અગ્નિપુરાણમ્

ગિરિમૃચ્ચન્દનં લાક્ષા માલતી કલિકા તથા । સંયોજ્યા યા કૃતા વર્ત્તિઃ ક્ષતશુક્રહરી તુ સા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી, ચંદન, લાખ અને મોગરાની કળીઓ ભેગી કરીને બનાવેલો લેપ શુક્રના ઘા દૂર કરે છે.

વ્યોષં ત્રિફલયા યુક્તં તુચ્છકઞ્ચ તથા જલમ્ । સર્વાક્ષિરોગશમનં તથા ચૈવ રસાઞ્જનમ્ ।। ૨૭૯.

ત્રિફળા સાથે વ્યોષ અને તુચ્છક તથા પાણી મિક્સ કરીને દરેક આંખના રોગમાં લાભદાયી છે; રસાંજન પણ એ જ રીતે ઉપયોગી છે.

આજ્યભૃષ્ટં શિલાપિષ્ટં લોધ્રકાઞ્જીકસૈન્ધવૈઃ । આશ્ચ્યોતનાવિનાશાય સર્વનેત્રામયે હિતમ્ ।। ૨૭૯.

ઘીમાં શેકીને પથ્થર પર પીસેલું, લોધ્ર, ખાટા કાંજી અને સૈંધવ મિક્સ કરેલું મિશ્રણ આંખ ધોવા અને તમામ નેત્રરોગમાં લાભદાયી છે.

ગિરિમૃચ્ચન્દનૈર્લેપો વરિર્નેત્રસ્ય શસ્યતે । નેત્રામયવિઘાતાર્થં ત્રિફલાં શીલયેત્ સદા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી અને ચંદનનો લેપ આંખ માટે શ્રેષ્ઠ છે; આંખના રોગ ટાળવા માટે ત્રિફળાનો હંમેશા ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

રાત્રૌ તુ મધુસર્પિભ્યાં દીર્ઘમાયુર્જ્જિજીવિષુઃ । શતાવરીરસે સિદ્ધૌ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૭૯.

જેને દીર્ઘ આયુષ્ય જોઈએ છે, એ રાત્રે મધ અને ઘી લેવું; શતાવરીનો રસ દૂધ અને ઘી સાથે બનાવેલો બળવર્ધક માનવામાં આવે છે.

કલમ્બિકાનિ માષાશ્ચ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ તથા । આયુષ્યા ત્રિફલા જ્ઞેયા પૂર્વવન્મધુકાન્વિતા ।। ૨૭૯.

કલંબિકા અને માશ દાળ દૂધ અને ઘી સાથે બળવર્ધક છે; ત્રિફળા યથાવત્ મધુક સાથે આયુષ્યવર્ધક છે.

મધુકાદિરસોપેતા બલીપલિતનાશિની । વચાસિદ્ધઘૃતં વિપ્રં ભૂતદોષવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

મધુક અને અન્ય રસો બળ આપે છે અને વાળના પાંખા દૂર કરે છે; વચાથી બનાવેલું ઘી ભૂતદોષ દૂર કરે છે.

કવ્યં બુદ્ધિપ્રદઞ્ચૈવ તથા સર્વાર્થસાધનમ્ । વલાકલ્કકષાયેણ સિદ્ધમભ્યઞ્જને હિતમ્ ।। ૨૭૯.

કાવ્ય બુદ્ધિ આપે છે અને સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે; વલા અને કલ્ક કષાયથી બનાવેલું તેલ મલિશ માટે લાભદાયી છે.

રાસ્નાસહચરૈર્વાપિ તૈલં વાતવિકારિણામ્ । અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં તદ્‌વ્રણેષુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૭૯.

રસ્ના અને સહચરાથી બનાવેલું તેલ વાતના રોગોમાં ઉપયોગી છે; અને જે ખોરાક અવરોધ ન કરે તે ઘા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

શક્તુપિણ્ડી તથૈવામ્લા પાચનાય પ્રશસ્યતે । પક્કસ્ય ચ તથા ભેદે નિમ્બચૂર્ણઞ્ચ રોપણે ।। ૨૭૯.

શક્તુની પિંડી અને ખાટા પદાર્થ પાચન માટે ઉત્તમ છે; પકેલા ઘા અને તેના ઉપચાર માટે નીમનું ચૂર્ણ લાભદાયી છે.

તથા શૂચ્યુપચારશ્ચ બલિકર્મ વિશેષતઃ । સૂતિકા ચ તથા રક્ષા પ્રાણિનાન્તુ સદા હિતા ।। ૨૭૯.

