અગ્નિપુરાણમ્

યવાન્નવિકૃતિઃ પૂપં શુષ્કમૂલકજન્તથા । શાકં પટોલવેત્રાગ્રમુરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, પૂપા, સુકાં મૂળ અને પાટોળા તથા વેતરના કોડાં જેવા શાક, શરીરની કઠિનતા દૂર કરે છે.

મુદ્‌ગાઢ઼કમસૂરાણાં સતિલૈર્જાઙ્ગલૈ રસૈઃ । સસૈન્ધવઘૃતદ્રાક્ષાશુણ્ઠ્યામલકકોલજૈઃ ।। ૨૭૯.

મુગ, તુવેર અને મસૂર, તલ, જંગલના માંસનો રસ, સૈંધવ, ઘી, દ્રાક્ષ, સુંઠી, આમળા અને કોલા સાથે લેવાં.

યૂષૈઃ પુરાણગોધૂમયવશાલ્યન્નમભ્યસેત્ । વિસર્પી સસિતાક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાદાડ઼િમોદકમ્ ।। ૨૭૯.

જૂના ઘઉં, જૌ અને ચોખાના સૂપ લેવાં; વિશર્પવાળાને તલ, મધ, દ્રાક્ષ અને દાડમથી બનેલું મિઠાઈ લાભદાયી છે.

રક્તયષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્‌ગાદિકં લઘુ । કાકમારી ચ વેત્રાગ્રં વાસ્તુકઞ્ચ સુવર્ચ્ચલા ।। ૨૭૯.

લાલ ઈખ, ઘઉં, જૌ અને મુગ દાળ હલકી હોય છે; કાકમારી, વેતરાની ટોચ, વાસ્તુક અને સુવર્ચલા પણ એમાં આવે છે.

વાતશોણિતનાશાય તોયં શસ્તં મધુ । નાશારોગેષુ ચ હિતં ઘૃતં દુર્વ્વાપ્રસાધિતમ્ ।। ૨૭૯.

વાત અને રક્તના રોગ દૂર કરવા માટે મધમિશ્રિત પાણી યોગ્ય છે; અપરિહાર્ય રોગોમાં દુર્વા ઘાસથી બનાવેલું ઘી લાભદાયી છે.

ભૃઙ્ગરાજરસે સિદ્ધં તૈલં ધાત્રીરસેઽપિ વા । નશ્યં સર્વામયેષ્વિષ્ટં મૂર્દ્ધજન્તૂદ્ભવેષુ ચ ।। ૨૭૯.

ભૃંગરાજ અથવા આમળાની રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય તરીકે સર્વ રોગોમાં અને માથાના જીવાણુઓથી થતા રોગોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

શીતતોયાન્નપાનઞ્ચ તિલાનાં વિપ્ર ભક્ષણમ્ । દ્વિજજાઢર્યકરં પ્રોક્તં તથા તુષ્ટિકરમ્પરમ્ ।। ૨૭૯.

ઠંડું પાણી, ખોરાક અને પીણું, તેમજ તલનું સેવન, દ્વિજોને આળસ આપે છે અને સંતોષ પણ આપે છે.

ગણ્ડૂષં તિલતૈલેન દ્વિજજાર્ઢ્યકરં પરં । વિડ઼ઙ્ગચૂર્ણં ગોમૂત્રં સર્વ્વંત્ર કૃમિનાશને ।। ૨૭૯.

તલના તેલથી ગળગળ કરવાથી દ્વિજોમાં આળસ વધે છે; વિરંગ ચૂર્ણ અને ગૌમૂત્ર તમામ આંતરડાના કીડા નાશ માટે ઉપયોગી છે.

ધાત્રીફલાન્યથાજ્યઞ્ચ શિરોલેપનમુત્તમમ્ । શિરોરોગવિનાશાય સ્રિગ્ધમુષ્ણઞ્ચ ભોજનમ્ ।। ૨૭૯.

આમળા અને ઘીનું લેપ માથા માટે ઉત્તમ છે; માથાના રોગો દૂર કરવા માટે તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક પણ લાભદાયી છે.

તૈલં વા વસ્તમૂત્રઞ્ચ કર્ણપૂરણમુત્તમમ્ । કર્ણશૂલવિનાશાય સર્વશુક્તાનિ વા દ્વિજ ।। ૨૭૯.

