અગ્નિપુરાણમ્

મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ । ષડ઼હે ચ વ્યતિક્રાન્તે તિક્તકં પાયયેદ્‌ધ્રુવમ્ ।। ૨૭૯.

મુસ્તા, પરપટા, કોશીરા, ચંદન, ઉદિચ્યા અને શૂંઠી સાથે, અને જ્યારે જ્વર ઓવર થઈ જાય ત્યારે, કડવું દ્રવ્ય જરૂર પીવડાવવું જોઈએ.

સ્નેહયેત્ત્યક્તદોષન્તુ તતસ્તઞ્ચ વિરેચયેત્ । જીર્ણાઃ ષષ્ટિકનીવારરક્તશાલિપ્રમોદકાઃ ।। ૨૭૯.

તેલથી મલિશન અને દોષો દૂર કર્યા પછી, પછી વિરેચન કરવું જોઈએ; પછી સારી રીતે રાંધેલા શષ્ટિકા, નીવાર, લાલ ચોખા અને પ્રમોદક ખાવા યોગ્ય છે.

તદ્વિધાસ્તે જ્વરેષ્વિષ્ટા યવાનાં વિકૃતિસ્તથા । મુદ્‌ગા મસૂરાશ્ચણકાઃ કુલત્થાસ્ચ સકુષ્ઠકાઃ ।। ૨૭૯.

આવા ખોરાકો જ્વરમાં યોગ્ય ગણાય છે, અને જવારના વિવિધ પ્રકાર પણ; સાથે જ મુગ, મસૂર, ચણા, કુલથ અને કુષ્ઠવાળા ખોરાક પણ યોગ્ય છે.

આટક્યો નારકાદ્યાશ્ચ કર્ક્કોટકકટોલ્વકમ્ । પટોલં સફલં નિમ્બં પર્પટં દાડિમં જ્વરે ।। ૨૭૯.

આટક્યા, નરક, કર્કોટક, કટોલ્વક, ફળવાળા પટોળ, નીમ, પરપટા અને દાડમ—આ બધું જ્વરમાં લાભદાયી છે.

અધોગે વમનં શસ્તમૂદ્‌ર્ધ્વગે ચ વિરેચનમ્ । રક્તપિત્તે તથા પાનં ષડઙ્ગં શુણ્ઠિવર્જ્જિતમ્ ।। ૨૭૯.

નીચે તરફ જતા રોગોમાં વમન શ્રેષ્ઠ છે; ઉપર જતા રોગોમાં વિરેચન કરવું; અને રક્તપિત્તમાં, સૂંઠી વિના છ દ્રવ્યોનું કઢું પીવું યોગ્ય છે.

શક્રુગોધૂમલાજાશ્ચ યવશાલિમસૂરકાઃ । સકુષ્ઠચણકા મુદ્‌ગા ભક્ષ્યા ગોધૂમકા હિતાઃ ।। ૨૭૯.

ભૂંજી લીધેલા જવાર, ઘઉં, ચોખા, મસૂર, કુષ્ઠવાળા ચણા અને મુગ—આ બધું ખાવા યોગ્ય છે; ઘઉંના ખોરાક પણ લાભદાયી છે.

સાધિતા ઘૃતદુગ્ધાભ્યાં ક્ષૌદ્રં વૃષરસો મધુ । અતીસારે પુરાણાનાં શાલીનાં ભક્ષણં હિતં ।। ૨૭૯.

ઘી અને દૂધમાં પકવેલું ખોરાક, મધ, વૃષભનું મૂત્ર અને મધ—આ બધું લાભદાયી છે; અને જૂના ચોખા દિર્ઘકાળના अतિસારમાં ખાવા યોગ્ય છે.

અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં લોધ્રવલ્કલસંયુતમ્ । મારુતં વર્જ્જયેદ્ યત્નઃ કાર્ય્યો ગુલ્મેષુ સર્વથા ।। ૨૭૯.૧૧ વાટ્યં ક્ષીરેણ ચાશ્નીયાદ્વાસ્તૂકં ઘૃતસાધિતં । ગોધૂમશાલયસ્તિક્તા હિતા જઠરિણામથ ।। ૨૭૯.

જે ખોરાક અડચણ કરતો નથી અને જેમાં લોધ્રા છાલ ઉમેરેલી હોય, એ યોગ્ય છે; ગેસવાળા રોગોમાં હંમેશાં વાયુથી બચવું જોઈએ.

ગોધૂમશાલયો મુદ્‌ગા બ્રહ્મર્ક્ષખદિરોઽભયા । પઞ્ચકોલઞ્જાઙ્ગલાશ્ચ નિમ્બધાત્ર્યાઃ પટોલકાઃ ।। ૨૭૯.

