અગ્નિપુરાણમ્

અધિકૃત્ય સધર્મ્માંશ્ચ કલ્પે તત્પુરુષેઽર્પયેત્। વામનં દશસાહસ્રં ધૌમકલ્પે હરેઃ કથા ।। ૨૭૨.

ધર્મીજનને ધ્યાનમાં રાખીને કલ્પમાં તત્પુરુષ આપવું જોઈએ; વામન પુરાણ દસ હજાર શ્લોકનું છે, અને ધૌમ્ય કલ્પમાં હરિની કથા છે.

દદ્યાત્ શરદિ વિષુવે ધર્માર્થાદિનિવોધનમ્ । કૂર્મઞઅચાષ્ટસહસ્રઞ્ચ કૂર્મોક્તઞ્ચ રસાતલે ।। ૨૭૨.

શરદ ઋતુના વિષ્ણુવે સમયે ધર્મ, અર્થ વગેરેની શિક્ષા આપવી જોઈએ; અને કૂર્મ પુરાણ, આઠ હજાર શ્લોકોનું, જે કૂર્મદેવે પાતાળમાં કહેલું છે.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નપ્રસઙ્ગેન દદ્યાત્તદ્ધેમકૂર્મવત્ । ત્રયોદશસહસ્રાણિ માત્સ્યં કલ્પાદિતોઽબ્રવીત્ ।। ૨૭૨.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પ્રસંગે, સોનાની કૂર્મ સાથે એ આપવું જોઈએ; કલ્પના આરંભે કહેલું માત્સ્ય પુરાણ તે ત્રેણો હજાર શ્લોકોનું છે.

મત્સ્યો હિ મનવે દદ્યાદ્વિષુવે હેમમત્સ્યવત્ । ગારુડ઼ઞ્ચાષ્ટસાહસ્રં વિષ્ણૂક્તન્તાર્ક્ષકલ્પકે ।। ૨૭૨.

માત્સ્ય પુરાણ મનુને વિષ્ણુવે સમયે સોનાની માછલી સાથે આપવું જોઈએ; અને ગરુડ પુરાણ, આઠ હજાર શ્લોકોનું, જે વિષ્ણુએ તાર્ક્ષ્ય કલ્પમાં કહેલું છે.

વિશ્વાણ્ડાદ્‌ગરુડ઼ોત્પત્તિં તદ્દદ્યાદ્ધેમહંસવત્ । બ્રહ્મા બ્રહ્માણ્ડમાહાત્મ્યમધિકૃત્યાબ્રવીત્તુ ।। ૨૭૨.

વિશ્વાંડમાંથી ગરુડની ઉત્પત્તિ વિષે, એ સોનાની હંસ સાથે આપવું જોઈએ; બ્રહ્માજીએ બ્રહ્માંડનું મહાત્મ્ય સમજાવીને કહેલું છે.

વાચકં પૂજયેદાદૌ ભોજયેત્ પાયસૈર્દ્વિજાન્ । ગોભૂગ્રામસુવર્ણાદિ દદ્યાત્પર્વણિ પર્વણિ ।। ૨૭૨.

પ્રથમ વાચકનું પૂજન કરવું, અને દ્વિજોને પાયસથી ભોજન કરાવવું; દરેક પર્વે ગાય, જમીન, ગામ, સોનું વગેરે દાન કરવું.

સમાપ્તે બારતે વિપ્રં સંહિતાપુસ્તકાન્યજેત્ । શુભે દેશે નિવેશ્યાથ ક્ષૌમવસ્ત્રાદિનાવૃતાન્ ।। ૨૭૨.

સમાપ્તિએ, બ્રાહ્મણનું પૂજન કરવું અને સંહિતા પુસ્તકો અર્પણ કરવા, તેને શુભ સ્થળે રાખી, કાપડ વગેરેમાં લપેટી રાખવું.

નરનારાયણઔ પૂજ્યૌ પુસ્તકાઃ કુસુમાદિભિઃ । ગોઽન્નભૂહેમ દત્વાથ ભોજયિત્વા ક્ષમાપયેત્ ।। ૨૭૨.

નર અને નારાયણનું પૂજન કરવું, અને પુસ્તકોને ફૂલ વગેરેથી શોભાવવું; પછી ગાય, અન્ન, જમીન અને સોનું આપી, ભોજન કરાવી, ક્ષમા માંગવી.

મહાદાનાનિ દેયાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ । માસકૌ દ્વૌ ત્રયશ્ચૈવ માસે માસે પ્રદાપયેત્ ।। ૨૭૨.

મહાદાન અને વિવિધ રત્નો આપવું જોઈએ; દર મહિને બે કે ત્રણ જોડી દાનમાં આપવી.

અયનાદૌ શ્રવકસ્ય દાનમાદૌ વિધીયતે । શ્રીતૃભિઃ સકલૈઃ કાર્ય્યં શ્રાવકે પૂજનં દ્વિજ ।। ૨૭૨.

