અગ્નિપુરાણમ્

પ્રકોપોત્તરકે કાલે રામસ્તેષાં પ્રકીર્ત્તિતઃ । અતિભોજનતો વિપ્ર તથા ચાભોજનેન ચ ।। ૨૮૦.

જ્યારે એ તત્વો વધુ ઉગ્ર થઈ જાય પછી શાંત થાય છે, એ સમયને શમનકાળ કહે છે; અતિભોજન કે ઉપવાસથી પણ આવું થાય છે, હે વિદ્વાન.

રોગા હિ સર્વે જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ । અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશાવેકં પાનેન પૂરયેત્ ।। ૨૮૦.

બધા રોગો શરીરના સ્વાભાવિક વેગો દબાવવા કે જોરથી છોડવાથી થાય છે; પેટના બે ભાગમાં ખોરાક, એક ભાગમાં પાણી ભરવું જોઈએ.

આશ્રયં પવનાદીનાં તથૈકમવશેષયેત્ । વ્યાધેર્ન્નિદાનસ્ય તથા વિપરીતમથૌષધમ્ ।। ૨૮૦.

પેટમાં હવા અને અન્ય રસો માટે પણ જગ્યા છોડી દેવી જોઈએ; અને રોગનું કારણ જે હોય, તેનું ઉપાય પણ વિરુદ્ધ જ કરવું.

કર્તવ્યમેતદેવાત્ર મયા સારં પ્રકીર્ત્તિતમ્ । નાભેરુદ્‌ર્ધ્વમધશ્ચૈવ ગુદશ્રોણ્યોસ્તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

આ બધું કરવું જોઈએ, એનું સારાંશ મેં અહીં કહ્યું છે: નાભિથી ઉપર-નીચે, ગુદા અને કટિ પાસે પણ.

બલાશપિત્તવાતાનાં દેહે સ્થાનં પ્રકીર્ત્તિતં । તથાપિ સર્વગાશ્ચૈતે દેહે વાયુર્વિશેષતઃ ।। ૨૮૦.

શરીરમાં બળ, રક્ત, પિત્ત અને વાયુ ક્યાં વસે છે, એનું વર્ણન થયું; છતાં એ બધું શરીરમાં વ્યાપક છે, ખાસ કરીને વાયુ.

દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્મનસઃ સ્મૃતમ્ । કૃશોઽલ્પકેશશ્ચપલો બહુવાગ્વિષમાનલઃ ।। ૨૮૦.

શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; જે દુર્બળ, ઓછા વાળવાળો, ચંચળ, વધુ બોલતો અને અયોગ્ય પાચનવાળો હોય.

વ્યોમગશ્ચ તથા સ્વપ્ને વાતપ્રકૃતિરુચ્યતે । અકાલપલિતઃ ક્રોધી પ્રસ્વેદી મધુરપ્રિયઃ ।। ૨૮૦.

જેની પ્રકૃતિ વાયુવાળી હોય, તે સપનામાં આકાશમાં ફરતો હોય છે; સમય પહેલા વાળ સફેદ થાય, ગુસ્સાવાળો, વધારે પસીનાવાળો અને મીઠું ગમતું હોય છે.

સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તતા સ્મૃતા ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જુએ, તેની પિત્તપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાક્ષાત્ સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ માનવામાં આવે છે.

શુદ્ધામ્બુદર્શી સ્વપ્ને ચ કફપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ ।। ૨૮૦.૩૯ મનુષ્યા મુનિશાર્દૂલ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ । રક્તપિત્તં વ્યવાયાચ્ચ ગુરુકર્મ્મપ્રવર્ત્તનૈઃ ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં સ્વચ્છ વાદળ જુએ, તેની કફપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ ગણાય છે.

પિત્તં પ્રકોપમાયાતિ ભયેન ચ તથા કદ્વિજ । અત્યમ્બુપાનગુર્વ્વન્નભોજિનાં ભુક્તશાયિનામ ।। ૨૮૦.

હે દ્વિજ, પિત્ત ડરથી, વધારે પાણી પીવાથી, ભારે ખોરાકથી અને ખાઈને તરત સુઈ જવાથી વધે છે.

શ્લેષ્મા પ્રકોપમાયાતિ તથા યે ચાલસા જનાઃ । વાતાદ્યુત્થાનિ રોગાણિ જ્ઞાત્વા શામ્યાનિ લક્ષ્ણૈઃ ।। ૨૮૦.

