અગ્નિપુરાણમ્

વીર્ય્યોષ્ણાઃ કફવાતઘ્નાઃ શીતાઃ પિત્તવિનાશનાઃ । પ્રભાવતસ્તથા કર્મ્મ તે કુર્વન્તિ ચ સુશ્રુત ।। ૨૮૦.

જે દ્રવ્યો ઉષ્ણ હોય તે કફ અને વાયુનો નાશ કરે છે; અને જે શીત હોય તે પિત્તનો નાશ કરે છે; તેમનાં સ્વાભાવિક ગુણ અને ક્રિયા પ્રમાણે એ પરિણામ આપે છે, હે સુશ્રુત.

શિશિરે ચ વસન્તે ચ નિદાઘે ચ તથા ક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ કફસ્ય તુ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

શિયાળો, વસંત અને ઉનાળામાં ક્રમશઃ કફનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

નિદાઘવર્ષારાત્રૌ ચ તથા શરદિ સુશ્રુત । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પવનસ્ય પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

ઉનાળો, વરસાદ અને રાત્રિ, તથા શરદમાં ક્રમશઃ વાયુનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે, હે સુશ્રુત.

મેઘકાલે ચ શરદિ હેમન્તે ચ યથાક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્તથા પિત્તસ્ય કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદ, શરદ અને હેમંત ઋતુમાં ક્રમશઃ પિત્તનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

વર્ષાદયો વિસર્ગાસ્તુ હેમન્તાદ્યાસ્તથા ત્રયઃ । શિશિરાદ્યાસ્તથાદાનં ગ્રીષ્માન્તા ઋતવસ્ત્રયઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદથી શરૂ થતી ઋતુઓ વિસર્જન સ્વરૂપ છે; હેમંતથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓ પણ એ જ રીતે છે; અને શિશિરથી શરૂ થઈ ઉનાળા સુધીની ત્રણ ઋતુઓ ગ્રહણ સ્વરૂપ છે.

સૌમ્યો વિસર્ગસ્ત્વાદાનમાગ્નેયં પરિકીર્ત્તિતમ્ । વર્ષાદીસ્ત્રીનૃતૂન્ સોમશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

ચંદ્રમાની અસર વિસર્જનરૂપ છે અને સૂર્યની અસર ગ્રહણરૂપ છે; ચંદ્ર વરસાદથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ વિવિધ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

જનયત્યમ્લલવણમધુરાંસ્ત્રીન્ યથાક્રમમ્ । શિશિરાદીનૃતૂનર્કશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

તે ક્રમશઃ ખાટો, ખારો અને મીઠો એમ ત્રણ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે; અને સૂર્ય શિશિરથી શરૂ થતી ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

વિવર્દ્ધયેત્તથા તિક્તકષાયકટુકાન્ ક્રમાત્ । યથા રજન્યો વર્દ્ધન્તે બલમેકં હિ વર્દ્ધતે ।। ૨૮૦.

જેમ શરીરમાં તીખાશ, કસાશ અને કડવાશ ધીમે ધીમે વધારવી જોઈએ, એ જ રીતે શરીરના રસો પણ વધે છે; કારણ કે એક જ બળ વધે છે.

ક્રમશોઽથ મનુષ્યાણાં હીયમાનાસુ હીયતે । રાત્રિભુક્તદિનાનાઞ્ચ વયસશ્ચ તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

જેમ જેમ મનુષ્યના શરીરમાં રસો ઘટે છે, તેમ તેમ રાત્રિ, દિવસ અને વય પણ ધીમે ધીમે ઘટે છે.

આદિમધ્યાવસાનેષુ કફપિત્તસમીરણાઃ । પ્રકોપં યાન્તિ કોપાદૌ કાલે તેષાઞ્ચયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૮૦.

શરીરના આરંભ, મધ્ય અને અંતમાં કફ, પિત્ત અને વાયુ ઉગ્ર બને છે; તેમનો વધારો હંમેશા શરૂઆતમાં જ થતો કહેવાયો છે.

પ્રકોપોત્તરકે કાલે રામસ્તેષાં પ્રકીર્ત્તિતઃ । અતિભોજનતો વિપ્ર તથા ચાભોજનેન ચ ।। ૨૮૦.

