અગ્નિપુરાણમ્

પુરાણયવગોધૂમશાલયો જાઙ્ગલો રસઃ । મુદ્‌ગામલકખર્જૂરમૃદ્વીકાવદરાણિ ચ ।। ૨૭૯.

જૂના જૌ, ઘઉં અને ચોખા, જંગલના માંસનો રસ, તેમજ મુગ, આમળા, ખજુર, દ્રાક્ષ અને બોર પણ લાભદાયી છે.

મધુ સર્પિઃ પયઃ શક્ર નિમ્બપર્પટકૌ વૃષમ્ । તક્રારિષ્ટાશ્ચ શસ્યન્તે સતતં વાતરોગિણામ્ ।। ૨૭૯.

મધ, ઘી, દુધ, ખાંડ, નીમ, પરપટ, છાસ અને અરીષ્ટ હંમેશા વાયુના રોગવાળાને લાભ કરે છે.

હૃદ્રોગિણો વિરેચ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યો હિક્કિનાં હિતાઃ । તક્રાવલાલસિન્ધૂનિ મુક્તાનિ શિશિરામ્ભસા ।। ૨૭૯.

હૃદયરોગી માટે વિસર્જન કરવું, હિચકી માટે પીપળી લાભદાયી છે. છાસ, વલાલ અને સિંધુ ઠંડા પાણી સાથે લેવું.

મુક્તાઃ સૌવર્ચલાજાદિ મદ્યં શસ્તં મદાત્યયે । સક્ષોદ્રપયસા લાક્ષઆં પિવેચ્ચ ક્ષચવાન્નરઃ ।। ૨૭૯.

મુક્તા, સૌવરચળ વગેરે મદાત્યયમાં લાભદાયી છે; ઉલટીમાં મધ અને દુધ સાથે લાખ પીવી.

ક્ષયં માંસરસાહારો વહ્નિસંરક્ષણાજ્જયેત્ । શાલયો ભોજને રક્તા નીવારકલમાદયઃ ।। ૨૭૯.

ક્ષય રોગમાં માંસના રસનું આહાર અગ્નિની રક્ષા કરે છે; ભોજનમાં લાલ ચોખા, નિવારા અને કલમો લેવાં.

યવાન્નવિકૃતિર્મ્માંસં શાકં સૌવર્ચલં શટી । પથ્યા તથૈવાર્શસાં યન્‌મણ્ડં તક્રઞ્ચ વારિણા ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, માંસ, શાકભાજી, સૌવરચળ અને શટી લાભદાયી છે; અર્જસમાં પણ મંડ કે છાસ પાણી સાથે લેવું.

મુસ્તાભ્યાસસ્તથા લોપશ્ચિત્રકેણ હરિદ્રયા । યવાન્નવિકૃતિઃ શાલિર્વ્વાસ્તૂકં સસુવર્ચ્ચલમ્ ।। ૨૭૯.

મુસ્તાનો ઉપયોગ, લોપા ચિત્રક અને હળદર સાથે, જૌના વિધાન, ચોખા અને વાસ્તુકા સૌવરચળ સાથે લેવાં.

ત્રપુષૈર્વારુગોધૂમાઃ ક્ષીરેક્ષુઘૃતસંયુતાઃ । મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શસ્તાઃ સ્યુઃ પાને મણ્ડસુરાદયઃ ।। ૨૭૯.

ટપા સાથે જૌ અને ઘઉં, દુધ, ઈખુનો રસ અને ઘી સાથે, મૂત્રકૃછ્રમાં લાભદાયી છે; પીવામાં મંડ અને સુરાં યોગ્ય છે.

લાજાઃ શક્તુસ્તથા ક્ષૌદ્રં શૂલ્યં માંસં પરૂષકમ્ । વાર્ત્તાકુલાવશિખિનશ્છર્દ્દિઘ્નાઃ પાનકાનિ ચ ।। ૨૭૯.

લાજ, શક્તુ, મધ, શેકેલું માંસ, પરુષક, રીંગણ, કુલાવા અને શિખિન તથા પાનક ઉલટીમાં લાભદાયી છે.

શાલ્યન્નન્તોયપયસી કેવલોષ્ણે શ્રૃતેઽપિ વા । તૃષ્ણાઘ્ને મુસ્તગુડ઼યોર્ગુટિકા વા મુખે ધૃતા ।। ૨૭૯.

