અગ્નિપુરાણમ્

શ્લેષ્મા પ્રકોપમાયાતિ તથા યે ચાલસા જનાઃ । વાતાદ્યુત્થાનિ રોગાણિ જ્ઞાત્વા શામ્યાનિ લક્ષ્ણૈઃ ।। ૨૮૦.

કફ આળસુ માણસોમાં વધે છે; વાયુ અને અન્ય તત્વોથી થતા રોગો ઓળખીને, તેમના લક્ષણો પ્રમાણે શાંત કરવું જોઈએ.

અસ્થિભઙ્ગઃ કષાયત્વમાસ્યે શુષ્કાસ્યતા તથા । જૃમ્ભણં લોમહર્ષશ્ચ વાતિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

હાડકાં તૂટી જવું, મોઢામાં કસાશ, મોઢું સુકાઈ જવું, જાંભાઈ આવવી અને રોમાંચ થવો — એ બધું વાયુના રોગના લક્ષણો છે.

નખનેત્રશિરાણાન્તુ પીતત્વં કટુતા મુખે । તૃષ્ણા દાહોષ્ણતા ચૈવ પિત્તવ્યાધિનિદર્શનમ્ ।। ૨૮૦.

નખ, આંખ અને શિરાઓ પીળી થવી, મોઢામાં કડવાશ, તરસ, દહન અને ગરમી — એ પિત્તના રોગના નિશાન છે.

આલસ્યઞ્ચ પ્રસેકશ્ચ ગુરુતા મધુરાસ્યતા । ઉષ્ણાભિલાષિતા ચેતિ શ્લેષ્મિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

આળસ, વધારે લાળ, શરીરમાં ભાર, મોઢામાં મીઠાશ અને ગરમ વસ્તુઓની ઇચ્છા — એ કફના રોગના લક્ષણો છે.

સ્નિગ્ધોષ્ણમન્નમભ્યઙ્ગસ્તૈલપાનાદિ વાતનુત્ । આજ્યં ક્ષીરાંસિતાદ્યં ચ ચન્દ્રરશ્મ્યાદિ પિત્તનુત્ ।। ૨૮૦.

તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક, મલિશ, તેલ પીવું વગેરે વાયુને શાંત કરે છે; ઘી, દૂધ અને ચાંદનીથી ઠંડક પામેલી વસ્તુઓ પિત્તને શાંત કરે છે.

સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાતૈલં વ્યાયામાદિ કફાપહમ્ । સર્વરોગપ્રશાન્ત્યૈ સ્યાદ્વિષ્ણોર્ધ્યાનઞ્ચ ચપૂજનમ્ ।। ૨૮૦.

મધ, ત્રિફળાનું તેલ, વ્યાયામ અને આવાં ઉપાયોથી કફ દૂર થાય છે; બધા રોગો શાંત કરવા માટે વિષ્ણુનું ધ્યાન અને પૂજા પણ અસરકારક છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ રસાદિલક્ષણં વક્ષ્યે ભેષજાનાં ગુણં શ્રૃણુ । રસવીર્ય્યવિપાકજ્ઞો નૃપાદીન્રક્ષયેન્નરઃ ।। ૨૮૧.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું ઔષધિઓના રસ અને બીજા ગુણો સમજાવું છું, એના ગુણો સાંભળો. જે મનુષ્યને રસ, તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ ખબર હોય, તે રાજા અને બીજાઓનું રક્ષણ કરી શકે છે.

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સોમજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ । કટુતિક્તકષાયાનિ તથાગ્નેયા મહાભુજ ।। ૨૮૧.

મીઠો, ખાટો અને ખારો સ્વાદ ચંદ્રમાંથી આવે છે એમ કહેવાય છે; તીખો, કડવો અને કસેલો સ્વાદ અગ્નિમાંથી આવે છે, હે મહાબાહુ.

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય કટ્‌વમ્લ્લવણઆત્મકઃ । દ્વિધા વીય્ય સમુદ્દિષ્ટમુષ્ણં શીતં તથૈવ ચ ।। ૨૮૧.

પદાર્થનું પાચન પછીનું પરિણામ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે: તીખું, ખાટું કે ખારું. તેની તાકાત બે પ્રકારની હોય છે: ગરમ કે ઠંડી.

અનિર્દેશ્યપ્રભાવશ્ચ ઓષધીનાં દ્વિજોત્તમ । મધુરશ્ચ કષાયશ્ચ તિક્તશ્ચૈવ તથા રસઃ ।। ૨૮૧.

કેટલીક ઔષધિઓનું પ્રભાવ વર્ણવી શકાય તેમ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; સ્વાદમાં મીઠો, કસેલો અને કડવો આવેછે.

