અગ્નિપુરાણમ્

મસૂરમુદ્‌ગૌ પેયાર્થે ભોજ્યા જીર્ણાશ્ચ શાલયઃ । નિમ્બપર્પટકૈઃ શાકૈર્જ્જાઙ્ગલાનાં તથા રસઃ ।। ૨૭૯.

મસૂર અને મુગ પેય માટે યોગ્ય છે, અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા ખાવા યોગ્ય છે; સાથે જ નીમ અને પરપટાની શાકભાજી અને જંગલના પ્રાણીઓનો રસ પણ લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગં મરિચં મુસ્તં કુષ્ઠં લોધ્રં સુવર્ચ્ચિકા । મનઃ શિલા ચ વાલેયઃ કુષ્ઠહા મૂત્રપેષિતઃ ।। ૨૭૯.

વિડંગ, મરી, મુસ્તા, કુષ્ઠ, લોધ્રા, સુવર્ચિકા, મન:શિલા અને વાલેરિયન—આ બધું મૂત્રમાં પીસીને ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

અપૂપકુષ્ઠકુલ્માષયવાદ્યા મેહિનાં હિતાઃ । યવાન્નવિકૃતિર્મુદ્‌ગા કુલત્થા જીર્ણશાલયઃ ।। ૨૭૯.

અપૂપ, કુષ્ઠ, કુલમાષ, જવાર વગેરે ખોરાક મુંત્રકૃચ્છ્રમાં લાભદાયી છે; જવાર, મુગ, કુલથ અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા પણ યોગ્ય છે.

તિક્તરુક્ષાણિ શાકાનિ તિક્તાનિ હરિતાનિ ચ । તૈલાનિ તિલશિગ્રુકવિભીતકેઙ્ગુદાનિ ચ ।। ૨૭૯.

કડવી અને સુકી શાકભાજી, અને કડવી લીલીછ શાકભાજી; તિલ, રાયડો, બિભીતક અને એંગુદાના તેલ પણ યોગ્ય છે.

મુદ્‌ગાઃ સયવગોધૂમા ધાન્યં વર્ષસ્થિતઞ્ચ યત્ । જાઙ્ગલસ્ય રસઃ શસ્તો ભોજને રાજયક્ષ્મિણાં ।। ૨૭૯.

મુગ, જવાર અને ઘઉં સાથે, અને એક વર્ષ જૂના અનાજ; તેમજ જંગલના પ્રાણીઓનો રસ, રોગક્ષયમાં ખાવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

કૌલત્થમૌદ્‌ગકો રાસ્નાશુષ્કમૂલકજાઙ્ગલૈઃ । પૂપૈર્વા વિસ્કિરૈઃ સિદ્ધૈર્દધિદાડ઼િમસાધિતૈઃ ।। ૨૭૯.

કૌલિથ, મગ, રસ્ના, સુકાં મૂળ અને જંગલના માંસ, ફૂલો કે દહીં અને દાડમ સાથે તૈયાર કરેલા અનાજ સાથે પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

માતુલઙ્ગરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાવ્યોષાદિસંસ્કૃતૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્ભોજ્યેચ્છ્‌વાસકાસિનં ।। ૨૭૯.

માતુલિંગનો રસ, મધ, દ્રાક્ષ, પીપળી અને આવા અન્ય પદાર્થો સાથે તૈયાર કરેલું ખોરાક, તેમજ જૌ, ઘઉં અને ચોખા, શ્વાસ અને ખાંસીથી પીડાતા માણસે લેવાં જોઈએ.

દશમૂલવલારાસ્નાકુલત્થૈરુપસાધિતાઃ । પેયાઃ પૂપરસાઃ ક્કાથાઃ શ્વાસહિક્કાનિવારણા ।। ૨૭૯.

દશમૂળ, બલા, રસ્ના અને કૌલિથથી બનેલા પેય, સૂપ અને કઢા શ્વાસ અને હિચકી દૂર કરે છે.

શુષ્કમૂલકકૌલત્થમૂલજાહ્ગલજૈ રસૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નં જીર્ણં સોશીરમાચરેત્ ।। ૨૭૯.

પાચન થયેલા ચોખા, ઘઉં અને જૌને સુકાં મૂળ, કૌલિથ અને જંગલના મૂળના રસ અને ઉશીરા સાથે લેવું જોઈએ.

શોથવાન્ સગુડ઼ાં પથ્યાં ખાદેદ્વા ગુડ઼નાગરમ્ । તક્રઞ્ચ ચિત્રકઞ્ચોભૌ ગ્રહણીરોગનાશનૌ ।। ૨૭૯.

