અગ્નિપુરાણમ્

જ્ઞાત્વા ચિકિત્સિતં કુર્ય્યાદ્‌ભેષજસ્ય તથા બલમ્ । તિથિં રિક્તાન્ત્યજેદ્ ભૌમં મન્દ્ભન્દારુણોગ્રકમ્ ।। ૨૮૦.

યોગ્ય રીતે સમજ્યા પછી, દવા આપવી જોઈએ અને દવાની શક્તિ પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ; રિક્ત તિથિ, મંગળવાર અને મૂલ, ભરણી, કૃત્તિકા નક્ષત્રોમાં દવા આપવી નહીં.

હરિગોદ્વિજચન્દ્રાર્ક્કસુરાદીન્ પ્રતિપૂજ્ય ચ । શ્રૃણુ મન્ત્રમિમં વિદ્વન્ ભેષજારમ્ભમાચરેત્ ।। ૨૮૦.

હરિ, ગાય, દ્વિજ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને દેવતાઓનું માનપૂર્વક પૂજન કરીને, હે વિદ્વાન, આ મંત્ર સાંભળ અને પછી દવા આપવાનું શરૂ કર.

બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્ક્કાઽનિલાનલાઃ । ઋષયશ્ચૌષધિગ્રામા ભૂતસકઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ તે ।। ૨૮૦.

બ્રહ્મા, દક્ષ, અશ્વિનીકુમાર, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, વાયુ, અગ્નિ, ઋષિઓ, ઔષધિઓના સમૂહ, ભૂતો અને રક્ષકો તારી રક્ષા કરે.

રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા । સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે ।। ૨૮૦.

જેમ ઋષિઓ માટે રસાયણ, દેવતાઓ માટે અમૃત અને ઉત્તમ નાગો માટે શ્રેષ્ઠ દવા હોય છે, તેમ આ દવા તારા માટે કલ્યાણકારી થાઓ.

બાતશ્લેષ્માતકો દેશો વહુવૃક્ષો વહૂદકઃ । અનૂપઇતિવિખ્યાતો જાઙ્ગલસ્તદ્વિવર્જ્જિતઃ ।। ૨૮૦.

જે પ્રદેશમાં વાયુ અને કફ વધુ હોય, ઘણા વૃક્ષો અને ઘણું પાણી હોય, તેને આદ્ર પ્રદેશ કહે છે; અને જે પ્રદેશમાં આવું કંઈ ન હોય, તેને જાંગલ પ્રદેશ કહે છે.

કિઞ્ચિદ્વૃક્ષોદકો દેશસ્તથા સાધારણઃ સ્મૃતઃ । જાઙ્ગલઃ પિત્તબહુલો મધ્યઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૮૦.

જ્યાં થોડા વૃક્ષો અને થોડું પાણી હોય, તેને મિશ્ર પ્રદેશ કહે છે; જાંગલ પ્રદેશ પિત્તથી ભરપૂર હોય છે અને મિશ્ર પ્રદેશ સંતુલિત માનવામાં આવે છે.

સૂક્ષ્મઃ શીતશ્ચલો વાયુઃ પિત્તમુષ્ણં કટુત્રયમ્ । સ્થિરામ્લસ્નિગ્ધમધુરં બલાશઞ્ચ પ્રચક્ષતે ।। ૨૮૦.

વાયુ સૂક્ષ્મ, ઠંડો અને ચલ હોય છે; પિત્ત ઉષ્ણ અને તીખું હોય છે; કફ સ્થિર, ખાટું, તેલિયું અને મીઠું હોય છે અને તે બળ આપે છે.

વૃદ્ધિઃ સમાનૈરેતેષાં વિપરીતૈર્વિપર્ય્યયઃ । રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ શ્લેષ્મલા વાયુનાશનાઃ ।। ૨૮૦.

સમાન ગુણોથી વૃદ્ધિ થાય છે અને વિપરીત ગુણોથી ઘટાડો થાય છે; મીઠો, ખાટો અને ખારો રસ કફ વધારશે અને વાયુ ઘટાડશે.

કટુતિક્તકષાયાશ્ય વાતલાઃ શ્લેષ્મનાશનાઃ । કટ્‌વમ્‌લલવણા જ્ઞેયાસ્તથા પિત્તવિવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૮૦.

