અગ્નિપુરાણમ્

ગઙ્ગાયાં શાન્તનોર્ભીષ્મઃ કાલ્યાયાં વિચિત્રવીર્ય્યકઃ । કૃષ્ણદ્વૈપાયનશ્ચૈવ ક્ષેત્રે વૈચિત્રવીર્ય્યકે ।। ૨૭૮.

ગંગાથી શાંતનુને ભીષ્મ, કાલ્યાથી વિचित्रવીર્ય અને વિचित्रવીર્યના ક્ષેત્રમાં કૃષ્ણદ્વૈપાયન જન્મ્યા.

ધૃતરાષ્ટ્રઞ્ચ પાણ્ડુઞ્ચ વિદુરઞ્ચાપ્યજીજનત્ । પાણ્ડોર્યુધિષ્ઠિરઃ કુન્ત્યાં ભીમશ્ચૈવાર્જુનસ્ત્રયઃ ।। ૨૭૮.

કૃષ્ણદ્વૈપાયને ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરને જન્મ આપ્યા. પાંડુથી કુંતીમાં યુધિષ્ઠિર, અને ભીમ તથા અર્જુન જન્મ્યા.

નકુલઃ સહદેવશ્ચ પાણ્ડોર્મ્માદ્ય્રાઞ્ચ દૈવતઃ । અર્જુનસ્ય ચ સૌભદ્રઃ પરિક્ષિદભિમન્યુતઃ ।। ૨૭૮.

પાંડુથી માદ્રીમાં નકુલ અને સહદેવ દેવકૃપાથી જન્મ્યા. અર્જુનના પુત્ર અભિમન્યુથી પરિક્ષિત, એટલે સૌભદ્ર જન્મ્યા.

દ્રૌપદી પાણ્ડવાનાઞ્ચ પ્રિયા તસ્યાં યુધિષ્ઠિરાત્ । પ્રતિવિન્ધ્યો ભીમસેનાચ્છ્રુતકીર્ત્તિર્દ્ધનઞ્જયાત્ ।। ૨૭૮.

દ્રૌપદી, પાંડવોની પ્રિય, યુધિષ્ઠિરથી પ્રતિવિંધ્ય, ભીમસેનથી શ્રુતકીર્તિ અને ધનંજયને જન્મ આપ્યા.

સહદેવાચ્છ્રુતકર્મ્મા શતાનીકસ્તુ નાકુલિઃ । ભીમસેનાદ્ધિડ઼િમ્બાયામન્ય આસીદ્ ઘટોત્‌કચઃ ।। ૨૭૮.

સહદેવથી શ્રુતકર્મા, નકુલથી શતાનિક, અને ભીમસેન તથા હિદિંબાથી ઘટોત્કચ જન્મ્યા.

એતે ભૂતા ભવિષ્યાશ્ચ નૃપાઃ સંખ્યા ન વિદ્યતે । ગતાઃ કાલેન કાલો હિ હરિસ્તં પૂજયેદ્‌દ્વિજ ।। ૨૭૮.

આ બધા રાજાઓ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના, ગણતરીથી બહાર છે; સમય સાથે બધા વિલીન થઈ ગયા, કારણ કે સમય એ હરિ છે. બ્રાહ્મણોએ તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

હોમમગ્નૌસમુદ્દિશ્ય કુરુ સર્વ્વપ્રદં યતઃ ।। ૨૭૮.

અગ્નિ માટે હવન કર, કારણ કે તે સર્વે ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે.

અગ્નિરુવાચ આયુર્વેદં પ્રવક્ષ્યામિ સુશ્રુતાય યમબ્રવીત્ । દેવો ધન્વન્તરિઃ સારં મૃતસઞ્જીવનીકરં ।। ૨૭૯.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું આયુર્વેદનું જ્ઞાન કહું છું, જે દેવ ધન્વંતરીએ સુશ્રુતને શીખવ્યું હતું—આ જ્ઞાન એ છે કે જે મૃત્યુ પામેલા જીવને પણ જીવંત કરી શકે છે.

સુશ્રુત ઉવાચ આયુર્વેદં મમ બ્રૂહિ નરાશ્વેભરુગર્દનમ્ । સિદ્ધયોગાન્‌ સિદ્ધમન્ત્રાન્‌ મૃતસઞ્જીવનીકરાન્ ।। ૨૭૯.

સુશ્રુતે કહ્યું: કૃપા કરીને મને એ આયુર્વેદ કહો, જે મનુષ્યો, ઘોડા અને ગાય-બળદના રોગો દૂર કરે છે, અને જેમાં સિદ્ધ યોગો, મંત્રો અને મૃત્યુ પામેલા જીવને જીવંત કરનાર ઉપાયો પણ સમાવિષ્ટ છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ રક્ષન્ બલં હિ જ્વરિતં લઙ્ઘિતં ભોજયેદ્ભિષક્ । સવિશ્વં લાજમણ્ડન્તુ તૃડ્‌જ્વરાન્તં શ્રૃતં જલમ્ ।। ૨૭૯.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: જ્વરગ્રસ્ત વ્યક્તિનું બળ જાળવવા માટે, ઉપવાસ પછી તેને હલકું ખોરાક આપવું જોઈએ; લાજ અને મંડ સાથે, ઉકાળેલું અને ઠંડું કરેલું પાણી પીવડાવવાથી તરસ અને જ્વર શમશે.

મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ । ષડ઼હે ચ વ્યતિક્રાન્તે તિક્તકં પાયયેદ્‌ધ્રુવમ્ ।। ૨૭૯.

મુસ્તા, પરપટા, કોશીરા, ચંદન, ઉદિચ્યા અને શૂંઠી સાથે, અને જ્યારે જ્વર ઓવર થઈ જાય ત્યારે, કડવું દ્રવ્ય જરૂર પીવડાવવું જોઈએ.

સ્નેહયેત્ત્યક્તદોષન્તુ તતસ્તઞ્ચ વિરેચયેત્ । જીર્ણાઃ ષષ્ટિકનીવારરક્તશાલિપ્રમોદકાઃ ।। ૨૭૯.

તેલથી મલિશન અને દોષો દૂર કર્યા પછી, પછી વિરેચન કરવું જોઈએ; પછી સારી રીતે રાંધેલા શષ્ટિકા, નીવાર, લાલ ચોખા અને પ્રમોદક ખાવા યોગ્ય છે.

તદ્વિધાસ્તે જ્વરેષ્વિષ્ટા યવાનાં વિકૃતિસ્તથા । મુદ્‌ગા મસૂરાશ્ચણકાઃ કુલત્થાસ્ચ સકુષ્ઠકાઃ ।। ૨૭૯.

આવા ખોરાકો જ્વરમાં યોગ્ય ગણાય છે, અને જવારના વિવિધ પ્રકાર પણ; સાથે જ મુગ, મસૂર, ચણા, કુલથ અને કુષ્ઠવાળા ખોરાક પણ યોગ્ય છે.

આટક્યો નારકાદ્યાશ્ચ કર્ક્કોટકકટોલ્વકમ્ । પટોલં સફલં નિમ્બં પર્પટં દાડિમં જ્વરે ।। ૨૭૯.

આટક્યા, નરક, કર્કોટક, કટોલ્વક, ફળવાળા પટોળ, નીમ, પરપટા અને દાડમ—આ બધું જ્વરમાં લાભદાયી છે.

અધોગે વમનં શસ્તમૂદ્‌ર્ધ્વગે ચ વિરેચનમ્ । રક્તપિત્તે તથા પાનં ષડઙ્ગં શુણ્ઠિવર્જ્જિતમ્ ।। ૨૭૯.

નીચે તરફ જતા રોગોમાં વમન શ્રેષ્ઠ છે; ઉપર જતા રોગોમાં વિરેચન કરવું; અને રક્તપિત્તમાં, સૂંઠી વિના છ દ્રવ્યોનું કઢું પીવું યોગ્ય છે.

શક્રુગોધૂમલાજાશ્ચ યવશાલિમસૂરકાઃ । સકુષ્ઠચણકા મુદ્‌ગા ભક્ષ્યા ગોધૂમકા હિતાઃ ।। ૨૭૯.

ભૂંજી લીધેલા જવાર, ઘઉં, ચોખા, મસૂર, કુષ્ઠવાળા ચણા અને મુગ—આ બધું ખાવા યોગ્ય છે; ઘઉંના ખોરાક પણ લાભદાયી છે.

સાધિતા ઘૃતદુગ્ધાભ્યાં ક્ષૌદ્રં વૃષરસો મધુ । અતીસારે પુરાણાનાં શાલીનાં ભક્ષણં હિતં ।। ૨૭૯.

ઘી અને દૂધમાં પકવેલું ખોરાક, મધ, વૃષભનું મૂત્ર અને મધ—આ બધું લાભદાયી છે; અને જૂના ચોખા દિર્ઘકાળના अतિસારમાં ખાવા યોગ્ય છે.

અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્નં લોધ્રવલ્કલસંયુતમ્ । મારુતં વર્જ્જયેદ્ યત્નઃ કાર્ય્યો ગુલ્મેષુ સર્વથા ।। ૨૭૯.૧૧ વાટ્યં ક્ષીરેણ ચાશ્નીયાદ્વાસ્તૂકં ઘૃતસાધિતં । ગોધૂમશાલયસ્તિક્તા હિતા જઠરિણામથ ।। ૨૭૯.

જે ખોરાક અડચણ કરતો નથી અને જેમાં લોધ્રા છાલ ઉમેરેલી હોય, એ યોગ્ય છે; ગેસવાળા રોગોમાં હંમેશાં વાયુથી બચવું જોઈએ.

ગોધૂમશાલયો મુદ્‌ગા બ્રહ્મર્ક્ષખદિરોઽભયા । પઞ્ચકોલઞ્જાઙ્ગલાશ્ચ નિમ્બધાત્ર્યાઃ પટોલકાઃ ।। ૨૭૯.