તેમજ શુદ્ધિ અને વિશેષ બલિ વિધિ મહત્વપૂર્ણ છે; પ્રસૂતા સ્ત્રીઓની રક્ષા હંમેશા પ્રાણીઓ માટે કલ્યાણકારી છે.

ભક્ષણં નિમ્બપત્રાણાં સર્પદષ્ટસ્ય ભેષજમ્ । તાલનિમ્બદલઙ્કેશ્યં જીર્ણન્તૈલં યવા ઘૃતમ્ ।। ૨૭૯.

સર્પ દંશ માટે નીમની પાંદડીઓ ખાવું એ ઉત્તમ ઔષધ છે. તાડ અને નીમની પાંદડીઓ, જૂનું તેલ, જૌ અને ઘીનું મિશ્રણ લગાવવું પણ લાભદાયક છે.

ધૂપો વૃશ્ચિકદષ્ટસ્ય શિખિપત્રઘૃતેન વા । અર્કક્ષીરેણ સંપિષ્ટં લોપા વીજં પલાશજં ।। ૨૭૯.

વિછુ દંશ માટે મોરપાંખ અને ઘીથી ધૂપ કરવો, અથવા અર્કના દૂધમાં કમળના બીજ અને પાલાશના બીજ પીસી લગાવવું અસરકારક છે.

વૃશ્ચિકાર્ત્તસ્ય કૃષ્ણા વા શિવા ચ ફલસંયુતા । અર્કક્ષીરં લિતં તૈલ પલલઞ્ચ ગુડ઼ં સમમ્ ।। ૨૭૯.

વિછુના ઝેર માટે કાળી મકોય કે શિવા છોડના ફળ સાથે અર્કનું દૂધ, તેલ, માટી અને ગોળ બરાબર મિક્સ કરી લગાવવું લાભદાયક છે.

પાનાજ્જયતિ દુર્બારં શ્વવિષં શીઘ્રમેવ તુ । પીત્વા મૂલં ત્રિવૃત્તુલ્યં તણ્ડુલીયસ્ય સર્પિષા ।। ૨૭૯.

પાગલ કૂતરાના ઝેર માટે તંડુલિયાની મૂળ ત્રિવૃત જેટલી લઈ ઘી સાથે પીવાથી ઝેર ઝડપથી દૂર થાય છે.

સર્પકીટવિષાણ્યાશુ જયત્યતિબલાન્યપિ । ચન્દનં પદ્મકઙ્કુષ્ઠં તલામ્બૂશીરપાટલાઃ ।। ૨૭૯.

સર્પ અને કીટના ભારે ઝેર પણ ચંદન, પદ્મક, કુષ્ટ, તાડ, ઉશીર અને પાટળા વડે તુરંત જ શમાય છે.

નિર્ગુણ્ડી શારિવા સેલુર્લૂતાવિષહરો ગદઃ । શિરોવિરેચનં શસ્તં ગુડ઼નાગરકં દ્વિજ ।। ૨૭૯.

નિર્ગુંડી, શારિવા, સેલુ અને લૂતા ઝેર દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે. માથું શુદ્ધ કરવા ગુર અને સુંઠ શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજ.

સ્નેહપાને તથા વસ્તૌ તૈલં ઘૃતમનુત્તમમ્ । સ્વેદનીયઃ પરો વહ્નિઃ શીતામ્ભઃ સ્તમ્ભનં પરમ્ ।। ૨૭૯.

અંતરથી તેલ કે ઘી પીવું અને બસ્તિ માટે શ્રેષ્ઠ તેલ-ઘી વાપરવું. તીવ્ર સ્વેદન માટે અગ્નિ અને થંડું પાણી સંયમ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિવૃદ્ધિ રેચને શ્રેષ્ઠા વમને મદનં તથા । વસ્તિર્વિરેકો વમનં તૈલં સર્પિસ્તથા મધુ ।। ૨૭૯.

શુદ્ધિ માટે ત્રિવૃત શ્રેષ્ઠ છે, ઉલટી માટે મદન ફળ. બસ્તિ, વિરેચન, વમન, તેલ, ઘી અને મધ જરૂર પ્રમાણે વાપરવા.

વાતપિત્તબલાશાનાં ક્રમેણ પરમૌષધં ।। ૨૭૯.

વાત, પિત્ત અને કફના રોગો માટે આ ઔષધો શ્રેષ્ઠ છે, અને યોગ્ય ક્રમમાં વાપરવા.

