અગ્નિપુરાણમ્

ધન્વન્તરિરુવાચ શારીરમાનસાગન્તુસહજા વ્યાધયો મતાઃ । શારીરા જ્વરકુષ્ઠાદ્યાઃ ક્રોધાદ્યા માનસા મતાઃ ।। ૨૮૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: રોગો શરીર, મન, બહારથી અને જન્મજાત હોય છે. શરીરના રોગોમાં તાવ, કોડ વગેરે આવે છે અને ક્રોધથી થતા રોગો માનસિક ગણાય છે.

આગન્તવો વિઘાતોત્થાઃ સહજાઃ ક્ષુજ્જરાદયઃ । શારીરાગન્તુનાશાય સૂર્ય્યવારે ઘૃતં ગુડ઼મ્ ।। ૨૮૦.

બહારથી થતા રોગો ઈજા વડે થાય છે; જન્મજાત રોગોમાં ભૂખ અને વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. શરીર અને બહારના રોગ દૂર કરવા રવિવારે ઘી અને ગુર અર્પણ કરવું.

લવણં સહિરણ્યઞ્ચ વિપ્રાયાપૂપમર્પયેત્ । ચન્દ્રે ચાભ્યઙ્ગદો વિપ્રે સર્વરોગૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૦.

લવણવાળું પુઆ અને સોનુ બ્રાહ્મણને આપવું. ચંદ્રવારે બ્રાહ્મણને તૈલમલિશ કરાવવું, તો બધા રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

તૈલં શનૈશ્ચરે દદ્યાદાશ્વિને ગોરસાન્નદઃ । ઘૃતેન પયસા લિઙ્ગં સંસ્નાપ્ય સ્યાદ્રુગુજ્ઝિતઃ ।। ૨૮૦.

શનિવારે તેલ આપવું, અશ્વિની દિવસે ગાયનું દૂધ અને ભાત અર્પણ કરવું. ઘી અને દૂધથી મૂર્તિને સ્નાન કરાવવું, તો રોગ દૂર થાય છે.

ગાયત્ર્યા હાવયેદ્વહ્નૌ દૂર્વાન્ત્રિમધુરાપ્લુતામ્ । યસ્મિન્ ભે વ્યાધિમાપ્નોતિ તસ્મિન્ સ્નાનં બલિઃ શુભે ।। ૨૮૦.

ગાયત્રી મંત્ર બોલીને ત્રણે મીઠી વસ્તુમાં ભીંજવેલી દુર્વા અગ્નિમાં હવન કરવી. જ્યાં રોગ થયો હોય ત્યાં સ્નાન અને બલિ આપવી.

માનસાનાં રુજાદીનાં વિષ્ણોઃ સ્તોત્રં હરં ભવેત્ । વાતપિત્તકફા દોષા ધાતવશ્ચ તથા શ્રૃણુ ।। ૨૮૦.

માનસિક દુ:ખ અને રોગ માટે વિષ્ણુના સ્તોત્ર ઉપશમ કરે છે. હવે વાત, પિત્ત, કફ અને ધાતુઓ વિશે સાંભળો.

ભુક્તં પક્કાશયાદન્નં દ્વિધા યાતિ ચ સુશ્રુત । અંશેનૈકેન કિટ્ટત્વં રસતાઞ્ચાપરેણ ચ ।। ૨૮૦.

સુશ્રુત, ખાધેલું અને પાચન થયેલું અન્ન બે ભાગે વહેંચાય છે: એક ભાગ કચરો બને છે અને બીજો રસરૂપે રહે છે.

કિટ્ટભાગો મલસ્તત્ર વિણ્મૂત્રસ્વેદદૂષિકાઃ । નાસામલહ્કર્ણમલં તથા દેહમલઞ્ચ યત્ ।। ૨૮૦.

કચરાનો ભાગ વિસર્જનરૂપ છે—મલ, મૂત્ર, પસીનો, નાક, કાન અને શરીરના બીજા કચરા બને છે.

રસભાગાદ્રસસ્તત્ર સમાચ્છોણિતતાં વ્રજેત્ । માંસં રક્તાત્તતો મેદો મેદસોઽસ્થ્નશ્ચ સમ્ભવઃ ।। ૨૮૦.

રસના ભાગમાંથી રસ બને છે, પછી તે લોહી બને છે; લોહીમાંથી માંસ, માંસમાંથી ચરબી અને ચરબીમાંથી હાડકાં ઉત્પન્ન થાય છે.

અસ્થનો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્રાગસ્તથૌજસઃ । દેશમાર્ત્તિ બલંશક્તિં કાલં પ્રકૃતિમેવ ચ ।। ૨૮૦.