શોથવાળાએ ગુડ અને આદુ સાથે પથ્યા ખાવું, તેમજ છાસ અને ચિત્રક પણ લેવાં, બંને ગ્રહણીના રોગો માટે લાભદાયી છે.

પુરાણયવગોધૂમશાલયો જાઙ્ગલો રસઃ । મુદ્‌ગામલકખર્જૂરમૃદ્વીકાવદરાણિ ચ ।। ૨૭૯.

જૂના જૌ, ઘઉં અને ચોખા, જંગલના માંસનો રસ, તેમજ મુગ, આમળા, ખજુર, દ્રાક્ષ અને બોર પણ લાભદાયી છે.

મધુ સર્પિઃ પયઃ શક્ર નિમ્બપર્પટકૌ વૃષમ્ । તક્રારિષ્ટાશ્ચ શસ્યન્તે સતતં વાતરોગિણામ્ ।। ૨૭૯.

મધ, ઘી, દુધ, ખાંડ, નીમ, પરપટ, છાસ અને અરીષ્ટ હંમેશા વાયુના રોગવાળાને લાભ કરે છે.

હૃદ્રોગિણો વિરેચ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યો હિક્કિનાં હિતાઃ । તક્રાવલાલસિન્ધૂનિ મુક્તાનિ શિશિરામ્ભસા ।। ૨૭૯.

હૃદયરોગી માટે વિસર્જન કરવું, હિચકી માટે પીપળી લાભદાયી છે. છાસ, વલાલ અને સિંધુ ઠંડા પાણી સાથે લેવું.

મુક્તાઃ સૌવર્ચલાજાદિ મદ્યં શસ્તં મદાત્યયે । સક્ષોદ્રપયસા લાક્ષઆં પિવેચ્ચ ક્ષચવાન્નરઃ ।। ૨૭૯.

મુક્તા, સૌવરચળ વગેરે મદાત્યયમાં લાભદાયી છે; ઉલટીમાં મધ અને દુધ સાથે લાખ પીવી.

ક્ષયં માંસરસાહારો વહ્નિસંરક્ષણાજ્જયેત્ । શાલયો ભોજને રક્તા નીવારકલમાદયઃ ।। ૨૭૯.

ક્ષય રોગમાં માંસના રસનું આહાર અગ્નિની રક્ષા કરે છે; ભોજનમાં લાલ ચોખા, નિવારા અને કલમો લેવાં.

યવાન્નવિકૃતિર્મ્માંસં શાકં સૌવર્ચલં શટી । પથ્યા તથૈવાર્શસાં યન્‌મણ્ડં તક્રઞ્ચ વારિણા ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, માંસ, શાકભાજી, સૌવરચળ અને શટી લાભદાયી છે; અર્જસમાં પણ મંડ કે છાસ પાણી સાથે લેવું.

મુસ્તાભ્યાસસ્તથા લોપશ્ચિત્રકેણ હરિદ્રયા । યવાન્નવિકૃતિઃ શાલિર્વ્વાસ્તૂકં સસુવર્ચ્ચલમ્ ।। ૨૭૯.

મુસ્તાનો ઉપયોગ, લોપા ચિત્રક અને હળદર સાથે, જૌના વિધાન, ચોખા અને વાસ્તુકા સૌવરચળ સાથે લેવાં.

ત્રપુષૈર્વારુગોધૂમાઃ ક્ષીરેક્ષુઘૃતસંયુતાઃ । મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શસ્તાઃ સ્યુઃ પાને મણ્ડસુરાદયઃ ।। ૨૭૯.

ટપા સાથે જૌ અને ઘઉં, દુધ, ઈખુનો રસ અને ઘી સાથે, મૂત્રકૃછ્રમાં લાભદાયી છે; પીવામાં મંડ અને સુરાં યોગ્ય છે.

લાજાઃ શક્તુસ્તથા ક્ષૌદ્રં શૂલ્યં માંસં પરૂષકમ્ । વાર્ત્તાકુલાવશિખિનશ્છર્દ્દિઘ્નાઃ પાનકાનિ ચ ।। ૨૭૯.

લાજ, શક્તુ, મધ, શેકેલું માંસ, પરુષક, રીંગણ, કુલાવા અને શિખિન તથા પાનક ઉલટીમાં લાભદાયી છે.

શાલ્યન્નન્તોયપયસી કેવલોષ્ણે શ્રૃતેઽપિ વા । તૃષ્ણાઘ્ને મુસ્તગુડ઼યોર્ગુટિકા વા મુખે ધૃતા ।। ૨૭૯.