કફ આળસુ માણસોમાં વધે છે; વાયુ અને અન્ય તત્વોથી થતા રોગો ઓળખીને, તેમના લક્ષણો પ્રમાણે શાંત કરવું જોઈએ.

અસ્થિભઙ્ગઃ કષાયત્વમાસ્યે શુષ્કાસ્યતા તથા । જૃમ્ભણં લોમહર્ષશ્ચ વાતિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

હાડકાં તૂટી જવું, મોઢામાં કસાશ, મોઢું સુકાઈ જવું, જાંભાઈ આવવી અને રોમાંચ થવો — એ બધું વાયુના રોગના લક્ષણો છે.

નખનેત્રશિરાણાન્તુ પીતત્વં કટુતા મુખે । તૃષ્ણા દાહોષ્ણતા ચૈવ પિત્તવ્યાધિનિદર્શનમ્ ।। ૨૮૦.

નખ, આંખ અને શિરાઓ પીળી થવી, મોઢામાં કડવાશ, તરસ, દહન અને ગરમી — એ પિત્તના રોગના નિશાન છે.

આલસ્યઞ્ચ પ્રસેકશ્ચ ગુરુતા મધુરાસ્યતા । ઉષ્ણાભિલાષિતા ચેતિ શ્લેષ્મિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

આળસ, વધારે લાળ, શરીરમાં ભાર, મોઢામાં મીઠાશ અને ગરમ વસ્તુઓની ઇચ્છા — એ કફના રોગના લક્ષણો છે.

સ્નિગ્ધોષ્ણમન્નમભ્યઙ્ગસ્તૈલપાનાદિ વાતનુત્ । આજ્યં ક્ષીરાંસિતાદ્યં ચ ચન્દ્રરશ્મ્યાદિ પિત્તનુત્ ।। ૨૮૦.

તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક, મલિશ, તેલ પીવું વગેરે વાયુને શાંત કરે છે; ઘી, દૂધ અને ચાંદનીથી ઠંડક પામેલી વસ્તુઓ પિત્તને શાંત કરે છે.

સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાતૈલં વ્યાયામાદિ કફાપહમ્ । સર્વરોગપ્રશાન્ત્યૈ સ્યાદ્વિષ્ણોર્ધ્યાનઞ્ચ ચપૂજનમ્ ।। ૨૮૦.

મધ, ત્રિફળાનું તેલ, વ્યાયામ અને આવાં ઉપાયોથી કફ દૂર થાય છે; બધા રોગો શાંત કરવા માટે વિષ્ણુનું ધ્યાન અને પૂજા પણ અસરકારક છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ રસાદિલક્ષણં વક્ષ્યે ભેષજાનાં ગુણં શ્રૃણુ । રસવીર્ય્યવિપાકજ્ઞો નૃપાદીન્રક્ષયેન્નરઃ ।। ૨૮૧.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું ઔષધિઓના રસ અને બીજા ગુણો સમજાવું છું, એના ગુણો સાંભળો. જે મનુષ્યને રસ, તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ ખબર હોય, તે રાજા અને બીજાઓનું રક્ષણ કરી શકે છે.

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સોમજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ । કટુતિક્તકષાયાનિ તથાગ્નેયા મહાભુજ ।। ૨૮૧.

મીઠો, ખાટો અને ખારો સ્વાદ ચંદ્રમાંથી આવે છે એમ કહેવાય છે; તીખો, કડવો અને કસેલો સ્વાદ અગ્નિમાંથી આવે છે, હે મહાબાહુ.

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય કટ્‌વમ્લ્લવણઆત્મકઃ । દ્વિધા વીય્ય સમુદ્દિષ્ટમુષ્ણં શીતં તથૈવ ચ ।। ૨૮૧.

પદાર્થનું પાચન પછીનું પરિણામ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે: તીખું, ખાટું કે ખારું. તેની તાકાત બે પ્રકારની હોય છે: ગરમ કે ઠંડી.

અનિર્દેશ્યપ્રભાવશ્ચ ઓષધીનાં દ્વિજોત્તમ । મધુરશ્ચ કષાયશ્ચ તિક્તશ્ચૈવ તથા રસઃ ।। ૨૮૧.

કેટલીક ઔષધિઓનું પ્રભાવ વર્ણવી શકાય તેમ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; સ્વાદમાં મીઠો, કસેલો અને કડવો આવેછે.

