અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિરુવાચ સોમવંશં પ્રવક્ષ્યામિ પઠિતં પાપનાશનમ્ । વિષ્ણુનાભ્યબ્જજો બ્રહ્મા બ્રહ્મપુત્રોઽત્રિરત્રિતઃ ॥ ૨૭૪.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું પાપનો નાશ કરનાર સોમવંશ કહું છું. વિષ્ણુના નાભિમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા, બ્રહ્માના પુત્ર અત્રિ અને અત્રિથી સોમ જન્મ્યા.

સોમશ્ચક્રે રાજસૂયં ત્રૈલોક્યં દક્ષઇણઆન્દદૌ । સમાપ્તેઽવભૃથે સોમં તદ્રૂપાલોકનેચ્છવઃ ॥ ૨૭૪.

સોમદેવે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો અને ત્રણેય લોક યજ્ઞકર્તાઓને આપ્યા. અવભૃથ સ્નાન પછી, જે કોઈએ સોમદેવને એ રૂપે જોવા ઇચ્છ્યા—

કામવાણાભિતપ્તાઙ્ગ્યો નરદેવ્યઃ સિષેવિરે । લક્ષ્મીર્ન્નારાયણં ત્યક્ત્વા સિનીવાલી ચ કર્દ્દમમ્ ॥ ૨૭૪.

માણસોના રાજાઓની રાણીઓ, જેઓ કામથી વ્યાકુળ હતી, સોમદેવની સેવા કરવા લાગી. લક્ષ્મીજી નારાયણજીને છોડીને, અને સીનીવાલી કાર્ડમને છોડીને ત્યાં આવી.

દ્યુતિં વિભાવસુન્ત્યક્ત્વા પુષ્ટિર્ધાતારમવ્યયમ્ । પ્રભા પ્રભાકરન્ત્યક્ત્વા હવિષ્મન્તં કુહૂઃ સ્વયમ્ ॥ ૨૭૪.

પુષ્ટિએ પોતાની તેજસ્વિતા છોડી ને અવિનાશી ધાતા દેવને, પ્રભાએ પ્રભાકર દેવને અને કુહૂએ પોતે હવિષ્માનને ત્યજી દીધા.

કીર્ત્તિર્જયન્તમ્ભર્ત્તારં વસુર્મ્મારીચકશ્યપમ્ । ધૃતિસ્ત્યક્ત્વા પતિં નન્દીં સોમમેવાભજત્તદા ॥ ૨૭૪.

કીર્તિએ પતિ જયંતને, વસુએ મરીચ કશ્યપને, અને ધૃતિએ પતિ નંદીને છોડી એ સમયે સોમદેવને પતિ રૂપે સ્વીકાર્યા.

સ્વકીયા ઇવ સોમોઽપિ કામયામાસ તાસ્તદા । એવં કૃતાપચારસ્ય તાસાં ભર્ત્તૃગણસ્તદા ॥ ૨૭૪.

સોમદેવે પણ એમને પોતાના જેવી માનીને ઇચ્છ્યા. એમણે પતિઓની અવગણના કરી એ રીતે આચરણ કર્યું.

ન શશાકાપચારાય શાપૈઃ શસ્ત્રાદિભિઃ પુનઃ । સપ્તલોકૈકનાથત્વમવાપ્તસ્તપસા હ્યુત ॥ ૨૭૪.

એમના પતિઓ એ દોષ માટે શાપ કે શસ્ત્રથી દંડ આપી શક્યા નહીં, કેમ કે સોમદેવે તપથી સાતે લોક પર અધિકાર મેળવ્યો હતો.

વિવભ્રામ મતિસ્તસ્ય વિનયાદનયા હતા । બૃહસ્પતેઃ સ વૈ ભાર્ય્યાં તારાં નામ યશસ્વિનીમ્ ॥ ૨૭૪.

સોમદેવનું મન અવિનયથી ભટકી ગયું અને એમણે બૃહસ્પતિની પ્રસિદ્ધ પત્ની તારાને અપહરણ કરી લીધી.

જહાર તરસા સોમો હ્યવમન્યાઙ્ગિરઃસુતમ્ । તતસ્તદ્‌યુદ્ધમભવત્ પ્રખ્યાતં તાકામયમ્ ॥ ૨૭૪.

સોમદેવે જોરથી તારાને લઈ ગઈ, અંઘિરસપુત્ર બૃહસ્પતિની અવગણના કરી. પછી એ તારા માટેનું પ્રસિદ્ધ યુદ્ધ થયું.

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ લોકક્ષયકરં મહત્ । બ્રાહ્મા નિવાર્ય્યોશનસન્તારામઙ્ગિરસે દદૌ ॥ ૨૭૪.