ઘઉં, ચોખા, મુગ, બ્રાહ્મી, ખદિર, હરિતકી, પાંચ પ્રકારની મરી, જંગલની શાકભાજી, નીમ, આમળા અને પટોળ—આ બધું યોગ્ય છે.

માતુલઙ્ગરસાજાતિશુષ્કમૂલકસૈન્ધવાઃ । કુષ્ઠિનાઞ્ચ તતા શસ્તં પાનાર્થે ખદિરોદકં ।। ૨૭૯.

માતુલુંગનો રસ, જાતી, સુકામૂળ અને સૈંધવ મીઠું—આ બધું ચામડીના રોગોમાં લાભદાયી છે; અને ખદિરનું પાણી પીવું પણ યોગ્ય છે.

મસૂરમુદ્‌ગૌ પેયાર્થે ભોજ્યા જીર્ણાશ્ચ શાલયઃ । નિમ્બપર્પટકૈઃ શાકૈર્જ્જાઙ્ગલાનાં તથા રસઃ ।। ૨૭૯.

મસૂર અને મુગ પેય માટે યોગ્ય છે, અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા ખાવા યોગ્ય છે; સાથે જ નીમ અને પરપટાની શાકભાજી અને જંગલના પ્રાણીઓનો રસ પણ લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગં મરિચં મુસ્તં કુષ્ઠં લોધ્રં સુવર્ચ્ચિકા । મનઃ શિલા ચ વાલેયઃ કુષ્ઠહા મૂત્રપેષિતઃ ।। ૨૭૯.

વિડંગ, મરી, મુસ્તા, કુષ્ઠ, લોધ્રા, સુવર્ચિકા, મન:શિલા અને વાલેરિયન—આ બધું મૂત્રમાં પીસીને ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

અપૂપકુષ્ઠકુલ્માષયવાદ્યા મેહિનાં હિતાઃ । યવાન્નવિકૃતિર્મુદ્‌ગા કુલત્થા જીર્ણશાલયઃ ।। ૨૭૯.

અપૂપ, કુષ્ઠ, કુલમાષ, જવાર વગેરે ખોરાક મુંત્રકૃચ્છ્રમાં લાભદાયી છે; જવાર, મુગ, કુલથ અને સારી રીતે રાંધેલા ચોખા પણ યોગ્ય છે.

તિક્તરુક્ષાણિ શાકાનિ તિક્તાનિ હરિતાનિ ચ । તૈલાનિ તિલશિગ્રુકવિભીતકેઙ્ગુદાનિ ચ ।। ૨૭૯.

કડવી અને સુકી શાકભાજી, અને કડવી લીલીછ શાકભાજી; તિલ, રાયડો, બિભીતક અને એંગુદાના તેલ પણ યોગ્ય છે.

મુદ્‌ગાઃ સયવગોધૂમા ધાન્યં વર્ષસ્થિતઞ્ચ યત્ । જાઙ્ગલસ્ય રસઃ શસ્તો ભોજને રાજયક્ષ્મિણાં ।। ૨૭૯.

મુગ, જવાર અને ઘઉં સાથે, અને એક વર્ષ જૂના અનાજ; તેમજ જંગલના પ્રાણીઓનો રસ, રોગક્ષયમાં ખાવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

કૌલત્થમૌદ્‌ગકો રાસ્નાશુષ્કમૂલકજાઙ્ગલૈઃ । પૂપૈર્વા વિસ્કિરૈઃ સિદ્ધૈર્દધિદાડ઼િમસાધિતૈઃ ।। ૨૭૯.

કૌલિથ, મગ, રસ્ના, સુકાં મૂળ અને જંગલના માંસ, ફૂલો કે દહીં અને દાડમ સાથે તૈયાર કરેલા અનાજ સાથે પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

માતુલઙ્ગરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાવ્યોષાદિસંસ્કૃતૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્ભોજ્યેચ્છ્‌વાસકાસિનં ।। ૨૭૯.

માતુલિંગનો રસ, મધ, દ્રાક્ષ, પીપળી અને આવા અન્ય પદાર્થો સાથે તૈયાર કરેલું ખોરાક, તેમજ જૌ, ઘઉં અને ચોખા, શ્વાસ અને ખાંસીથી પીડાતા માણસે લેવાં જોઈએ.

દશમૂલવલારાસ્નાકુલત્થૈરુપસાધિતાઃ । પેયાઃ પૂપરસાઃ ક્કાથાઃ શ્વાસહિક્કાનિવારણા ।। ૨૭૯.

દશમૂળ, બલા, રસ્ના અને કૌલિથથી બનેલા પેય, સૂપ અને કઢા શ્વાસ અને હિચકી દૂર કરે છે.

શુષ્કમૂલકકૌલત્થમૂલજાહ્ગલજૈ રસૈઃ । યવગોધૂમશાલ્યન્નં જીર્ણં સોશીરમાચરેત્ ।। ૨૭૯.

પાચન થયેલા ચોખા, ઘઉં અને જૌને સુકાં મૂળ, કૌલિથ અને જંગલના મૂળના રસ અને ઉશીરા સાથે લેવું જોઈએ.