તીખો, કડવો અને તુરાશી રસ વાયુવાળું છે અને કફને ઘટાડે છે; તીખો, ખાટો અને ખારો રસ પિત્ત વધારશે.

તિક્તસ્વાદુકષાયાશ્ચ તથા પિત્તવિનાશનાઃ । રસસ્યૈતદ્‌ગુણં નાસ્તિ વિપાકસ્યૈતદિષ્યતે ।। ૨૮૦.

કડવો, મીઠો અને તુરાશી રસ પણ પિત્તને નાશ કરે છે; આ ગુણો સ્વાદમાં નથી, પણ પાચન પછીના પરિણામમાં માનવામાં આવે છે.

વીર્ય્યોષ્ણાઃ કફવાતઘ્નાઃ શીતાઃ પિત્તવિનાશનાઃ । પ્રભાવતસ્તથા કર્મ્મ તે કુર્વન્તિ ચ સુશ્રુત ।। ૨૮૦.

જે દ્રવ્યો ઉષ્ણ હોય તે કફ અને વાયુનો નાશ કરે છે; અને જે શીત હોય તે પિત્તનો નાશ કરે છે; તેમનાં સ્વાભાવિક ગુણ અને ક્રિયા પ્રમાણે એ પરિણામ આપે છે, હે સુશ્રુત.

શિશિરે ચ વસન્તે ચ નિદાઘે ચ તથા ક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ કફસ્ય તુ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

શિયાળો, વસંત અને ઉનાળામાં ક્રમશઃ કફનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

નિદાઘવર્ષારાત્રૌ ચ તથા શરદિ સુશ્રુત । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પવનસ્ય પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

ઉનાળો, વરસાદ અને રાત્રિ, તથા શરદમાં ક્રમશઃ વાયુનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે, હે સુશ્રુત.

મેઘકાલે ચ શરદિ હેમન્તે ચ યથાક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્તથા પિત્તસ્ય કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદ, શરદ અને હેમંત ઋતુમાં ક્રમશઃ પિત્તનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

વર્ષાદયો વિસર્ગાસ્તુ હેમન્તાદ્યાસ્તથા ત્રયઃ । શિશિરાદ્યાસ્તથાદાનં ગ્રીષ્માન્તા ઋતવસ્ત્રયઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદથી શરૂ થતી ઋતુઓ વિસર્જન સ્વરૂપ છે; હેમંતથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓ પણ એ જ રીતે છે; અને શિશિરથી શરૂ થઈ ઉનાળા સુધીની ત્રણ ઋતુઓ ગ્રહણ સ્વરૂપ છે.

સૌમ્યો વિસર્ગસ્ત્વાદાનમાગ્નેયં પરિકીર્ત્તિતમ્ । વર્ષાદીસ્ત્રીનૃતૂન્ સોમશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

ચંદ્રમાની અસર વિસર્જનરૂપ છે અને સૂર્યની અસર ગ્રહણરૂપ છે; ચંદ્ર વરસાદથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ વિવિધ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

જનયત્યમ્લલવણમધુરાંસ્ત્રીન્ યથાક્રમમ્ । શિશિરાદીનૃતૂનર્કશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

તે ક્રમશઃ ખાટો, ખારો અને મીઠો એમ ત્રણ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે; અને સૂર્ય શિશિરથી શરૂ થતી ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

વિવર્દ્ધયેત્તથા તિક્તકષાયકટુકાન્ ક્રમાત્ । યથા રજન્યો વર્દ્ધન્તે બલમેકં હિ વર્દ્ધતે ।। ૨૮૦.

જેમ શરીરમાં તીખાશ, કસાશ અને કડવાશ ધીમે ધીમે વધારવી જોઈએ, એ જ રીતે શરીરના રસો પણ વધે છે; કારણ કે એક જ બળ વધે છે.

ક્રમશોઽથ મનુષ્યાણાં હીયમાનાસુ હીયતે । રાત્રિભુક્તદિનાનાઞ્ચ વયસશ્ચ તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

જેમ જેમ મનુષ્યના શરીરમાં રસો ઘટે છે, તેમ તેમ રાત્રિ, દિવસ અને વય પણ ધીમે ધીમે ઘટે છે.

