અગ્નિપુરાણમ્

તથા શૂચ્યુપચારશ્ચ બલિકર્મ વિશેષતઃ । સૂતિકા ચ તથા રક્ષા પ્રાણિનાન્તુ સદા હિતા ।। ૨૭૯.

તેમજ શુદ્ધિ અને વિશેષ બલિ વિધિ મહત્વપૂર્ણ છે; પ્રસૂતા સ્ત્રીઓની રક્ષા હંમેશા પ્રાણીઓ માટે કલ્યાણકારી છે.

ભક્ષણં નિમ્બપત્રાણાં સર્પદષ્ટસ્ય ભેષજમ્ । તાલનિમ્બદલઙ્કેશ્યં જીર્ણન્તૈલં યવા ઘૃતમ્ ।। ૨૭૯.

સર્પ દંશ માટે નીમની પાંદડીઓ ખાવું એ ઉત્તમ ઔષધ છે. તાડ અને નીમની પાંદડીઓ, જૂનું તેલ, જૌ અને ઘીનું મિશ્રણ લગાવવું પણ લાભદાયક છે.

ધૂપો વૃશ્ચિકદષ્ટસ્ય શિખિપત્રઘૃતેન વા । અર્કક્ષીરેણ સંપિષ્ટં લોપા વીજં પલાશજં ।। ૨૭૯.

વિછુ દંશ માટે મોરપાંખ અને ઘીથી ધૂપ કરવો, અથવા અર્કના દૂધમાં કમળના બીજ અને પાલાશના બીજ પીસી લગાવવું અસરકારક છે.

વૃશ્ચિકાર્ત્તસ્ય કૃષ્ણા વા શિવા ચ ફલસંયુતા । અર્કક્ષીરં લિતં તૈલ પલલઞ્ચ ગુડ઼ં સમમ્ ।। ૨૭૯.

વિછુના ઝેર માટે કાળી મકોય કે શિવા છોડના ફળ સાથે અર્કનું દૂધ, તેલ, માટી અને ગોળ બરાબર મિક્સ કરી લગાવવું લાભદાયક છે.

પાનાજ્જયતિ દુર્બારં શ્વવિષં શીઘ્રમેવ તુ । પીત્વા મૂલં ત્રિવૃત્તુલ્યં તણ્ડુલીયસ્ય સર્પિષા ।। ૨૭૯.

પાગલ કૂતરાના ઝેર માટે તંડુલિયાની મૂળ ત્રિવૃત જેટલી લઈ ઘી સાથે પીવાથી ઝેર ઝડપથી દૂર થાય છે.

સર્પકીટવિષાણ્યાશુ જયત્યતિબલાન્યપિ । ચન્દનં પદ્મકઙ્કુષ્ઠં તલામ્બૂશીરપાટલાઃ ।। ૨૭૯.

સર્પ અને કીટના ભારે ઝેર પણ ચંદન, પદ્મક, કુષ્ટ, તાડ, ઉશીર અને પાટળા વડે તુરંત જ શમાય છે.

નિર્ગુણ્ડી શારિવા સેલુર્લૂતાવિષહરો ગદઃ । શિરોવિરેચનં શસ્તં ગુડ઼નાગરકં દ્વિજ ।। ૨૭૯.

નિર્ગુંડી, શારિવા, સેલુ અને લૂતા ઝેર દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે. માથું શુદ્ધ કરવા ગુર અને સુંઠ શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજ.

સ્નેહપાને તથા વસ્તૌ તૈલં ઘૃતમનુત્તમમ્ । સ્વેદનીયઃ પરો વહ્નિઃ શીતામ્ભઃ સ્તમ્ભનં પરમ્ ।। ૨૭૯.

અંતરથી તેલ કે ઘી પીવું અને બસ્તિ માટે શ્રેષ્ઠ તેલ-ઘી વાપરવું. તીવ્ર સ્વેદન માટે અગ્નિ અને થંડું પાણી સંયમ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિવૃદ્ધિ રેચને શ્રેષ્ઠા વમને મદનં તથા । વસ્તિર્વિરેકો વમનં તૈલં સર્પિસ્તથા મધુ ।। ૨૭૯.

શુદ્ધિ માટે ત્રિવૃત શ્રેષ્ઠ છે, ઉલટી માટે મદન ફળ. બસ્તિ, વિરેચન, વમન, તેલ, ઘી અને મધ જરૂર પ્રમાણે વાપરવા.

વાતપિત્તબલાશાનાં ક્રમેણ પરમૌષધં ।। ૨૭૯.

વાત, પિત્ત અને કફના રોગો માટે આ ઔષધો શ્રેષ્ઠ છે, અને યોગ્ય ક્રમમાં વાપરવા.