હાડકાંમાંથી મજ્જા, મજ્જામાંથી બીજ, બીજમાંથી કામ, કામથી તાકાત આવે છે; એ જ રીતે પ્રદેશ, આકાર, બળ, શક્તિ, સમય અને સ્વભાવ પણ આવે છે.

જ્ઞાત્વા ચિકિત્સિતં કુર્ય્યાદ્‌ભેષજસ્ય તથા બલમ્ । તિથિં રિક્તાન્ત્યજેદ્ ભૌમં મન્દ્ભન્દારુણોગ્રકમ્ ।। ૨૮૦.

યોગ્ય રીતે સમજ્યા પછી, દવા આપવી જોઈએ અને દવાની શક્તિ પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ; રિક્ત તિથિ, મંગળવાર અને મૂલ, ભરણી, કૃત્તિકા નક્ષત્રોમાં દવા આપવી નહીં.

હરિગોદ્વિજચન્દ્રાર્ક્કસુરાદીન્ પ્રતિપૂજ્ય ચ । શ્રૃણુ મન્ત્રમિમં વિદ્વન્ ભેષજારમ્ભમાચરેત્ ।। ૨૮૦.

હરિ, ગાય, દ્વિજ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને દેવતાઓનું માનપૂર્વક પૂજન કરીને, હે વિદ્વાન, આ મંત્ર સાંભળ અને પછી દવા આપવાનું શરૂ કર.

બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્ક્કાઽનિલાનલાઃ । ઋષયશ્ચૌષધિગ્રામા ભૂતસકઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ તે ।। ૨૮૦.

બ્રહ્મા, દક્ષ, અશ્વિનીકુમાર, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, વાયુ, અગ્નિ, ઋષિઓ, ઔષધિઓના સમૂહ, ભૂતો અને રક્ષકો તારી રક્ષા કરે.

રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા । સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે ।। ૨૮૦.

જેમ ઋષિઓ માટે રસાયણ, દેવતાઓ માટે અમૃત અને ઉત્તમ નાગો માટે શ્રેષ્ઠ દવા હોય છે, તેમ આ દવા તારા માટે કલ્યાણકારી થાઓ.

બાતશ્લેષ્માતકો દેશો વહુવૃક્ષો વહૂદકઃ । અનૂપઇતિવિખ્યાતો જાઙ્ગલસ્તદ્વિવર્જ્જિતઃ ।। ૨૮૦.

જે પ્રદેશમાં વાયુ અને કફ વધુ હોય, ઘણા વૃક્ષો અને ઘણું પાણી હોય, તેને આદ્ર પ્રદેશ કહે છે; અને જે પ્રદેશમાં આવું કંઈ ન હોય, તેને જાંગલ પ્રદેશ કહે છે.

કિઞ્ચિદ્વૃક્ષોદકો દેશસ્તથા સાધારણઃ સ્મૃતઃ । જાઙ્ગલઃ પિત્તબહુલો મધ્યઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૮૦.

જ્યાં થોડા વૃક્ષો અને થોડું પાણી હોય, તેને મિશ્ર પ્રદેશ કહે છે; જાંગલ પ્રદેશ પિત્તથી ભરપૂર હોય છે અને મિશ્ર પ્રદેશ સંતુલિત માનવામાં આવે છે.

સૂક્ષ્મઃ શીતશ્ચલો વાયુઃ પિત્તમુષ્ણં કટુત્રયમ્ । સ્થિરામ્લસ્નિગ્ધમધુરં બલાશઞ્ચ પ્રચક્ષતે ।। ૨૮૦.

વાયુ સૂક્ષ્મ, ઠંડો અને ચલ હોય છે; પિત્ત ઉષ્ણ અને તીખું હોય છે; કફ સ્થિર, ખાટું, તેલિયું અને મીઠું હોય છે અને તે બળ આપે છે.

વૃદ્ધિઃ સમાનૈરેતેષાં વિપરીતૈર્વિપર્ય્યયઃ । રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ શ્લેષ્મલા વાયુનાશનાઃ ।। ૨૮૦.

સમાન ગુણોથી વૃદ્ધિ થાય છે અને વિપરીત ગુણોથી ઘટાડો થાય છે; મીઠો, ખાટો અને ખારો રસ કફ વધારશે અને વાયુ ઘટાડશે.

કટુતિક્તકષાયાશ્ય વાતલાઃ શ્લેષ્મનાશનાઃ । કટ્‌વમ્‌લલવણા જ્ઞેયાસ્તથા પિત્તવિવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૮૦.