એ યુદ્ધ દેવો અને દાનવો વચ્ચે થયું, જે લોકનાશક હતું. બ્રહ્માજીએ મધ્યસ્થતા કરી, ઉશનાએ તારાને બૃહસ્પતિને પરત આપી.

તામન્તઃપ્રસવાં દૃષ્ટ્વા ગર્ભં ત્યજાબ્રવીદ્ગુરુઃ । ગર્ભસ્ત્યક્તઃ પ્રદીપ્તોઽથ પ્રાહાહં સોમસમ્ભવઃ ॥ ૨૭૪.

જ્યારે તારાને ગર્ભાવસ્થા જોઈ, ત્યારે ગુરુએ ગર્ભ ત્યાગ કરવા કહ્યું. એ ત્યાગેલો ગર્ભ તેજથી પ્રગટ થયો અને કહ્યું: 'હું સોમનો પુત્ર છું.'

એવં સોમાદ્‌ બુધઃ પુત્ત્રઃ પુત્ત્રસ્તસ્ય પુરૂરવાઃ । સ્વર્ગન્ત્યક્ત્વોર્વશી સા તં વરયામાસ ચાપ્સરાઃ ॥ ૨૭૪.

આ રીતે સોમદેવથી બુધ જન્મ્યા અને બુધના પુત્ર પુરુરવા થયા. ઉર્વશીએ સ્વર્ગ છોડી ને એ રાજાને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.

તથા સહાચરદ્રાજા દશવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ । પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ ચાષ્ટૌ મહામુને ॥ ૨૭૪.

એ રાજાએ ઉર્વશી સાથે દસ વર્ષ અને પાંચ, પછી પાંચ, છ, સાત, આઠ, દસ અને આઠ વર્ષ સાથે વિતાવ્યા, હે મહામુનિ.

એકોઽગ્નિરભવત્ પૂર્વ્વં તેન ત્રેતા પ્રવર્ત્તિતા । પુરૂરવા યોગશીલો ગાન્ધર્વ્વલોકમીયિવાન્ ॥ ૨૭૪.

પ્રારંભે એક જ અગ્નિ હતો, જેના દ્વારા ત્રેતાયુગના યજ્ઞો શરૂ થયા. યોગમાં તત્પર પુરૂરવા ગાંધર્વલોકને પ્રાપ્ત થયા.

આયુર્દૃઢાયુરશ્વાયુર્ધનાયુર્ધૃતિમાન્ વસુઃ । દિવિજાતઃ શતાયુશ્ચ સુષુવે ચોર્વ્વશી નૃપાન્ ॥ ૨૭૪.

ઉર્વશીથી આયુ, દૃઢાયુ, અશ્વાયુ, ધનાયુ, ધૃતિમાન, વસુ, દિવિજાત અને શતાયુ – આવા દીર્ઘાયુ અને બળવાન રાજાઓ જન્મ્યા.

આયુષો નહુષઃ પુત્રો વૃદ્ધશર્મ્મા રજિસ્તથા । દર્ભો વિપાપ્મા પઞ્ચાગન્યં રજેઃ પુત્રશતં હ્યભૂત્ ॥ ૨૭૪.

આયુનો પુત્ર નાહુષ હતો; વૃદ્ધશર્મા અને રજી પણ. દર્ભ, વિપાપ્મા અને પંચાગન્ય – રજીના તો સો પુત્રો થયા.

રાજેયા ઇતિ વિખ્યાતા વિષ્ણુદત્તવરો રજિઃ । દેવાસુરે રણે દૈત્યાનબધીત્ સુરયાચિતઃ ॥ ૨૭૪.

તેઓ રાજપુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. રજી, જે વિષ્ણુપ્રસાદી હતા, દેવોના વિનંતીથી દેવાસુર યુદ્ધમાં દૈત્યોને મારે.

ગતાયેન્દ્રાય પુત્રત્વં દત્વા રાજ્યં દિવઙ્ગતઃ । રજેઃ પુત્રૈર્હૃતં રાજ્યં શક્રસ્યાથ સુદુર્મ્મનાઃ ॥ ૨૭૪.

પછી રાજપદ ઇન્દ્રને પુત્રરૂપે આપી રજી સ્વર્ગે ગયા. ત્યારબાદ રજીના પુત્રોએ દુર્ભાવનાથી ઇન્દ્રનું રાજ્ય કબજે કર્યું.

ગ્રહશાન્ત્યાદિવિધિના ગુરુરિન્દ્રાય તદ્દદૌ । મોહયિત્વા રજિસુતાનાસંસ્તે નિજધર્મ્મગાઃ ॥ ૨૭૪.

ગ્રહશાંતિ વગેરે વિધિથી ગુરુએ રજીના પુત્રોને ભ્રમિત કરી, ઇન્દ્રને ફરી રાજ્ય આપ્યું. ત્યારબાદ તેઓ પોતાના ધર્મથી વિમુખ થયા.