ધન્વન્તરિરુવાચ શારીરમાનસાગન્તુસહજા વ્યાધયો મતાઃ । શારીરા જ્વરકુષ્ઠાદ્યાઃ ક્રોધાદ્યા માનસા મતાઃ ।। ૨૮૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: રોગો શરીર, મન, બહારથી અને જન્મજાત હોય છે. શરીરના રોગોમાં તાવ, કોડ વગેરે આવે છે અને ક્રોધથી થતા રોગો માનસિક ગણાય છે.

આગન્તવો વિઘાતોત્થાઃ સહજાઃ ક્ષુજ્જરાદયઃ । શારીરાગન્તુનાશાય સૂર્ય્યવારે ઘૃતં ગુડ઼મ્ ।। ૨૮૦.

બહારથી થતા રોગો ઈજા વડે થાય છે; જન્મજાત રોગોમાં ભૂખ અને વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. શરીર અને બહારના રોગ દૂર કરવા રવિવારે ઘી અને ગુર અર્પણ કરવું.

લવણં સહિરણ્યઞ્ચ વિપ્રાયાપૂપમર્પયેત્ । ચન્દ્રે ચાભ્યઙ્ગદો વિપ્રે સર્વરોગૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૦.

લવણવાળું પુઆ અને સોનુ બ્રાહ્મણને આપવું. ચંદ્રવારે બ્રાહ્મણને તૈલમલિશ કરાવવું, તો બધા રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

તૈલં શનૈશ્ચરે દદ્યાદાશ્વિને ગોરસાન્નદઃ । ઘૃતેન પયસા લિઙ્ગં સંસ્નાપ્ય સ્યાદ્રુગુજ્ઝિતઃ ।। ૨૮૦.

શનિવારે તેલ આપવું, અશ્વિની દિવસે ગાયનું દૂધ અને ભાત અર્પણ કરવું. ઘી અને દૂધથી મૂર્તિને સ્નાન કરાવવું, તો રોગ દૂર થાય છે.

ગાયત્ર્યા હાવયેદ્વહ્નૌ દૂર્વાન્ત્રિમધુરાપ્લુતામ્ । યસ્મિન્ ભે વ્યાધિમાપ્નોતિ તસ્મિન્ સ્નાનં બલિઃ શુભે ।। ૨૮૦.

ગાયત્રી મંત્ર બોલીને ત્રણે મીઠી વસ્તુમાં ભીંજવેલી દુર્વા અગ્નિમાં હવન કરવી. જ્યાં રોગ થયો હોય ત્યાં સ્નાન અને બલિ આપવી.

માનસાનાં રુજાદીનાં વિષ્ણોઃ સ્તોત્રં હરં ભવેત્ । વાતપિત્તકફા દોષા ધાતવશ્ચ તથા શ્રૃણુ ।। ૨૮૦.

માનસિક દુ:ખ અને રોગ માટે વિષ્ણુના સ્તોત્ર ઉપશમ કરે છે. હવે વાત, પિત્ત, કફ અને ધાતુઓ વિશે સાંભળો.

ભુક્તં પક્કાશયાદન્નં દ્વિધા યાતિ ચ સુશ્રુત । અંશેનૈકેન કિટ્ટત્વં રસતાઞ્ચાપરેણ ચ ।। ૨૮૦.

સુશ્રુત, ખાધેલું અને પાચન થયેલું અન્ન બે ભાગે વહેંચાય છે: એક ભાગ કચરો બને છે અને બીજો રસરૂપે રહે છે.

કિટ્ટભાગો મલસ્તત્ર વિણ્મૂત્રસ્વેદદૂષિકાઃ । નાસામલહ્કર્ણમલં તથા દેહમલઞ્ચ યત્ ।। ૨૮૦.

કચરાનો ભાગ વિસર્જનરૂપ છે—મલ, મૂત્ર, પસીનો, નાક, કાન અને શરીરના બીજા કચરા બને છે.

રસભાગાદ્રસસ્તત્ર સમાચ્છોણિતતાં વ્રજેત્ । માંસં રક્તાત્તતો મેદો મેદસોઽસ્થ્નશ્ચ સમ્ભવઃ ।। ૨૮૦.

રસના ભાગમાંથી રસ બને છે, પછી તે લોહી બને છે; લોહીમાંથી માંસ, માંસમાંથી ચરબી અને ચરબીમાંથી હાડકાં ઉત્પન્ન થાય છે.

અસ્થનો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્રાગસ્તથૌજસઃ । દેશમાર્ત્તિ બલંશક્તિં કાલં પ્રકૃતિમેવ ચ ।। ૨૮૦.

