુઓ ધાતુઓને ક્ષય કરે છે. શરીરના ત્રણ આધાર કહેવાયા છે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

આહારો મૈથુનં નિદ્રા તેષુ યત્નઃ સદા ભવેત્ । અસેવનાત્ સેવનાચ્ચ અત્યન્તં નાશમાપ્નુયાત્ ।। ૨૮૧.

આહાર, મિલન અને ઊંઘ—આમાં હંમેશા ધ્યાન રાખવું જોઈએ. બહુ ટાળી નાખવાથી કે વધારે ઉપયોગથી, આખરે વિનાશ થાય છે.

ક્ષયસ્ય બૃંહણં કાર્યં સ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં ક્ષય થાય ત્યારે પોષણ આપવું જોઈએ, વધારે વજન હોય તો ઘટાડવું, અને મધ્યમ શરીર હોય તો જાળવણી કરવી જોઈએ—આ શરીરના ત્રણ પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

ઉપક્રમદ્વયં પ્રોક્તં તર્પણં વાપ્યતર્પણં । હિતાશીચ મિતાશી ચ જીર્ણાશી ચ તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

દોઢ રીત સૂચવવામાં આવી છે: એક તો તૃપ્તિ સુધી ખાવું અને બીજું તૃપ્તિથી ઓછું ખાવું. એ જ રીતે, હંમેશાં યોગ્ય અને મર્યાદિત માત્રામાં જમવું, અને પહેલાનું પાચન થયા પછી જ ખાવું.

ઓષધીનાં પઞ્ચવિધા તથા ભવતિ કલ્પના । રસઃ કલ્કઃ શ્રૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

ઔષધીઓ તૈયાર કરવાની પાંચ રીતો છે: રસ, પીસેલું, ઉકાળેલું, ઠંડું પાણીમાં પલાળેલું અને તાજું ઉકાળીને ગાળેલું—હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

રસશ્ચ પીડકો જ્ઞેયઃ કલ્ક આલોડ઼િતાદ્‌ ભવેત્ । ક્કથિતશ્ચ શ્રૃતો જ્ઞેયઃ શીતઃ પર્યુષિતો નિશાં ।। ૨૮૧.

રસ એ છે જે દબાવી કાઢવામાં આવે, કલ્ક એટલે પીસીને બનાવેલું, ઉકાળેલું એટલે પાણીમાં ઉકાળેલું, અને શીત એ છે જે રાતભર પલાળેલું હોય.

સદ્યોભિશ્રૃતપૂતં યત્ તત્ ફાણ્ટમભિધીયતે । કરણાનાં શતઞ્ચૈવ ષષ્ટિશ્ચૈવાધિકા સ્મૃતા ।। ૨૮૧.

જે તાજું ઉકાળીને ગાળવામાં આવે તેને ફાંટ કહે છે. ઔષધિ તૈયાર કરવાની કુલ એકસો સાઠ રીતો કહેવાય છે.

યો વેત્તિ સ હ્યજેયઃ સ્યાત્સમ્બન્ધે વાહુશૌણ્ડિકઃ । આહારશુદ્ધિરગન્યર્થમગ્નિમૂલં બલં નૃણાં ।। ૨૮૧.

જે આ બધું જાણે છે, તે અજય બને છે અને ઉપયોગમાં કુશળ ગણાય છે. ખોરાકની શુદ્ધિ અગ્નિ માટે છે અને અગ્નિ મનુષ્યના બળનું મૂળ છે.

સસિન્ધુત્રિફલાઞ્ચાદ્યાત્સુરાજ્ઞિ અભિવર્ણદાં । જાઙ્ગલઞ્ચ રસં સિન્ધુયુક્તં દધિ પયઃ કણાં ।। ૨૮૧.

સિંધવ મીઠા સાથે ત્રિફળા લેવાય, અથવા મીઠું નાખીને જંગલ પ્રાણીનું રસ, દહીં, દૂધ અને અનાજ—all યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલું—ખાવું જોઈએ.