શીતવીર્ય્યાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ શેષાસ્તૂષ્ણાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । ગુડુચી તત્ર તિક્તાપિ ભવત્યુષ્ણાતિવીર્યતઃ ।। ૨૮૧.

ઠંડી તાકાતવાળા તરીકે ઓળખાય છે; બાકી બધાને ગરમ ગણાય છે. ગિલોય, ભલે કડવી હોય, પણ તેની તાકાત ખૂબ જ ગરમ છે.

ઉષ્ણા કષાયાપિ તથા પથ્યા ભવતિ માનદ । મધુરોપિ તથા માંસ ઉષ્ણ એવ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૮૧.

પથ્યા પણ કસેલી હોવા છતાં ગરમ ગણાય છે; મધ અને માંસ પણ એ જ રીતે ગરમ ગણાય છે.

લવણો મધુરશ્ચૈવ વિપાકમધુરૌ સ્મૃતૌ । અમ્લોષ્ણશ્ચ તથા પ્રોક્તઃ શેષાઃ કટુવિપાકિનઃ ।। ૨૮૧.

ખારું અને મીઠું પાચન પછી મીઠું જ રહે છે એમ કહેવાય છે; ખાટું ગરમ ગણાય છે, અને બાકીના પાચન પછી તીખા ગણાય છે.

વીર્ય્યપાકે વિપર્ય્યસ્તે પ્રભાવાત્તત્ર નિશ્ચયઃ । મધુરોઽપિ કટુઃ પાકે યચ્ચઃ ક્ષૌદ્રં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૮૧.

જ્યારે તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ વિપરીત હોય, ત્યારે પ્રભાવથી પરિણામ નક્કી થાય છે; મધ, ભલે મીઠું હોય, પણ પાચન પછી તીખું ગણાય છે.

ક્કાથયેત્ ષોડશગુણં પિવેદ્‌દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ । કલ્પનૈષા કષાયસ્ય યત્ર નોક્તો વિધિર્ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ કરતાં સોળગણું પાણી ઉકાળો અને પદાર્થના ચારગણું પીવો; જ્યાં ખાસ રીત ન હોય, ત્યાં કઢા બનાવવાની આ રીત છે.

કષાયન્તુ ભવેત્તોયં સ્નેહપાકે ચતુર્ગુણં । દ્રવ્યતુલ્યં સમુદ્‌ધૃત્ય દ્રવ્યં સ્નેહં ક્ષિપેદ્‌બુધઃ ।। ૨૮૧.

કઢા માટે તેલની તૈયારીમાં પદાર્થ કરતાં ચારગણું પાણી લેવાય; પદાર્થ જેટલું કઢું કાઢીને, સમજદાર એમાં તેલ ઉમેરે.

તાવત્પ્રમાણં દ્રવ્યસ્ય સ્નેહપાદં તતઃ ક્ષિપેત્ । તોયવર્જ્જન્તુ યદ્‌દ્રવ્યં સ્નેહદ્રબ્યં તથા ભવેત્ ।। ૨૮૧.

પદાર્થ જેટલું માપ તેલ ઉમેરવું; જો પદાર્થમાં પાણી ન હોય, તો તેલ પણ એટલું જ લેવાય.

સંવર્ત્તિતૌષધઃ પાકઃ સ્નેહાનાં પરિકીર્ત્તિતઃ । તત્તુલ્યતા તુ લેહ્યસ્ય તથા ભવતિ સુશ્રુત ।। ૨૮૧.૧૨ સ્વચ્છમલ્પૌષધં ક્કાથં કષાયઞ્ચોક્તવદ્ભવેત્ । અક્ષં ચૂર્ણસ્ય નિર્દિષ્ટં કષાયસ્ય ચતુષ્પલં ।। ૨૮૧.

તેલમાં ઔષધિ ઉકાળવાની રીત કહેવાઈ છે; એ જ પ્રમાણ લેહ્ય માટે પણ લાગુ પડે છે, હે સુશ્રુત.

મધ્યમૈષા સ્મૃતા માત્રા નાસ્તિ માત્રાવિકલ્પના । વયઃ કાલં બલં વહ્નિં દેશં દ્રવ્યં રુજં તથા ।। ૨૮૧.

આને મધ્યમ માત્રા માનવામાં આવે છે; માત્રામાં ફેરફાર નથી. ઉંમર, સમય, તાકાત, પાચનશક્તિ, પ્રદેશ, પદાર્થ અને રોગનું ધ્યાન રાખવું.