હાડકાંમાંથી મજ્જા, મજ્જામાંથી બીજ, બીજમાંથી કામ, કામથી તાકાત આવે છે; એ જ રીતે પ્રદેશ, આકાર, બળ, શક્તિ, સમય અને સ્વભાવ પણ આવે છે.

જ્ઞાત્વા ચિકિત્સિતં કુર્ય્યાદ્‌ભેષજસ્ય તથા બલમ્ । તિથિં રિક્તાન્ત્યજેદ્ ભૌમં મન્દ્ભન્દારુણોગ્રકમ્ ।। ૨૮૦.

યોગ્ય રીતે સમજ્યા પછી, દવા આપવી જોઈએ અને દવાની શક્તિ પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ; રિક્ત તિથિ, મંગળવાર અને મૂલ, ભરણી, કૃત્તિકા નક્ષત્રોમાં દવા આપવી નહીં.

હરિગોદ્વિજચન્દ્રાર્ક્કસુરાદીન્ પ્રતિપૂજ્ય ચ । શ્રૃણુ મન્ત્રમિમં વિદ્વન્ ભેષજારમ્ભમાચરેત્ ।। ૨૮૦.

હરિ, ગાય, દ્વિજ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને દેવતાઓનું માનપૂર્વક પૂજન કરીને, હે વિદ્વાન, આ મંત્ર સાંભળ અને પછી દવા આપવાનું શરૂ કર.

બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્ક્કાઽનિલાનલાઃ । ઋષયશ્ચૌષધિગ્રામા ભૂતસકઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ તે ।। ૨૮૦.

બ્રહ્મા, દક્ષ, અશ્વિનીકુમાર, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, વાયુ, અગ્નિ, ઋષિઓ, ઔષધિઓના સમૂહ, ભૂતો અને રક્ષકો તારી રક્ષા કરે.

રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા । સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે ।। ૨૮૦.

જેમ ઋષિઓ માટે રસાયણ, દેવતાઓ માટે અમૃત અને ઉત્તમ નાગો માટે શ્રેષ્ઠ દવા હોય છે, તેમ આ દવા તારા માટે કલ્યાણકારી થાઓ.

બાતશ્લેષ્માતકો દેશો વહુવૃક્ષો વહૂદકઃ । અનૂપઇતિવિખ્યાતો જાઙ્ગલસ્તદ્વિવર્જ્જિતઃ ।। ૨૮૦.

જે પ્રદેશમાં વાયુ અને કફ વધુ હોય, ઘણા વૃક્ષો અને ઘણું પાણી હોય, તેને આદ્ર પ્રદેશ કહે છે; અને જે પ્રદેશમાં આવું કંઈ ન હોય, તેને જાંગલ પ્રદેશ કહે છે.

કિઞ્ચિદ્વૃક્ષોદકો દેશસ્તથા સાધારણઃ સ્મૃતઃ । જાઙ્ગલઃ પિત્તબહુલો મધ્યઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૮૦.

જ્યાં થોડા વૃક્ષો અને થોડું પાણી હોય, તેને મિશ્ર પ્રદેશ કહે છે; જાંગલ પ્રદેશ પિત્તથી ભરપૂર હોય છે અને મિશ્ર પ્રદેશ સંતુલિત માનવામાં આવે છે.

સૂક્ષ્મઃ શીતશ્ચલો વાયુઃ પિત્તમુષ્ણં કટુત્રયમ્ । સ્થિરામ્લસ્નિગ્ધમધુરં બલાશઞ્ચ પ્રચક્ષતે ।। ૨૮૦.

વાયુ સૂક્ષ્મ, ઠંડો અને ચલ હોય છે; પિત્ત ઉષ્ણ અને તીખું હોય છે; કફ સ્થિર, ખાટું, તેલિયું અને મીઠું હોય છે અને તે બળ આપે છે.

વૃદ્ધિઃ સમાનૈરેતેષાં વિપરીતૈર્વિપર્ય્યયઃ । રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ શ્લેષ્મલા વાયુનાશનાઃ ।। ૨૮૦.

સમાન ગુણોથી વૃદ્ધિ થાય છે અને વિપરીત ગુણોથી ઘટાડો થાય છે; મીઠો, ખાટો અને ખારો રસ કફ વધારશે અને વાયુ ઘટાડશે.

કટુતિક્તકષાયાશ્ય વાતલાઃ શ્લેષ્મનાશનાઃ । કટ્‌વમ્‌લલવણા જ્ઞેયાસ્તથા પિત્તવિવર્દ્ધનાઃ ।। ૨૮૦.

તીખો, કડવો અને તુરાશી રસ વાયુવાળું છે અને કફને ઘટાડે છે; તીખો, ખાટો અને ખારો રસ પિત્ત વધારશે.