કાનમાં તેલ કે ઉંટનું મૂત્ર નાખવું શ્રેષ્ઠ છે; કાનના દુઃખાવા માટે તમામ પ્રકારના મુક્તા પણ ઉપયોગી છે.

ગિરિમૃચ્ચન્દનં લાક્ષા માલતી કલિકા તથા । સંયોજ્યા યા કૃતા વર્ત્તિઃ ક્ષતશુક્રહરી તુ સા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી, ચંદન, લાખ અને મોગરાની કળીઓ ભેગી કરીને બનાવેલો લેપ શુક્રના ઘા દૂર કરે છે.

વ્યોષં ત્રિફલયા યુક્તં તુચ્છકઞ્ચ તથા જલમ્ । સર્વાક્ષિરોગશમનં તથા ચૈવ રસાઞ્જનમ્ ।। ૨૭૯.

ત્રિફળા સાથે વ્યોષ અને તુચ્છક તથા પાણી મિક્સ કરીને દરેક આંખના રોગમાં લાભદાયી છે; રસાંજન પણ એ જ રીતે ઉપયોગી છે.

આજ્યભૃષ્ટં શિલાપિષ્ટં લોધ્રકાઞ્જીકસૈન્ધવૈઃ । આશ્ચ્યોતનાવિનાશાય સર્વનેત્રામયે હિતમ્ ।। ૨૭૯.

ઘીમાં શેકીને પથ્થર પર પીસેલું, લોધ્ર, ખાટા કાંજી અને સૈંધવ મિક્સ કરેલું મિશ્રણ આંખ ધોવા અને તમામ નેત્રરોગમાં લાભદાયી છે.

ગિરિમૃચ્ચન્દનૈર્લેપો વરિર્નેત્રસ્ય શસ્યતે । નેત્રામયવિઘાતાર્થં ત્રિફલાં શીલયેત્ સદા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી અને ચંદનનો લેપ આંખ માટે શ્રેષ્ઠ છે; આંખના રોગ ટાળવા માટે ત્રિફળાનો હંમેશા ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

રાત્રૌ તુ મધુસર્પિભ્યાં દીર્ઘમાયુર્જ્જિજીવિષુઃ । શતાવરીરસે સિદ્ધૌ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૭૯.

જેને દીર્ઘ આયુષ્ય જોઈએ છે, એ રાત્રે મધ અને ઘી લેવું; શતાવરીનો રસ દૂધ અને ઘી સાથે બનાવેલો બળવર્ધક માનવામાં આવે છે.

કલમ્બિકાનિ માષાશ્ચ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ તથા । આયુષ્યા ત્રિફલા જ્ઞેયા પૂર્વવન્મધુકાન્વિતા ।। ૨૭૯.

કલંબિકા અને માશ દાળ દૂધ અને ઘી સાથે બળવર્ધક છે; ત્રિફળા યથાવત્ મધુક સાથે આયુષ્યવર્ધક છે.

મધુકાદિરસોપેતા બલીપલિતનાશિની । વચાસિદ્ધઘૃતં વિપ્રં ભૂતદોષવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

મધુક અને અન્ય રસો બળ આપે છે અને વાળના પાંખા દૂર કરે છે; વચાથી બનાવેલું ઘી ભૂતદોષ દૂર કરે છે.

કવ્યં બુદ્ધિપ્રદઞ્ચૈવ તથા સર્વાર્થસાધનમ્ । વલાકલ્કકષાયેણ સિદ્ધમભ્યઞ્જને હિતમ્ ।। ૨૭૯.

કાવ્ય બુદ્ધિ આપે છે અને સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે; વલા અને કલ્ક કષાયથી બનાવેલું તેલ મલિશ માટે લાભદાયી છે.

રાસ્નાસહચરૈર્વાપિ તૈલં વાતવિકારિણામ્ । અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં તદ્‌વ્રણેષુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૭૯.

રસ્ના અને સહચરાથી બનાવેલું તેલ વાતના રોગોમાં ઉપયોગી છે; અને જે ખોરાક અવરોધ ન કરે તે ઘા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

શક્તુપિણ્ડી તથૈવામ્લા પાચનાય પ્રશસ્યતે । પક્કસ્ય ચ તથા ભેદે નિમ્બચૂર્ણઞ્ચ રોપણે ।। ૨૭૯.

શક્તુની પિંડી અને ખાટા પદાર્થ પાચન માટે ઉત્તમ છે; પકેલા ઘા અને તેના ઉપચાર માટે નીમનું ચૂર્ણ લાભદાયી છે.