શીતવીર્ય્યાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ શેષાસ્તૂષ્ણાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । ગુડુચી તત્ર તિક્તાપિ ભવત્યુષ્ણાતિવીર્યતઃ ।। ૨૮૧.

ઠંડી તાકાતવાળા તરીકે ઓળખાય છે; બાકી બધાને ગરમ ગણાય છે. ગિલોય, ભલે કડવી હોય, પણ તેની તાકાત ખૂબ જ ગરમ છે.

ઉષ્ણા કષાયાપિ તથા પથ્યા ભવતિ માનદ । મધુરોપિ તથા માંસ ઉષ્ણ એવ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૮૧.

પથ્યા પણ કસેલી હોવા છતાં ગરમ ગણાય છે; મધ અને માંસ પણ એ જ રીતે ગરમ ગણાય છે.

લવણો મધુરશ્ચૈવ વિપાકમધુરૌ સ્મૃતૌ । અમ્લોષ્ણશ્ચ તથા પ્રોક્તઃ શેષાઃ કટુવિપાકિનઃ ।। ૨૮૧.

ખારું અને મીઠું પાચન પછી મીઠું જ રહે છે એમ કહેવાય છે; ખાટું ગરમ ગણાય છે, અને બાકીના પાચન પછી તીખા ગણાય છે.

વીર્ય્યપાકે વિપર્ય્યસ્તે પ્રભાવાત્તત્ર નિશ્ચયઃ । મધુરોઽપિ કટુઃ પાકે યચ્ચઃ ક્ષૌદ્રં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૮૧.

જ્યારે તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ વિપરીત હોય, ત્યારે પ્રભાવથી પરિણામ નક્કી થાય છે; મધ, ભલે મીઠું હોય, પણ પાચન પછી તીખું ગણાય છે.

ક્કાથયેત્ ષોડશગુણં પિવેદ્‌દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ । કલ્પનૈષા કષાયસ્ય યત્ર નોક્તો વિધિર્ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ કરતાં સોળગણું પાણી ઉકાળો અને પદાર્થના ચારગણું પીવો; જ્યાં ખાસ રીત ન હોય, ત્યાં કઢા બનાવવાની આ રીત છે.

કષાયન્તુ ભવેત્તોયં સ્નેહપાકે ચતુર્ગુણં । દ્રવ્યતુલ્યં સમુદ્‌ધૃત્ય દ્રવ્યં સ્નેહં ક્ષિપેદ્‌બુધઃ ।। ૨૮૧.

કઢા માટે તેલની તૈયારીમાં પદાર્થ કરતાં ચારગણું પાણી લેવાય; પદાર્થ જેટલું કઢું કાઢીને, સમજદાર એમાં તેલ ઉમેરે.

તાવત્પ્રમાણં દ્રવ્યસ્ય સ્નેહપાદં તતઃ ક્ષિપેત્ । તોયવર્જ્જન્તુ યદ્‌દ્રવ્યં સ્નેહદ્રબ્યં તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ જેટલું માપ તેલ ઉમેરવું; જો પદાર્થમાં પાણી ન હોય, તો તેલ પણ એટલું જ લેવાય.

સંવર્ત્તિતૌષધઃ પાકઃ સ્નેહાનાં પરિકીર્ત્તિતઃ । તત્તુલ્યતા તુ લેહ્યસ્ય તથા ભવતિ સુશ્રુત ।। ૨૮૧.૧૨ સ્વચ્છમલ્પૌષધં ક્કાથં કષાયઞ્ચોક્તવદ્ભવેત્ । અક્ષં ચૂર્ણસ્ય નિર્દિષ્ટં કષાયસ્ય ચતુષ્પલં ।। ૨૮૧.

તેલમાં ઔષધિ ઉકાળવાની રીત કહેવાઈ છે; એ જ પ્રમાણ લેહ્ય માટે પણ લાગુ પડે છે, હે સુશ્રુત.

મધ્યમૈષા સ્મૃતા માત્રા નાસ્તિ માત્રાવિકલ્પના । વયઃ કાલં બલં વહ્નિં દેશં દ્રવ્યં રુજં તથા ।। ૨૮૧.

આને મધ્યમ માત્રા માનવામાં આવે છે; માત્રામાં ફેરફાર નથી. ઉંમર, સમય, તાકાત, પાચનશક્તિ, પ્રદેશ, પદાર્થ અને રોગનું ધ્યાન રાખવું.

સમવેક્ષ્ય મહાભાગ માત્રાયાઃ કલ્પના ભવેત્ । સૌમ્યાસ્તત્ર રસાઃ પ્રાયો વિજ્ઞેયા ધાતુવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૮૧.