જ્યારે એ તત્વો વધુ ઉગ્ર થઈ જાય પછી શાંત થાય છે, એ સમયને શમનકાળ કહે છે; અતિભોજન કે ઉપવાસથી પણ આવું થાય છે, હે વિદ્વાન.

રોગા હિ સર્વે જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ । અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશાવેકં પાનેન પૂરયેત્ ।। ૨૮૦.

બધા રોગો શરીરના સ્વાભાવિક વેગો દબાવવા કે જોરથી છોડવાથી થાય છે; પેટના બે ભાગમાં ખોરાક, એક ભાગમાં પાણી ભરવું જોઈએ.

આશ્રયં પવનાદીનાં તથૈકમવશેષયેત્ । વ્યાધેર્ન્નિદાનસ્ય તથા વિપરીતમથૌષધમ્ ।। ૨૮૦.

પેટમાં હવા અને અન્ય રસો માટે પણ જગ્યા છોડી દેવી જોઈએ; અને રોગનું કારણ જે હોય, તેનું ઉપાય પણ વિરુદ્ધ જ કરવું.

કર્તવ્યમેતદેવાત્ર મયા સારં પ્રકીર્ત્તિતમ્ । નાભેરુદ્‌ર્ધ્વમધશ્ચૈવ ગુદશ્રોણ્યોસ્તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

આ બધું કરવું જોઈએ, એનું સારાંશ મેં અહીં કહ્યું છે: નાભિથી ઉપર-નીચે, ગુદા અને કટિ પાસે પણ.

બલાશપિત્તવાતાનાં દેહે સ્થાનં પ્રકીર્ત્તિતં । તથાપિ સર્વગાશ્ચૈતે દેહે વાયુર્વિશેષતઃ ।। ૨૮૦.

શરીરમાં બળ, રક્ત, પિત્ત અને વાયુ ક્યાં વસે છે, એનું વર્ણન થયું; છતાં એ બધું શરીરમાં વ્યાપક છે, ખાસ કરીને વાયુ.

દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્મનસઃ સ્મૃતમ્ । કૃશોઽલ્પકેશશ્ચપલો બહુવાગ્વિષમાનલઃ ।। ૨૮૦.

શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; જે દુર્બળ, ઓછા વાળવાળો, ચંચળ, વધુ બોલતો અને અયોગ્ય પાચનવાળો હોય.

વ્યોમગશ્ચ તથા સ્વપ્ને વાતપ્રકૃતિરુચ્યતે । અકાલપલિતઃ ક્રોધી પ્રસ્વેદી મધુરપ્રિયઃ ।। ૨૮૦.

જેની પ્રકૃતિ વાયુવાળી હોય, તે સપનામાં આકાશમાં ફરતો હોય છે; સમય પહેલા વાળ સફેદ થાય, ગુસ્સાવાળો, વધારે પસીનાવાળો અને મીઠું ગમતું હોય છે.

સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તતા સ્મૃતા ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જુએ, તેની પિત્તપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાક્ષાત્ સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ માનવામાં આવે છે.

શુદ્ધામ્બુદર્શી સ્વપ્ને ચ કફપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ ।। ૨૮૦.૩૯ મનુષ્યા મુનિશાર્દૂલ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ । રક્તપિત્તં વ્યવાયાચ્ચ ગુરુકર્મ્મપ્રવર્ત્તનૈઃ ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં સ્વચ્છ વાદળ જુએ, તેની કફપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ ગણાય છે.

પિત્તં પ્રકોપમાયાતિ ભયેન ચ તથા કદ્વિજ । અત્યમ્બુપાનગુર્વ્વન્નભોજિનાં ભુક્તશાયિનામ ।। ૨૮૦.

હે દ્વિજ, પિત્ત ડરથી, વધારે પાણી પીવાથી, ભારે ખોરાકથી અને ખાઈને તરત સુઈ જવાથી વધે છે.

શ્લેષ્મા પ્રકોપમાયાતિ તથા યે ચાલસા જનાઃ । વાતાદ્યુત્થાનિ રોગાણિ જ્ઞાત્વા શામ્યાનિ લક્ષ્ણૈઃ ।। ૨૮૦.