યાત્રાના આરંભે શ્રાવક માટે દાન આપવાનું નિયમિત છે; અને શ્રોતાઓ સાથે મળીને શ્રાવકનું પૂજન કરવું જોઈએ, હે દ્વિજ.

ઇતિહાસપુરાણાનાં પુસ્તકાનિ પ્રયચ્છતિ । પૂજયિત્વાયુરારોગ્યં સ્વર્ગમોક્ષમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૭૨.

જે કોઈ ઇતિહાસ અને પુરાણોની પુસ્તકો પૂજન કર્યા પછી આપે છે, તેને દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ સૂર્ય્યવંશં સોમવંશં રાજ્ઞાં વંશં વદામિ તે । હરેર્બ્રહ્મા પદ્મગોઽભૂન્મરીચિર્બ્રહ્મણાઃ સુતઃ ।। ૨૭૩.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું તને સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશ, રાજાઓના વંશની વાત કહું છું. હરિએ કમળમાંથી જન્મેલો બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કર્યો અને મરીચિ બ્રહ્માના પુત્ર હતા.

મરીચેઃ કશ્યપસ્તસ્માદ્વિવસ્વાંસ્તસ્ય પત્ન્યપિ । સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તિસ્રો રાજ્ઞી રૈવતપુત્રિકા ।। ૨૭૩.

મરીચિમાંથી કશ્યપ અને કશ્યપમાંથી વિવસ્વાન જન્મ્યા. વિવસ્વાનની ત્રણ રાણીઓ હતી: સંજ્ઞા, રાજ્ઞી અને પ્રભા — ત્રણેય રૈવતની પુત્રીઓ.

રેવન્તં સુષુવે પુત્રં પ્રભાતઞ્ચ ચપ્રભા રવેઃ । ત્વાષ્ટ્રી સંજ્ઞા મનું પુત્રં યમલૌ યમુનાં યમમ્ ।। ૨૭૩.

પ્રભાએ રવિને રેવંત અને પ્રભાત નામના પુત્રો આપ્યા. ત્વષ્ટ્રી સંજ્ઞાએ મનુને પુત્ર રૂપે જન્માવ્યો અને યમ તથા યમુના, બંને જમેલા, યમને આપ્યા.

છાયા સંજ્ઞા ચ સાવર્ણિં મનું વૈવસ્વતં સુતમ્ । શનિઞ્ચિ તપતીં વિષ્ટિં સંજ્ઞાયાઞ્ચાશ્વિનૌ પુનઃ ।। ૨૭૩.

છાયા અને સંજ્ઞાએ સાવર્ણિ મનુ અને વૈવસ્વત મનુને પુત્ર તરીકે જન્માવ્યા; શનિ, તપતી, વિષ્ટિ અને સંજ્ઞાએ ફરીથી અશ્વિનીકુમારોને જન્માવ્યા.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યાસન્ પુત્રા વે ન ચ તત્સમાઃ । ઇક્ષ્વાકુશ્ચૈવ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્ય્યાતિરેવ ચ ।। ૨૭૩.

મનુ વૈવસ્વતના ઘણા પુત્રો થયા, પણ કોઈ પણ તેમનાં સમાન ન હતા: ઇક્ષ્વાકુ, નાભાગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ.

નરિષ્યન્તસ્તથા પ્રાંશુર્નાભાગાદિષ્ટસત્તમાઃ । કરુષશ્ચ પૂષધ્રશ્ચ અયોધ્યાયાં મહાબલાઃ ।। ૨૭૩.

નરિષ્યંત, પ્રાંશુ, નાભાગ અને ઇષ્ટ — એ સર્વ શ્રેષ્ઠ પુત્રો હતા; કરુષ અને પૂષધ્ર પણ અયોધ્યામાં મહાબળવાન હતા.

કન્યેલા ચ મનોરાસીદ્‌બુધાત્તસ્યાં પુરૂરવાઃ । પુરૂરવસમુત્પાદ્ય સેલા સુદ્યુમ્નતાઙ્ગતા ।। ૨૭૩.

મનુની એક પુત્રી ઇલા હતી; તેણે બુધથી પુરૂરવા નામનો પુત્ર જન્માવ્યો. પુરૂરવાને જન્મ આપ્યા પછી ઇલા સુદ્યુમ્ના બની.

સુદ્યુમ્નાદુત્કલગયૌ વિનતાશ્વસ્ત્રયો નૃપાઃ । ઉત્કલસ્યોત્કલં રાષ્ટ્ર વિનતાશ્વસ્ય પશ્ચિમા ।। ૨૭૩.

સુદ્યુમ્નમાંથી ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ — આવા ત્રણ રાજાઓ થયા. ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલમાં હતું અને વિનતાશ્વનું પશ્ચિમમાં.

દિક્‌ સર્વ્વા રાજવર્ય્યસ્ય ગયસ્ય તુ ગયાપુરી । વશિષ્ઠવાક્યાત્ સુદ્યુમ્નઃ પ્રતિષ્ઠાનમવાપ હ ।। ૨૭૩.