તીખો, કડવો અને તુરાશી રસ વાયુવાળું છે અને કફને ઘટાડે છે; તીખો, ખાટો અને ખારો રસ પિત્ત વધારશે.

તિક્તસ્વાદુકષાયાશ્ચ તથા પિત્તવિનાશનાઃ । રસસ્યૈતદ્‌ગુણં નાસ્તિ વિપાકસ્યૈતદિષ્યતે ।। ૨૮૦.

કડવો, મીઠો અને તુરાશી રસ પણ પિત્તને નાશ કરે છે; આ ગુણો સ્વાદમાં નથી, પણ પાચન પછીના પરિણામમાં માનવામાં આવે છે.

વીર્ય્યોષ્ણાઃ કફવાતઘ્નાઃ શીતાઃ પિત્તવિનાશનાઃ । પ્રભાવતસ્તથા કર્મ્મ તે કુર્વન્તિ ચ સુશ્રુત ।। ૨૮૦.

જે દ્રવ્યો ઉષ્ણ હોય તે કફ અને વાયુનો નાશ કરે છે; અને જે શીત હોય તે પિત્તનો નાશ કરે છે; તેમનાં સ્વાભાવિક ગુણ અને ક્રિયા પ્રમાણે એ પરિણામ આપે છે, હે સુશ્રુત.

શિશિરે ચ વસન્તે ચ નિદાઘે ચ તથા ક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ કફસ્ય તુ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

શિયાળો, વસંત અને ઉનાળામાં ક્રમશઃ કફનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

નિદાઘવર્ષારાત્રૌ ચ તથા શરદિ સુશ્રુત । ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પવનસ્ય પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

ઉનાળો, વરસાદ અને રાત્રિ, તથા શરદમાં ક્રમશઃ વાયુનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે, હે સુશ્રુત.

મેઘકાલે ચ શરદિ હેમન્તે ચ યથાક્રમાત્ । ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્તથા પિત્તસ્ય કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદ, શરદ અને હેમંત ઋતુમાં ક્રમશઃ પિત્તનું સંચય, પ્રકોપ અને શમન થાય છે એમ કહેવાયું છે.

વર્ષાદયો વિસર્ગાસ્તુ હેમન્તાદ્યાસ્તથા ત્રયઃ । શિશિરાદ્યાસ્તથાદાનં ગ્રીષ્માન્તા ઋતવસ્ત્રયઃ ।। ૨૮૦.

વરસાદથી શરૂ થતી ઋતુઓ વિસર્જન સ્વરૂપ છે; હેમંતથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓ પણ એ જ રીતે છે; અને શિશિરથી શરૂ થઈ ઉનાળા સુધીની ત્રણ ઋતુઓ ગ્રહણ સ્વરૂપ છે.

સૌમ્યો વિસર્ગસ્ત્વાદાનમાગ્નેયં પરિકીર્ત્તિતમ્ । વર્ષાદીસ્ત્રીનૃતૂન્ સોમશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

ચંદ્રમાની અસર વિસર્જનરૂપ છે અને સૂર્યની અસર ગ્રહણરૂપ છે; ચંદ્ર વરસાદથી શરૂ થતી ત્રણ ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ વિવિધ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

જનયત્યમ્લલવણમધુરાંસ્ત્રીન્ યથાક્રમમ્ । શિશિરાદીનૃતૂનર્કશ્ચરન્ પર્ય્યાયશો રસાન્ ।। ૨૮૦.

તે ક્રમશઃ ખાટો, ખારો અને મીઠો એમ ત્રણ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે; અને સૂર્ય શિશિરથી શરૂ થતી ઋતુઓમાં ફરતો રહે છે અને ક્રમશઃ સ્વાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

વિવર્દ્ધયેત્તથા તિક્તકષાયકટુકાન્ ક્રમાત્ । યથા રજન્યો વર્દ્ધન્તે બલમેકં હિ વર્દ્ધતે ।। ૨૮૦.

જેમ શરીરમાં તીખાશ, કસાશ અને કડવાશ ધીમે ધીમે વધારવી જોઈએ, એ જ રીતે શરીરના રસો પણ વધે છે; કારણ કે એક જ બળ વધે છે.

ક્રમશોઽથ મનુષ્યાણાં હીયમાનાસુ હીયતે । રાત્રિભુક્તદિનાનાઞ્ચ વયસશ્ચ તથૈવ ચ ।। ૨૮૦.

જેમ જેમ મનુષ્યના શરીરમાં રસો ઘટે છે, તેમ તેમ રાત્રિ, દિવસ અને વય પણ ધીમે ધીમે ઘટે છે.