આ બધું વિચાર્યા પછી, હે મહાન, માત્રાનો અંદાજ કરવો. સ્વાદોમાં સહેજા સ્વાદો સામાન્ય રીતે ધાતુઓને પોષે છે.

મધુરાસ્તુ વિશેષેણ વિજ્ઞેયા ધાતુવર્દ્ધનાઃ । દોષાણાઞ્ચૈવ ધાતૂના દ્રવ્યં સમગુણન્તુ યત્ ।। ૨૮૧.

ખાસ કરીને મીઠો સ્વાદ ધાતુઓને પોષે છે; અને જે પદાર્થ દોષ અને ધાતુ બંને માટે સમાન ગુણ ધરાવે છે.

તદેવ વૃદ્ધયે જ્ઞેયં વિપરીતં ક્ષમાવહમ્ । ઉપસ્તમ્ભત્રયં પ્રોક્તં દેહેઽસ્મિન્મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

એ જ વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય છે; વિપરીત વસ્તુઓ ધાતુઓને ક્ષય કરે છે. શરીરના ત્રણ આધાર કહેવાયા છે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

આહારો મૈથુનં નિદ્રા તેષુ યત્નઃ સદા ભવેત્ । અસેવનાત્ સેવનાચ્ચ અત્યન્તં નાશમાપ્નુયાત્ ।। ૨૮૧.

આહાર, મિલન અને ઊંઘ—આમાં હંમેશા ધ્યાન રાખવું જોઈએ. બહુ ટાળી નાખવાથી કે વધારે ઉપયોગથી, આખરે વિનાશ થાય છે.

ક્ષયસ્ય બૃંહણં કાર્યં સ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ।। ૨૮૧.

શરીરમાં ક્ષય થાય ત્યારે પોષણ આપવું જોઈએ, વધારે વજન હોય તો ઘટાડવું, અને મધ્યમ શરીર હોય તો જાળવણી કરવી જોઈએ—આ શરીરના ત્રણ પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

ઉપક્રમદ્વયં પ્રોક્તં તર્પણં વાપ્યતર્પણં । હિતાશીચ મિતાશી ચ જીર્ણાશી ચ તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

દોઢ રીત સૂચવવામાં આવી છે: એક તો તૃપ્તિ સુધી ખાવું અને બીજું તૃપ્તિથી ઓછું ખાવું. એ જ રીતે, હંમેશાં યોગ્ય અને મર્યાદિત માત્રામાં જમવું, અને પહેલાનું પાચન થયા પછી જ ખાવું.

ઓષધીનાં પઞ્ચવિધા તથા ભવતિ કલ્પના । રસઃ કલ્કઃ શ્રૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ મનુજોત્તમ ।। ૨૮૧.

ઔષધીઓ તૈયાર કરવાની પાંચ રીતો છે: રસ, પીસેલું, ઉકાળેલું, ઠંડું પાણીમાં પલાળેલું અને તાજું ઉકાળીને ગાળેલું—હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય.

રસશ્ચ પીડકો જ્ઞેયઃ કલ્ક આલોડ઼િતાદ્‌ ભવેત્ । ક્કથિતશ્ચ શ્રૃતો જ્ઞેયઃ શીતઃ પર્યુષિતો નિશાં ।। ૨૮૧.

રસ એ છે જે દબાવી કાઢવામાં આવે, કલ્ક એટલે પીસીને બનાવેલું, ઉકાળેલું એટલે પાણીમાં ઉકાળેલું, અને શીત એ છે જે રાતભર પલાળેલું હોય.

સદ્યોભિશ્રૃતપૂતં યત્ તત્ ફાણ્ટમભિધીયતે । કરણાનાં શતઞ્ચૈવ ષષ્ટિશ્ચૈવાધિકા સ્મૃતા ।। ૨૮૧.

જે તાજું ઉકાળીને ગાળવામાં આવે તેને ફાંટ કહે છે. ઔષધિ તૈયાર કરવાની કુલ એકસો સાઠ રીતો કહેવાય છે.

યો વેત્તિ સ હ્યજેયઃ સ્યાત્સમ્બન્ધે વાહુશૌણ્ડિકઃ । આહારશુદ્ધિરગન્યર્થમગ્નિમૂલં બલં નૃણાં ।। ૨૮૧.

જે આ બધું જાણે છે, તે અજય બને છે અને ઉપયોગમાં કુશળ ગણાય છે. ખોરાકની શુદ્ધિ અગ્નિ માટે છે અને અગ્નિ મનુષ્યના બળનું મૂળ છે.