નહુષસ્ય સુતાઃ સપ્ત યતિર્ય્યયાતિરુત્તમઃ । ઉદ્ભવઃ પઞ્ચકશ્ચૈવ શર્ય્યાતિમેઘપાલકૌ ॥ ૨૭૪.

નાહુષના સાત પુત્રો હતા – યતિ, ઉત્તમ યયાતિ, ઉદ્ભવ, પંચક, શર્યાતિ અને મેઘપાલક.

યતિઃ કુમારભાવેઽપિ વિષ્ણું ધ્યાત્વા હરિં ગતઃ । દેવયાની સુક્રકન્યા યયાતેઃ પત્ન્યઽભૂત્તદા ॥ ૨૭૪.

યતિએ બાળપણમાં જ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને હરિને પ્રાપ્ત કર્યા. ત્યારબાદ શુક્રકન્યા દેવયાની યયાતીની પત્ની બની.

વૃષપર્વ્વજા સર્મ્મિષ્ઠા યયાતેઃ પઞ્ચ તત્સુતાઃ । યદુઞ્ચ તુર્વ્વસુઞ્ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત ॥ ૨૭૪.

વૃષપર્વનપુત્રી શર્મિષ્ઠાએ યયાતિને પાંચ પુત્રો આપ્યા; દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુને જન્મ આપ્યો.

દ્રુહ્યઞ્ચાનૂઞ્ચ પૂરુઞ્ચ શર્મ્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વ્વણી । યદુઃ પૂરુશ્ચાભવતાન્તેષાં વંશવિવર્દ્ધનૌ ॥ ૨૭૪.

દ્રુહ્યુ, અનુ અને પુરુ – એ શર્મિષ્ઠાના પુત્રો હતા. તેમા યદુ અને પુરુએ પોતાના વંશને વધાર્યા.

અગ્નિરુવાચ યદોરાસન્‌પઞ્ચ પુત્રા જ્યેષ્ઠસ્તેષુ સહસ્રજિત્ । નીલાઞ્જિકો રધુઃ ક્રોષ્ટુઃ શતજિચ્ચ સહસ્રજિત્ ।। ૨૭૫.

અગ્નિએ કહ્યું: યદુના પાંચ પુત્રો હતા, તેમા સહસ્રજિત સૌથી મોટો હતો. સહસ્રજિતના પુત્રો – નીલાંજિક, રધુ, ક્રોષ્ટુ અને શતજિત હતા.

શતજિદ્ધૈહયો રેણુહયો હય ઇતિ ત્રયઃ । ધર્મ્મનેત્રો હૈહયસ્ય ધર્મ્મનેત્રસ્ય સંહનઃ ।। ૨૭૫.

શતજિતના ત્રણ પુત્રો – હૈહય, રેણુહય અને હય હતા. હૈહયનો પુત્ર ધર્મનેત્ર અને ધર્મનેત્રનો પુત્ર સંહન હતો.

મહિમા સંહનસ્યાસીન્મહિમ્નો ભદ્રસેનકઃ । ભદ્રસેનાદ્ દુર્ગમોઽભૂદ્‌દુર્ગભાત્કનકોઽભવત્ ।। ૨૭૫.

સંહનનો પુત્ર મહિમા હતો; મહિમાનો પુત્ર ભદ્રસેનક. ભદ્રસેનકથી દુર્ગમ અને દુર્ગમથી કનક જન્મ્યો.

કનકાત્ કૃતવીર્ય્યસ્તુ કૃતાગ્નિઃ કરવીરકઃ । કૃતૌજાશ્ચ ચચતુર્થોઽભૂત્ કૃતવીર્ય્યાત્તુ સોઽર્જુનઃ ।। ૨૭૫.

કનકથી કૃતવીર્ય, પછી કૃતાગ્નિ, કરવીરક અને ચોથો કૃતૌજ જન્મ્યા; કૃતવીર્યથી અર્જુન થયો.

દત્તોઽર્જ્જુનાય તપતે સપ્તદ્વીપમહીશતામ્ । દદૌ બાહુસહસ્રઞ્ચ અજેયત્વં રણેઽરિણા ।। ૨૭૫.

દત્તે અર્જુનને સાત દ્વીપ ધરાવતી પૃથ્વીનું રાજપદ, હજાર હાથ અને યુદ્ધમાં અજયતા આપી.

અધર્મ્મૈ વર્ત્ત માનસ્ય વિષ્ણુહસ્તાન્મૃતિર્ધ્રુ બા । દશ યજ્ઞસહસ્રાણિ સોઽર્જ્જુનઃ કૃતવાન્તૃપઃ ।। ૨૭૫.

અન્યાયી વર્તનથી તેની મૃત્યુ વિષ્ણુના હાથે નિશ્ચિત હતી. એ રાજાએ દસ હજાર યજ્ઞો કર્યા.