કફ આળસુ માણસોમાં વધે છે; વાયુ અને અન્ય તત્વોથી થતા રોગો ઓળખીને, તેમના લક્ષણો પ્રમાણે શાંત કરવું જોઈએ.

અસ્થિભઙ્ગઃ કષાયત્વમાસ્યે શુષ્કાસ્યતા તથા । જૃમ્ભણં લોમહર્ષશ્ચ વાતિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

હાડકાં તૂટી જવું, મોઢામાં કસાશ, મોઢું સુકાઈ જવું, જાંભાઈ આવવી અને રોમાંચ થવો — એ બધું વાયુના રોગના લક્ષણો છે.

નખનેત્રશિરાણાન્તુ પીતત્વં કટુતા મુખે । તૃષ્ણા દાહોષ્ણતા ચૈવ પિત્તવ્યાધિનિદર્શનમ્ ।। ૨૮૦.

નખ, આંખ અને શિરાઓ પીળી થવી, મોઢામાં કડવાશ, તરસ, દહન અને ગરમી — એ પિત્તના રોગના નિશાન છે.

આલસ્યઞ્ચ પ્રસેકશ્ચ ગુરુતા મધુરાસ્યતા । ઉષ્ણાભિલાષિતા ચેતિ શ્લેષ્મિકવ્યાધિલક્ષણમ્ ।। ૨૮૦.

આળસ, વધારે લાળ, શરીરમાં ભાર, મોઢામાં મીઠાશ અને ગરમ વસ્તુઓની ઇચ્છા — એ કફના રોગના લક્ષણો છે.

સ્નિગ્ધોષ્ણમન્નમભ્યઙ્ગસ્તૈલપાનાદિ વાતનુત્ । આજ્યં ક્ષીરાંસિતાદ્યં ચ ચન્દ્રરશ્મ્યાદિ પિત્તનુત્ ।। ૨૮૦.

તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક, મલિશ, તેલ પીવું વગેરે વાયુને શાંત કરે છે; ઘી, દૂધ અને ચાંદનીથી ઠંડક પામેલી વસ્તુઓ પિત્તને શાંત કરે છે.

સક્ષૌદ્રં ત્રિફલાતૈલં વ્યાયામાદિ કફાપહમ્ । સર્વરોગપ્રશાન્ત્યૈ સ્યાદ્વિષ્ણોર્ધ્યાનઞ્ચ ચપૂજનમ્ ।। ૨૮૦.

મધ, ત્રિફળાનું તેલ, વ્યાયામ અને આવાં ઉપાયોથી કફ દૂર થાય છે; બધા રોગો શાંત કરવા માટે વિષ્ણુનું ધ્યાન અને પૂજા પણ અસરકારક છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ રસાદિલક્ષણં વક્ષ્યે ભેષજાનાં ગુણં શ્રૃણુ । રસવીર્ય્યવિપાકજ્ઞો નૃપાદીન્રક્ષયેન્નરઃ ।। ૨૮૧.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું ઔષધિઓના રસ અને બીજા ગુણો સમજાવું છું, એના ગુણો સાંભળો. જે મનુષ્યને રસ, તાકાત અને પાચન પછીનું પરિણામ ખબર હોય, તે રાજા અને બીજાઓનું રક્ષણ કરી શકે છે.

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સોમજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ । કટુતિક્તકષાયાનિ તથાગ્નેયા મહાભુજ ।। ૨૮૧.

મીઠો, ખાટો અને ખારો સ્વાદ ચંદ્રમાંથી આવે છે એમ કહેવાય છે; તીખો, કડવો અને કસેલો સ્વાદ અગ્નિમાંથી આવે છે, હે મહાબાહુ.

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય કટ્‌વમ્લ્લવણઆત્મકઃ । દ્વિધા વીય્ય સમુદ્દિષ્ટમુષ્ણં શીતં તથૈવ ચ ।। ૨૮૧.

પદાર્થનું પાચન પછીનું પરિણામ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે: તીખું, ખાટું કે ખારું. તેની તાકાત બે પ્રકારની હોય છે: ગરમ કે ઠંડી.