પાણી કે દુધમાં રાંધેલો ચોખો, કે ફક્ત ગરમ પાણીમાં પણ, તરસ દૂર કરે છે; અથવા મુસ્તા અને ગુડની ગોળી મોઢામાં રાખવી.

યવાન્નવિકૃતિઃ પૂપં શુષ્કમૂલકજન્તથા । શાકં પટોલવેત્રાગ્રમુરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, પૂપા, સુકાં મૂળ અને પાટોળા તથા વેતરના કોડાં જેવા શાક, શરીરની કઠિનતા દૂર કરે છે.

મુદ્‌ગાઢ઼કમસૂરાણાં સતિલૈર્જાઙ્ગલૈ રસૈઃ । સસૈન્ધવઘૃતદ્રાક્ષાશુણ્ઠ્યામલકકોલજૈઃ ।। ૨૭૯.

મુગ, તુવેર અને મસૂર, તલ, જંગલના માંસનો રસ, સૈંધવ, ઘી, દ્રાક્ષ, સુંઠી, આમળા અને કોલા સાથે લેવાં.

યૂષૈઃ પુરાણગોધૂમયવશાલ્યન્નમભ્યસેત્ । વિસર્પી સસિતાક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાદાડ઼િમોદકમ્ ।। ૨૭૯.

જૂના ઘઉં, જૌ અને ચોખાના સૂપ લેવાં; વિશર્પવાળાને તલ, મધ, દ્રાક્ષ અને દાડમથી બનેલું મિઠાઈ લાભદાયી છે.

રક્તયષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્‌ગાદિકં લઘુ । કાકમારી ચ વેત્રાગ્રં વાસ્તુકઞ્ચ સુવર્ચ્ચલા ।। ૨૭૯.

લાલ ઈખ, ઘઉં, જૌ અને મુગ દાળ હલકી હોય છે; કાકમારી, વેતરાની ટોચ, વાસ્તુક અને સુવર્ચલા પણ એમાં આવે છે.

વાતશોણિતનાશાય તોયં શસ્તં મધુ । નાશારોગેષુ ચ હિતં ઘૃતં દુર્વ્વાપ્રસાધિતમ્ ।। ૨૭૯.

વાત અને રક્તના રોગ દૂર કરવા માટે મધમિશ્રિત પાણી યોગ્ય છે; અપરિહાર્ય રોગોમાં દુર્વા ઘાસથી બનાવેલું ઘી લાભદાયી છે.

ભૃઙ્ગરાજરસે સિદ્ધં તૈલં ધાત્રીરસેઽપિ વા । નશ્યં સર્વામયેષ્વિષ્ટં મૂર્દ્ધજન્તૂદ્ભવેષુ ચ ।। ૨૭૯.

ભૃંગરાજ અથવા આમળાની રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય તરીકે સર્વ રોગોમાં અને માથાના જીવાણુઓથી થતા રોગોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

શીતતોયાન્નપાનઞ્ચ તિલાનાં વિપ્ર ભક્ષણમ્ । દ્વિજજાઢર્યકરં પ્રોક્તં તથા તુષ્ટિકરમ્પરમ્ ।। ૨૭૯.

ઠંડું પાણી, ખોરાક અને પીણું, તેમજ તલનું સેવન, દ્વિજોને આળસ આપે છે અને સંતોષ પણ આપે છે.

ગણ્ડૂષં તિલતૈલેન દ્વિજજાર્ઢ્યકરં પરં । વિડ઼ઙ્ગચૂર્ણં ગોમૂત્રં સર્વ્વંત્ર કૃમિનાશને ।। ૨૭૯.

તલના તેલથી ગળગળ કરવાથી દ્વિજોમાં આળસ વધે છે; વિરંગ ચૂર્ણ અને ગૌમૂત્ર તમામ આંતરડાના કીડા નાશ માટે ઉપયોગી છે.

ધાત્રીફલાન્યથાજ્યઞ્ચ શિરોલેપનમુત્તમમ્ । શિરોરોગવિનાશાય સ્રિગ્ધમુષ્ણઞ્ચ ભોજનમ્ ।। ૨૭૯.

આમળા અને ઘીનું લેપ માથા માટે ઉત્તમ છે; માથાના રોગો દૂર કરવા માટે તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક પણ લાભદાયી છે.