તથા શૂચ્યુપચારશ્ચ બલિકર્મ વિશેષતઃ । સૂતિકા ચ તથા રક્ષા પ્રાણિનાન્તુ સદા હિતા ।। ૨૭૯.

તેમજ શુદ્ધિ અને વિશેષ બલિ વિધિ મહત્વપૂર્ણ છે; પ્રસૂતા સ્ત્રીઓની રક્ષા હંમેશા પ્રાણીઓ માટે કલ્યાણકારી છે.

ભક્ષણં નિમ્બપત્રાણાં સર્પદષ્ટસ્ય ભેષજમ્ । તાલનિમ્બદલઙ્કેશ્યં જીર્ણન્તૈલં યવા ઘૃતમ્ ।। ૨૭૯.

સર્પ દંશ માટે નીમની પાંદડીઓ ખાવું એ ઉત્તમ ઔષધ છે. તાડ અને નીમની પાંદડીઓ, જૂનું તેલ, જૌ અને ઘીનું મિશ્રણ લગાવવું પણ લાભદાયક છે.

ધૂપો વૃશ્ચિકદષ્ટસ્ય શિખિપત્રઘૃતેન વા । અર્કક્ષીરેણ સંપિષ્ટં લોપા વીજં પલાશજં ।। ૨૭૯.

વિછુ દંશ માટે મોરપાંખ અને ઘીથી ધૂપ કરવો, અથવા અર્કના દૂધમાં કમળના બીજ અને પાલાશના બીજ પીસી લગાવવું અસરકારક છે.

વૃશ્ચિકાર્ત્તસ્ય કૃષ્ણા વા શિવા ચ ફલસંયુતા । અર્કક્ષીરં લિતં તૈલ પલલઞ્ચ ગુડ઼ં સમમ્ ।। ૨૭૯.

વિછુના ઝેર માટે કાળી મકોય કે શિવા છોડના ફળ સાથે અર્કનું દૂધ, તેલ, માટી અને ગોળ બરાબર મિક્સ કરી લગાવવું લાભદાયક છે.

પાનાજ્જયતિ દુર્બારં શ્વવિષં શીઘ્રમેવ તુ । પીત્વા મૂલં ત્રિવૃત્તુલ્યં તણ્ડુલીયસ્ય સર્પિષા ।। ૨૭૯.

પાગલ કૂતરાના ઝેર માટે તંડુલિયાની મૂળ ત્રિવૃત જેટલી લઈ ઘી સાથે પીવાથી ઝેર ઝડપથી દૂર થાય છે.

સર્પકીટવિષાણ્યાશુ જયત્યતિબલાન્યપિ । ચન્દનં પદ્મકઙ્કુષ્ઠં તલામ્બૂશીરપાટલાઃ ।। ૨૭૯.

સર્પ અને કીટના ભારે ઝેર પણ ચંદન, પદ્મક, કુષ્ટ, તાડ, ઉશીર અને પાટળા વડે તુરંત જ શમાય છે.

નિર્ગુણ્ડી શારિવા સેલુર્લૂતાવિષહરો ગદઃ । શિરોવિરેચનં શસ્તં ગુડ઼નાગરકં દ્વિજ ।। ૨૭૯.

નિર્ગુંડી, શારિવા, સેલુ અને લૂતા ઝેર દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે. માથું શુદ્ધ કરવા ગુર અને સુંઠ શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજ.

સ્નેહપાને તથા વસ્તૌ તૈલં ઘૃતમનુત્તમમ્ । સ્વેદનીયઃ પરો વહ્નિઃ શીતામ્ભઃ સ્તમ્ભનં પરમ્ ।। ૨૭૯.

અંતરથી તેલ કે ઘી પીવું અને બસ્તિ માટે શ્રેષ્ઠ તેલ-ઘી વાપરવું. તીવ્ર સ્વેદન માટે અગ્નિ અને થંડું પાણી સંયમ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિવૃદ્ધિ રેચને શ્રેષ્ઠા વમને મદનં તથા । વસ્તિર્વિરેકો વમનં તૈલં સર્પિસ્તથા મધુ ।। ૨૭૯.

શુદ્ધિ માટે ત્રિવૃત શ્રેષ્ઠ છે, ઉલટી માટે મદન ફળ. બસ્તિ, વિરેચન, વમન, તેલ, ઘી અને મધ જરૂર પ્રમાણે વાપરવા.