રસાધિકં સમં કુર્ય્યાન્નરો વાતાધિકોઽપિ વા । નિદાઘે મર્દ્દનં પ્રોક્તં શિશિરે ચ સમં બહુ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં રસ વધારે હોય તો તેને સંતુલિત કરવું, ભલે વાયુ પણ વધારે હોય. ઉનાળામાં મસાજ કરવો, અને શિયાળામાં વધારે અને જોરથી મસાજ કરવો જોઈએ.

વસન્તે મધ્યમં જ્ઞેયન્નિદાઘે મર્દનોલ્વણં । ત્વચન્તુ પ્રથમં મર્દ્દ્યમઙ્ગઞ્ચ તદનન્તરં ।। ૨૮૧.

વસંત ઋતુમાં મધ્યમ મસાજ કરવો, ઉનાળામાં વધુ જોરદાર મસાજ કરવો. પહેલા ચામડી પર મસાજ કરવો, પછી અંગો પર ક્રમશઃ કરવો.

સ્નાયુરુધિરદેહેષુ અસ્થિ ભાતીવ માંસલં । સ્કન્ધૌ બાહૂ તથૈવેહ તથા જઙ્ઘે સજાનુની ।। ૨૮૧.

શરીરમાં સ્નાયુ, લોહી અને માંસ વધારે દેખાય છે; એ જ રીતે ખભા, હાથ, જાંઘ અને ઘૂંટણ પણ.

અરિવન્‌મર્દ્દયેત્ પ્રાજ્ઞો જત્રુ વક્ષશ્ચ પૂર્વવત્ । અઙ્ગસન્ધિષુ સર્વ્વેષુ નિષ્પીડ્ય બહુલં તથા ।। ૨૮૧.

જ્ઞાની માણસે ગળું અને છાતી પણ પહેલાની જેમ મસાજ કરવું, અને બધા અંગના સાંધાને સારી રીતે દબાવવું.

પ્રસારયેદઙ્ગસન્ધીન્ન ચ ક્ષેપેણ ચાક્રમાત્ । નાજીર્ણે તુ શ્રમં કુર્ય્યાન્ન ભુક્ત્વા પીતવાન્નરઃ ।। ૨૮૧.

અંગના સાંધાને ખેંચવું, પણ જોરથી કે અચાનક નહીં. જ્યારે ખોરાક પચ્યો ન હોય ત્યારે કે ખાધા-પીધા પછી ક્યારેય મહેનત ન કરવી.

દિનસ્ય તુ ચતુર્ભાગ ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ પ્રહરાર્દ્ધકે । વ્યાયામં નૈવ કર્ત્તવ્યં સ્નાયાચ્છીતામ્બુના સકૃત્ ।। ૨૮૧.

દિવસના ચોથા ભાગે, અથવા દોઢ પહોર પછી વ્યાયામ કરવો નહીં. ઠંડા પાણીથી એકવાર સ્નાન કરવું.

વાર્ય્યુષ્ણઞ્ચ શ્રમં જહ્યાદ્‌ધૃદા શ્વાસન્ન ધારયેત્ । વ્યાયામશ્ચ કફં હન્યાદ્વાતં હન્યાચ્ચ મર્દ્દનમ્ ।। ૨૯૧.

ગરમ પાણીથી મહેનત કરવી નહીં, અને શ્વાસ જોરથી રોકવો નહીં. વ્યાયામ કરવાથી કફ ઓછું થાય છે અને મસાજથી વાયુ ઘટે છે.

સ્નાનં પિત્તાધિકં હન્યાત્તસ્યાન્તે ચાતપાઃ પ્રિયાઃ । આતપક્લેશકર્માદૌ ક્ષેમવ્યાયામિનો નરાઃ ।। ૨૯૧.

સ્નાનથી પિત્ત ઓછું થાય છે અને પછી ધૂપમાં રહેવું લાભદાયક છે. જે લોકો વ્યાયામની શરૂઆતમાં જ ધૂપમાં મહેનત કરે છે, તેઓ સુરક્ષિત રહે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ સિહી શટી નિશાયુગ્મં વત્સકં ક્વાથસેવનં । શિશોઃ સર્વ્વાતિસારેષુ સ્તન્યદોષેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સહી, શટી, બંને પ્રકારની નિશા અને વત્સક—આ બધાનો કઢો બાળકના ભારે અતિસાર અને સ્તનપાનમાં ખોટ આવે ત્યારે આપવો યોગ્ય છે.