તૈલં વા વસ્તમૂત્રઞ્ચ કર્ણપૂરણમુત્તમમ્ । કર્ણશૂલવિનાશાય સર્વશુક્તાનિ વા દ્વિજ ।। ૨૭૯.

કાનમાં તેલ કે ઉંટનું મૂત્ર નાખવું શ્રેષ્ઠ છે; કાનના દુઃખાવા માટે તમામ પ્રકારના મુક્તા પણ ઉપયોગી છે.

ગિરિમૃચ્ચન્દનં લાક્ષા માલતી કલિકા તથા । સંયોજ્યા યા કૃતા વર્ત્તિઃ ક્ષતશુક્રહરી તુ સા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી, ચંદન, લાખ અને મોગરાની કળીઓ ભેગી કરીને બનાવેલો લેપ શુક્રના ઘા દૂર કરે છે.

વ્યોષં ત્રિફલયા યુક્તં તુચ્છકઞ્ચ તથા જલમ્ । સર્વાક્ષિરોગશમનં તથા ચૈવ રસાઞ્જનમ્ ।। ૨૭૯.

ત્રિફળા સાથે વ્યોષ અને તુચ્છક તથા પાણી મિક્સ કરીને દરેક આંખના રોગમાં લાભદાયી છે; રસાંજન પણ એ જ રીતે ઉપયોગી છે.

આજ્યભૃષ્ટં શિલાપિષ્ટં લોધ્રકાઞ્જીકસૈન્ધવૈઃ । આશ્ચ્યોતનાવિનાશાય સર્વનેત્રામયે હિતમ્ ।। ૨૭૯.

ઘીમાં શેકીને પથ્થર પર પીસેલું, લોધ્ર, ખાટા કાંજી અને સૈંધવ મિક્સ કરેલું મિશ્રણ આંખ ધોવા અને તમામ નેત્રરોગમાં લાભદાયી છે.

ગિરિમૃચ્ચન્દનૈર્લેપો વરિર્નેત્રસ્ય શસ્યતે । નેત્રામયવિઘાતાર્થં ત્રિફલાં શીલયેત્ સદા ।। ૨૭૯.

પર્વતની માટી અને ચંદનનો લેપ આંખ માટે શ્રેષ્ઠ છે; આંખના રોગ ટાળવા માટે ત્રિફળાનો હંમેશા ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

રાત્રૌ તુ મધુસર્પિભ્યાં દીર્ઘમાયુર્જ્જિજીવિષુઃ । શતાવરીરસે સિદ્ધૌ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૭૯.

જેને દીર્ઘ આયુષ્ય જોઈએ છે, એ રાત્રે મધ અને ઘી લેવું; શતાવરીનો રસ દૂધ અને ઘી સાથે બનાવેલો બળવર્ધક માનવામાં આવે છે.

કલમ્બિકાનિ માષાશ્ચ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ તથા । આયુષ્યા ત્રિફલા જ્ઞેયા પૂર્વવન્મધુકાન્વિતા ।। ૨૭૯.

કલંબિકા અને માશ દાળ દૂધ અને ઘી સાથે બળવર્ધક છે; ત્રિફળા યથાવત્ મધુક સાથે આયુષ્યવર્ધક છે.

મધુકાદિરસોપેતા બલીપલિતનાશિની । વચાસિદ્ધઘૃતં વિપ્રં ભૂતદોષવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

મધુક અને અન્ય રસો બળ આપે છે અને વાળના પાંખા દૂર કરે છે; વચાથી બનાવેલું ઘી ભૂતદોષ દૂર કરે છે.

કવ્યં બુદ્ધિપ્રદઞ્ચૈવ તથા સર્વાર્થસાધનમ્ । વલાકલ્કકષાયેણ સિદ્ધમભ્યઞ્જને હિતમ્ ।। ૨૭૯.

કાવ્ય બુદ્ધિ આપે છે અને સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે; વલા અને કલ્ક કષાયથી બનાવેલું તેલ મલિશ માટે લાભદાયી છે.

રાસ્નાસહચરૈર્વાપિ તૈલં વાતવિકારિણામ્ । અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં તદ્‌વ્રણેષુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૭૯.

રસ્ના અને સહચરાથી બનાવેલું તેલ વાતના રોગોમાં ઉપયોગી છે; અને જે ખોરાક અવરોધ ન કરે તે ઘા માટે શ્રેષ્ઠ છે.