ઘઉં, ચોખા, મુગ, બ્રાહ્મી, ખદિર, હરિતકી, પાંચ પ્રકારની મરી, જંગલની શાકભાજી, નીમ, આમળા અને પટોળ—આ બધું યોગ્ય છે.

માતુલઙ્ગરસાજાતિશુષ્કમૂલકસૈન્ધવાઃ । કુષ્ઠિનાઞ્ચ તતા શસ્તં પાનાર્થે ખદિરોદકં ।। ૨૭૯.

માતુલુંગનો રસ, જાતી, સુકામૂળ અને સૈંધવ મીઠું—આ બધું ચામડીના રોગોમાં લાભદાયી છે; અને ખદિરનું પાણી પીવું પણ યોગ્ય છે.

મસૂરમુદ્‌ગૌ પેયાર્થે ભોજ્યા જીર્ણાશ્ચ શાલયઃ । નિમ્બપર્પટકૈઃ શાકૈર્જ્જાઙ્ગલાનાં તથા રસઃ ।। ૨૭૯.

મસૂર અને મુગ પેય માટે યોગ્ય છે, અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા ખાવા યોગ્ય છે; સાથે જ નીમ અને પરપટાની શાકભાજી અને જંગલના પ્રાણીઓનો રસ પણ લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગં મરિચં મુસ્તં કુષ્ઠં લોધ્રં સુવર્ચ્ચિકા । મનઃ શિલા ચ વાલેયઃ કુષ્ઠહા મૂત્રપેષિતઃ ।। ૨૭૯.

વિડંગ, મરી, મુસ્તા, કુષ્ઠ, લોધ્રા, સુવર્ચિકા, મન:શિલા અને વાલેરિયન—આ બધું મૂત્રમાં પીસીને ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

અપૂપકુષ્ઠકુલ્માષયવાદ્યા મેહિનાં હિતાઃ । યવાન્નવિકૃતિર્મુદ્‌ગા કુલત્થા જીર્ણશાલયઃ ।। ૨૭૯.

અપૂપ, કુષ્ઠ, કુલમાષ, જવાર વગેરે ખોરાક મુંત્રકૃચ્છ્રમાં લાભદાયી છે; જવાર, મુગ, કુલથ અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા પણ યોગ્ય છે.

તિક્તરુક્ષાણિ શાકાનિ તિક્તાનિ હરિતાનિ ચ । તૈલાનિ તિલશિગ્રુકવિભીતકેઙ્ગુદાનિ ચ ।। ૨૭૯.

કડવી અને સુકી શાકભાજી, અને કડવી લીલીછ શાકભાજી; તિલ, રાયડો, બિભીતક અને એંગુદાના તેલ પણ યોગ્ય છે.

મુદ્‌ગાઃ સયવગોધૂમા ધાન્યં વર્ષસ્થિતઞ્ચ યત્ । જાઙ્ગલસ્ય રસઃ શસ્તો ભોજને રાજયક્ષ્મિણાં ।। ૨૭૯.

મુગ, જવાર અને ઘઉં સાથે, અને એક વર્ષ જૂના અનાજ; તેમજ જંગલના પ્રાણીઓનો રસ, રોગક્ષયમાં ખાવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

કૌલત્થમૌદ્‌ગકો રાસ્નાશુષ્કમૂલકજાઙ્ગલૈઃ । પૂપૈર્વા વિસ્કિરૈઃ સિદ્ધૈર્દધિદાડ઼િમસાધિતૈઃ ।। ૨૭૯.

કૌલિથ, મગ, રસ્ના, સુકાં મૂળ અને જંગલના માંસ, ફૂલો કે દહીં અને દાડમ સાથે તૈયાર કરેલા અનાજ સાથે પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

માતુલઙ્ગરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાવ્યોષાદિસંસ્કૃતૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્ભોજ્યેચ્છ્‌વાસકાસિનં ।। ૨૭૯.

માતુલિંગનો રસ, મધ, દ્રાક્ષ, પીપળી અને આવા અન્ય પદાર્થો સાથે તૈયાર કરેલું ખોરાક, તેમજ જૌ, ઘઉં અને ચોખા, શ્વાસ અને ખાંસીથી પીડાતા માણસે લેવાં જોઈએ.

દશમૂલવલારાસ્નાકુલત્થૈરુપસાધિતાઃ । પેયાઃ પૂપરસાઃ ક્કાથાઃ શ્વાસહિક્કાનિવારણા ।। ૨૭૯.

દશમૂળ, બલા, રસ્ના અને કૌલિથથી બનેલા પેય, સૂપ અને કઢા શ્વાસ અને હિચકી દૂર કરે છે.

શુષ્કમૂલકકૌલત્થમૂલજાહ્ગલજૈ રસૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નં જીર્ણં સોશીરમાચરેત્ ।। ૨૭૯.