ધન્વન્તરિરુવાચ શારીરમાનસાગન્તુસહજા વ્યાધયો મતાઃ । શારીરા જ્વરકુષ્ઠાદ્યાઃ ક્રોધાદ્યા માનસા મતાઃ ।। ૨૮૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: રોગો શરીર, મન, બહારથી અને જન્મજાત હોય છે. શરીરના રોગોમાં તાવ, કોડ વગેરે આવે છે અને ક્રોધથી થતા રોગો માનસિક ગણાય છે.

આગન્તવો વિઘાતોત્થાઃ સહજાઃ ક્ષુજ્જરાદયઃ । શારીરાગન્તુનાશાય સૂર્ય્યવારે ઘૃતં ગુડ઼મ્ ।। ૨૮૦.

બહારથી થતા રોગો ઈજા વડે થાય છે; જન્મજાત રોગોમાં ભૂખ અને વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. શરીર અને બહારના રોગ દૂર કરવા રવિવારે ઘી અને ગુર અર્પણ કરવું.

લવણં સહિરણ્યઞ્ચ વિપ્રાયાપૂપમર્પયેત્ । ચન્દ્રે ચાભ્યઙ્ગદો વિપ્રે સર્વરોગૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૦.

લવણવાળું પુઆ અને સોનુ બ્રાહ્મણને આપવું. ચંદ્રવારે બ્રાહ્મણને તૈલમલિશ કરાવવું, તો બધા રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

તૈલં શનૈશ્ચરે દદ્યાદાશ્વિને ગોરસાન્નદઃ । ઘૃતેન પયસા લિઙ્ગં સંસ્નાપ્ય સ્યાદ્રુગુજ્ઝિતઃ ।। ૨૮૦.

શનિવારે તેલ આપવું, અશ્વિની દિવસે ગાયનું દૂધ અને ભાત અર્પણ કરવું. ઘી અને દૂધથી મૂર્તિને સ્નાન કરાવવું, તો રોગ દૂર થાય છે.

ગાયત્ર્યા હાવયેદ્વહ્નૌ દૂર્વાન્ત્રિમધુરાપ્લુતામ્ । યસ્મિન્ ભે વ્યાધિમાપ્નોતિ તસ્મિન્ સ્નાનં બલિઃ શુભે ।। ૨૮૦.

ગાયત્રી મંત્ર બોલીને ત્રણે મીઠી વસ્તુમાં ભીંજવેલી દુર્વા અગ્નિમાં હવન કરવી. જ્યાં રોગ થયો હોય ત્યાં સ્નાન અને બલિ આપવી.

માનસાનાં રુજાદીનાં વિષ્ણોઃ સ્તોત્રં હરં ભવેત્ । વાતપિત્તકફા દોષા ધાતવશ્ચ તથા શ્રૃણુ ।। ૨૮૦.

માનસિક દુ:ખ અને રોગ માટે વિષ્ણુના સ્તોત્ર ઉપશમ કરે છે. હવે વાત, પિત્ત, કફ અને ધાતુઓ વિશે સાંભળો.

ભુક્તં પક્કાશયાદન્નં દ્વિધા યાતિ ચ સુશ્રુત । અંશેનૈકેન કિટ્ટત્વં રસતાઞ્ચાપરેણ ચ ।। ૨૮૦.

સુશ્રુત, ખાધેલું અને પાચન થયેલું અન્ન બે ભાગે વહેંચાય છે: એક ભાગ કચરો બને છે અને બીજો રસરૂપે રહે છે.

કિટ્ટભાગો મલસ્તત્ર વિણ્મૂત્રસ્વેદદૂષિકાઃ । નાસામલહ્કર્ણમલં તથા દેહમલઞ્ચ યત્ ।। ૨૮૦.

કચરાનો ભાગ વિસર્જનરૂપ છે—મલ, મૂત્ર, પસીનો, નાક, કાન અને શરીરના બીજા કચરા બને છે.

રસભાગાદ્રસસ્તત્ર સમાચ્છોણિતતાં વ્રજેત્ । માંસં રક્તાત્તતો મેદો મેદસોઽસ્થ્નશ્ચ સમ્ભવઃ ।। ૨૮૦.

રસના ભાગમાંથી રસ બને છે, પછી તે લોહી બને છે; લોહીમાંથી માંસ, માંસમાંથી ચરબી અને ચરબીમાંથી હાડકાં ઉત્પન્ન થાય છે.