પાણી કે દુધમાં રાંધેલો ચોખો, કે ફક્ત ગરમ પાણીમાં પણ, તરસ દૂર કરે છે; અથવા મુસ્તા અને ગુડની ગોળી મોઢામાં રાખવી.

યવાન્નવિકૃતિઃ પૂપં શુષ્કમૂલકજન્તથા । શાકં પટોલવેત્રાગ્રમુરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્ ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, પૂપા, સુકાં મૂળ અને પાટોળા તથા વેતરના કોડાં જેવા શાક, શરીરની કઠિનતા દૂર કરે છે.

મુદ્‌ગાઢ઼કમસૂરાણાં સતિલૈર્જાઙ્ગલૈ રસૈઃ । સસૈન્ધવઘૃતદ્રાક્ષાશુણ્ઠ્યામલકકોલજૈઃ ।। ૨૭૯.

મુગ, તુવેર અને મસૂર, તલ, જંગલના માંસનો રસ, સૈંધવ, ઘી, દ્રાક્ષ, સુંઠી, આમળા અને કોલા સાથે લેવાં.

યૂષૈઃ પુરાણગોધૂમયવશાલ્યન્નમભ્યસેત્ । વિસર્પી સસિતાક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાદાડ઼િમોદકમ્ ।। ૨૭૯.

જૂના ઘઉં, જૌ અને ચોખાના સૂપ લેવાં; વિશર્પવાળાને તલ, મધ, દ્રાક્ષ અને દાડમથી બનેલું મિઠાઈ લાભદાયી છે.

રક્તયષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્‌ગાદિકં લઘુ । કાકમારી ચ વેત્રાગ્રં વાસ્તુકઞ્ચ સુવર્ચ્ચલા ।। ૨૭૯.

લાલ ઈખ, ઘઉં, જૌ અને મુગ દાળ હલકી હોય છે; કાકમારી, વેતરાની ટોચ, વાસ્તુક અને સુવર્ચલા પણ એમાં આવે છે.

વાતશોણિતનાશાય તોયં શસ્તં મધુ । નાશારોગેષુ ચ હિતં ઘૃતં દુર્વ્વાપ્રસાધિતમ્ ।। ૨૭૯.

વાત અને રક્તના રોગ દૂર કરવા માટે મધમિશ્રિત પાણી યોગ્ય છે; અપરિહાર્ય રોગોમાં દુર્વા ઘાસથી બનાવેલું ઘી લાભદાયી છે.

ભૃઙ્ગરાજરસે સિદ્ધં તૈલં ધાત્રીરસેઽપિ વા । નશ્યં સર્વામયેષ્વિષ્ટં મૂર્દ્ધજન્તૂદ્ભવેષુ ચ ।। ૨૭૯.

ભૃંગરાજ અથવા આમળાની રસથી બનાવેલું તેલ નાસ્ય તરીકે સર્વ રોગોમાં અને માથાના જીવાણુઓથી થતા રોગોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

શીતતોયાન્નપાનઞ્ચ તિલાનાં વિપ્ર ભક્ષણમ્ । દ્વિજજાઢર્યકરં પ્રોક્તં તથા તુષ્ટિકરમ્પરમ્ ।। ૨૭૯.

ઠંડું પાણી, ખોરાક અને પીણું, તેમજ તલનું સેવન, દ્વિજોને આળસ આપે છે અને સંતોષ પણ આપે છે.

ગણ્ડૂષં તિલતૈલેન દ્વિજજાર્ઢ્યકરં પરં । વિડ઼ઙ્ગચૂર્ણં ગોમૂત્રં સર્વ્વંત્ર કૃમિનાશને ।। ૨૭૯.

તલના તેલથી ગળગળ કરવાથી દ્વિજોમાં આળસ વધે છે; વિરંગ ચૂર્ણ અને ગૌમૂત્ર તમામ આંતરડાના કીડા નાશ માટે ઉપયોગી છે.

ધાત્રીફલાન્યથાજ્યઞ્ચ શિરોલેપનમુત્તમમ્ । શિરોરોગવિનાશાય સ્રિગ્ધમુષ્ણઞ્ચ ભોજનમ્ ।। ૨૭૯.

આમળા અને ઘીનું લેપ માથા માટે ઉત્તમ છે; માથાના રોગો દૂર કરવા માટે તેલવાળું અને ગરમ ખોરાક પણ લાભદાયી છે.