પાચન થયેલા ચોખા, ઘઉં અને જૌને સુકાં મૂળ, કૌલિથ અને જંગલના મૂળના રસ અને ઉશીરા સાથે લેવું જોઈએ.

શોથવાન્ સગુડ઼ાં પથ્યાં ખાદેદ્વા ગુડ઼નાગરમ્ । તક્રઞ્ચ ચિત્રકઞ્ચોભૌ ગ્રહણીરોગનાશનૌ ।। ૨૭૯.

શોથવાળાએ ગુડ અને આદુ સાથે પથ્યા ખાવું, તેમજ છાસ અને ચિત્રક પણ લેવાં, બંને ગ્રહણીના રોગો માટે લાભદાયી છે.

પુરાણયવગોધૂમશાલયો જાઙ્ગલો રસઃ । મુદ્‌ગામલકખર્જૂરમૃદ્વીકાવદરાણિ ચ ।। ૨૭૯.

જૂના જૌ, ઘઉં અને ચોખા, જંગલના માંસનો રસ, તેમજ મુગ, આમળા, ખજુર, દ્રાક્ષ અને બોર પણ લાભદાયી છે.

મધુ સર્પિઃ પયઃ શક્ર નિમ્બપર્પટકૌ વૃષમ્ । તક્રારિષ્ટાશ્ચ શસ્યન્તે સતતં વાતરોગિણામ્ ।। ૨૭૯.

મધ, ઘી, દુધ, ખાંડ, નીમ, પરપટ, છાસ અને અરીષ્ટ હંમેશા વાયુના રોગવાળાને લાભ કરે છે.

હૃદ્રોગિણો વિરેચ્યાસ્તુ પિપ્પલ્યો હિક્કિનાં હિતાઃ । તક્રાવલાલસિન્ધૂનિ મુક્તાનિ શિશિરામ્ભસા ।। ૨૭૯.

હૃદયરોગી માટે વિસર્જન કરવું, હિચકી માટે પીપળી લાભદાયી છે. છાસ, વલાલ અને સિંધુ ઠંડા પાણી સાથે લેવું.

મુક્તાઃ સૌવર્ચલાજાદિ મદ્યં શસ્તં મદાત્યયે । સક્ષોદ્રપયસા લાક્ષઆં પિવેચ્ચ ક્ષચવાન્નરઃ ।। ૨૭૯.

મુક્તા, સૌવરચળ વગેરે મદાત્યયમાં લાભદાયી છે; ઉલટીમાં મધ અને દુધ સાથે લાખ પીવી.

ક્ષયં માંસરસાહારો વહ્નિસંરક્ષણાજ્જયેત્ । શાલયો ભોજને રક્તા નીવારકલમાદયઃ ।। ૨૭૯.

ક્ષય રોગમાં માંસના રસનું આહાર અગ્નિની રક્ષા કરે છે; ભોજનમાં લાલ ચોખા, નિવારા અને કલમો લેવાં.

યવાન્નવિકૃતિર્મ્માંસં શાકં સૌવર્ચલં શટી । પથ્યા તથૈવાર્શસાં યન્‌મણ્ડં તક્રઞ્ચ વારિણા ।। ૨૭૯.

જૌના વિધાન, માંસ, શાકભાજી, સૌવરચળ અને શટી લાભદાયી છે; અર્જસમાં પણ મંડ કે છાસ પાણી સાથે લેવું.

મુસ્તાભ્યાસસ્તથા લોપશ્ચિત્રકેણ હરિદ્રયા । યવાન્નવિકૃતિઃ શાલિર્વ્વાસ્તૂકં સસુવર્ચ્ચલમ્ ।। ૨૭૯.

મુસ્તાનો ઉપયોગ, લોપા ચિત્રક અને હળદર સાથે, જૌના વિધાન, ચોખા અને વાસ્તુકા સૌવરચળ સાથે લેવાં.

ત્રપુષૈર્વારુગોધૂમાઃ ક્ષીરેક્ષુઘૃતસંયુતાઃ । મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શસ્તાઃ સ્યુઃ પાને મણ્ડસુરાદયઃ ।। ૨૭૯.

ટપા સાથે જૌ અને ઘઉં, દુધ, ઈખુનો રસ અને ઘી સાથે, મૂત્રકૃછ્રમાં લાભદાયી છે; પીવામાં મંડ અને સુરાં યોગ્ય છે.

લાજાઃ શક્તુસ્તથા ક્ષૌદ્રં શૂલ્યં માંસં પરૂષકમ્ । વાર્ત્તાકુલાવશિખિનશ્છર્દ્દિઘ્નાઃ પાનકાનિ ચ ।। ૨૭૯.

લાજ, શક્તુ, મધ, શેકેલું માંસ, પરુષક, રીંગણ, કુલાવા અને શિખિન તથા પાનક ઉલટીમાં લાભદાયી છે.