આદિમધ્યાવસાનેષુ કફપિત્તસમીરણાઃ । પ્રકોપં યાન્તિ કોપાદૌ કાલે તેષાઞ્ચયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૮૦.

શરીરના આરંભ, મધ્ય અને અંતમાં કફ, પિત્ત અને વાયુ ઉગ્ર બને છે; તેમનો વધારો હંમેશા શરૂઆતમાં જ થતો કહેવાયો છે.

પ્રકોપોત્તરકે કાલે રામસ્તેષાં પ્રકીર્ત્તિતઃ । અતિભોજનતો વિપ્ર તથા ચાભોજનેન ચ ।। ૨૮૦.

જ્યારે એ તત્વો વધુ ઉગ્ર થઈ જાય પછી શાંત થાય છે, એ સમયને શમનકાળ કહે છે; અતિભોજન કે ઉપવાસથી પણ આવું થાય છે, હે વિદ્વાન.

રોગા હિ સર્વે જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ । અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશાવેકં પાનેન પૂરયેત્ ।। ૨૮૦.

બધા રોગો શરીરના સ્વાભાવિક વેગો દબાવવા કે જોરથી છોડવાથી થાય છે; પેટના બે ભાગમાં ખોરાક, એક ભાગમાં પાણી ભરવું જોઈએ.

આશ્રયં પવનાદીનાં તથૈકમવશેષયેત્ । વ્યાધેર્ન્નિદાનસ્ય તથા વિપરીતમથૌષધમ્ ।। ૨૮૦.

પેટમાં હવા અને અન્ય રસો માટે પણ જગ્યા છોડી દેવી જોઈએ; અને રોગનું કારણ જે હોય, તેનું ઉપાય પણ વિરુદ્ધ જ કરવું.

કર્તવ્યમેતદેવાત્ર મયા સારં પ્રકીર્ત્તિતમ્ । નાભેરુદ્‌ર્ધ્વમધશ્ચૈવ ગુદશ્રોણ્યોસ્તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

આ બધું કરવું જોઈએ, એનું સારાંશ મેં અહીં કહ્યું છે: નાભિથી ઉપર-નીચે, ગુદા અને કટિ પાસે પણ.

બલાશપિત્તવાતાનાં દેહે સ્થાનં પ્રકીર્ત્તિતં । તથાપિ સર્વગાશ્ચૈતે દેહે વાયુર્વિશેષતઃ ।। ૨૮૦.

શરીરમાં બળ, રક્ત, પિત્ત અને વાયુ ક્યાં વસે છે, એનું વર્ણન થયું; છતાં એ બધું શરીરમાં વ્યાપક છે, ખાસ કરીને વાયુ.

દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્મનસઃ સ્મૃતમ્ । કૃશોઽલ્પકેશશ્ચપલો બહુવાગ્વિષમાનલઃ ।। ૨૮૦.

શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે; જે દુર્બળ, ઓછા વાળવાળો, ચંચળ, વધુ બોલતો અને અયોગ્ય પાચનવાળો હોય.

વ્યોમગશ્ચ તથા સ્વપ્ને વાતપ્રકૃતિરુચ્યતે । અકાલપલિતઃ ક્રોધી પ્રસ્વેદી મધુરપ્રિયઃ ।। ૨૮૦.

જેની પ્રકૃતિ વાયુવાળી હોય, તે સપનામાં આકાશમાં ફરતો હોય છે; સમય પહેલા વાળ સફેદ થાય, ગુસ્સાવાળો, વધારે પસીનાવાળો અને મીઠું ગમતું હોય છે.

સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તતા સ્મૃતા ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જુએ, તેની પિત્તપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાક્ષાત્ સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ માનવામાં આવે છે.

શુદ્ધામ્બુદર્શી સ્વપ્ને ચ કફપ્રકૃતિકો નરઃ । તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્વિકાશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ ।। ૨૮૦.૩૯ મનુષ્યા મુનિશાર્દૂલ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ । રક્તપિત્તં વ્યવાયાચ્ચ ગુરુકર્મ્મપ્રવર્ત્તનૈઃ ।। ૨૮૦.

જે મનુષ્ય સપનામાં સ્વચ્છ વાદળ જુએ, તેની કફપ્રકૃતિ હોય છે; અને તામસ, રાજસ અને સાત્વિક સ્વભાવવાળા પણ એવા જ ગણાય છે.