ગયા રાજાને સર્વ દિશાઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી; વશિષ્ઠના આદેશથી સુદ્યુમ્નને પ્રતિષ્ઠાન નગર મળ્યું.

તત્ પુરૂરવસે પ્રાદાત્સુદ્યુમ્નો રાજ્યમાપ્ય તુ । નરિષ્યતઃ શકાઃ પુત્રા નાભાગસ્ય ચ વૈષ્ણવઃ ।। ૨૭૩.

સુદ્યુમ્ને રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને પુરૂરવાને આપ્યું; નરિષ્યંતના પુત્રો શક હતા અને નાભાગનો પુત્ર વૈષ્ણવ હતો.

અમ્બરીષઃ પ્રજાપાલો ધાર્ષ્ટકં ધૃષ્ટતઃ કુલમ્ । સુકલ્ગનર્ત્તૌ શર્ય્યાતેર્વૈરોહ્યાનર્ત્તતો નૃપઃ ।। ૨૭૩.

અંબરીષ પ્રજાનો રક્ષક હતો; ધૃષ્ટમાંથી ધાર્ષ્ટક વંશ થયો; શર્યાતિમાંથી સુકલગ અને નર્ત્તુ અને અનર્તમાંથી વૈરોહિત રાજા થયો.

અનાર્ત્તવિષયશ્ચાસીત્ પુરી ચાસીત્ કુશસ્થલી । રેવસ્ય રૈવતઃ પુત્રઃ કકુદ્મી નામ ધાર્મિકઃ ।। ૨૭૩.

અનર્ત નામનું રાજ્ય હતું અને કુશસ્થલી નામનું નગર હતું; રેવા પુત્ર રૈવત, ધર્મનિષ્ઠ કકુદ્મી હતો.

જ્યેષ્ઠઃ પુત્રશતસ્યાસીદ્રાજ્યં પ્રાપ્ય [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશસ્થલીમ્] । સ કન્યાસહિતઃ શ્રુત્વા ગાન્ધર્વ્વં બ્રહ્મણોઽન્તિકે ।। ૨૭૩.

કકુદ્મી પોતાના સો પુત્રોમાં સૌથી મોટો હતો અને કુશસ્થલીનું રાજ્ય મેળવી, પોતાની પુત્રીને લઈને બ્રહ્માજી પાસે ગાંધર્વ સંગીત સાંભળવા ગયો.

મુહૂર્ત્તભૂતં દેવસ્ય મર્ત્યે બહુયુગં ગતમ્ । આજગામ જવેનાથ સ્વાં પુરીં યાદવૈર્વૃતામ્ ।। ૨૭૩.

દેવતાઓ માટે એક ક્ષણ પસાર થઈ, પણ મનુષ્યો માટે અનેક યુગો વીતી ગયા; પછી તે ઝડપથી પાછો પોતાના શહેરમાં આવ્યો, જે હવે યાદવોથી ભરેલું હતું.

કૃતાં દ્વારવતીં નામ બહુદ્વારાં મનોરમામ્ । ભોજવૃષ્ણયન્ધકૈર્ગુપ્તાં વાસુદેવપુરોગમૈઃ ।। ૨૭૩.

ત્યાં તેણે દ્વારાવતી નામનું સુંદર અને અનેક દ્વારોવાળું નગર જોયું, જ્યાં ભોજ, વૃષ્ણિ અને અંધક, વાસુદેવને મુખ્ય બનાવી, રક્ષણ કરતા હતા.

રેવતીં બલદેવાય દદૌ જ્ઞાત્વા હ્યનિન્દિતામ । તપઃ સુમેરુશિખરે તપ્ત્વા વિષ્ણવાલયં ગતઃ ।। ૨૭૩.

કકુદ્મીએ રેવતીને નિર્દોષ જાણીને બલદેવને આપી દીધી; અને પછી સુમેરુ પર્વત પર તપ કરીને, તે વિષ્ણુના લોકમાં ગયો.

નાભાગસ્ય ચ પુત્રૌ દ્વૌ વૈશ્યૌ બ્રાહ્મણાતાં ગતૌ । કરૂષસ્ય તુ કારૂષાઃ ક્ષત્રિયા યુદ્ધદુર્મ્મદાઃ ।। ૨૭૩.

નાભાગના બે પુત્રો હતા, જે વણિક હતા પણ પછી બ્રાહ્મણ બન્યા. કરૂષથી કરૂષ વંશના ક્ષત્રિય ઉત્પન્ન થયા, જે યુદ્ધમાં ખૂબ જ શૂર હતા.

શૂદ્રત્વઞ્ચ પૃષધ્રોઽગાદ્ધિંસયિત્વા ગુરોશ્ચ ગામ્ । મનુપુત્રાદથેક્ષઆકોર્વિકુક્ષઇર્દેવરાડભૂત્ ।। ૨૭૩.

પૃષધ્રએ ગુરુની ગાય મારીને શૂદ્રત્વ મેળવ્યું. મનુના પુત્ર ઇક્ષ્વાકુમાંથી વિકુક્ષિથી દેવરાજ જન્મ્યા.