અગ્નિપુરાણમ્

સારસ્વતસ્ય કલ્પસ્ય પ્રોષ્ઠપદ્યન્તુ તદ્દદેત્ । અષ્ટાદશસહસ્રાણિ હેમસિંહસમન્વિતં ।। ૨૭૨.

સારસ્વત કલ્પના પ્રસંગે, પ્રોષ્ઠપદમાં એ આપવું જોઈએ; તે અઢાર હજાર શ્લોકનું છે અને સુવર્ણ સિંહ સાથે આપવું.

યત્રાહ નારદો ધર્મ્માન્ વૃહત્કલ્પાશ્રિતાનિહ । પઞ્ચવિંશસહસ્રાણિ નારદીયં તદુચ્યતે ।। ૨૭૨.

જે સ્થળે નારદજીએ મહાન કલ્પ આધારિત ધર્મોની વાત કરી છે, તે પાંચવીસ હજાર શ્લોકોનું ગ્રંથ નારદ પુરાણ કહેવાય છે.

સધેનુઞ્ચાશ્વિને દદ્યાત્સિદ્ધિમાત્યન્તિકીં લભેત્ । યત્રાધિકૃત્ય શત્રૂનાન્દર્માધર્મવિચારણા ।। ૨૭૨.

જે વ્યક્તિ ગાય અને અશ્વિની સાથે એ આપે છે, તેને સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મળે છે; ત્યાં શત્રુઓને ધ્યાનમાં રાખીને ધર્મ અને અધર્મનું વિચાર કરવામાં આવે છે.

કાર્ત્તિક્યાં નવસાહસ્રં માર્કણ્ડેયમથાર્પયેત્ । અગ્નિના યદ્વશિષ્ઠાય પ્રોક્તઞ્ચાગ્નેયમેવ તત્ ।। ૨૭૨.

કાર્તિક મહિનામાં, નવ હજાર શ્લોકોનું માર્કંડેય પુરાણ અર્પણ કરવું જોઈએ; અગ્નિદેવે વશિષ્ઠજીને જે કહ્યું હતું, એ જ અગ્નિ પુરાણ છે.

ચતુર્દશસહસ્રાણિ ભવિષ્યં સૂર્ય્યસમ્ભવં । ભવસ્તુ મનવે પ્રાહ દદ્યાત્ પૌષ્યાં ગુડ઼ાદિમત્ ।। ૨૭૨.

ભવિષ્ય વિશેના ચૌદ હજાર શ્લોક, જે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, ભવદેવે મનુને કહ્યા હતા; પૌષ મહિનામાં, માન્ય ગુરુ સાથે એ આપવું જોઈએ.

સાવર્ણિના નારદાય બ્રહ્મવૈવર્ત્તમીરિતં । રથાન્તરસ્ય વૃત્તાન્તમષ્ટાદશસહસ્રકં ।। ૨૭૨.

સાવર્ણિએ નારદજીને જે બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ કહેલું, અને રથાંતરનું વર્ણન, એ અઢાર હજાર શ્લોકોનું છે.

માઘ્યાન્દદ્યાદ્વરાહસ્ય ચરિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમીરિતં । રથાન્તરસ્ય વૃત્તાન્તમષ્ટાદશસહસ્રકં ।। ૨૭૨.

માઘ મહિનામાં, બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં વર્ણવાયેલું વરાહ અવતારનું કથા અને રથાંતરનું અઢાર હજાર શ્લોકોનું વર્ણન આપવું જોઈએ.

આગ્યેયકલ્પે લલ્લિઙ્ગમેકાદશસહસ્રકમ્ । તદ્દત્વા શિવમાપ્નોતિ ફાલ્ગુન્યાં તિલધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

અગ્નેય કલ્પમાં, લિંગ પુરાણ અગિયાર હજાર શ્લોકનું છે; એ તિલ અને ગાય સાથે ફાગણમાં આપવાથી ભગવાન શિવની કૃપા મળે છે.

ચતુર્દ્દશશહસ્રાણિ વારાહં વિષ્ણુણેરિતમ્ । ભૂયૌ વરાહચરિતં માનવસ્ય પ્રવૃત્તિતઃ ।। ૨૭૨.

ચૌદ હજાર શ્લોકોનું વરાહ પુરાણ, જે વિષ્ણુદેવે કહેલું છે, અને ફરીથી મનુની પરંપરા પ્રમાણે વરાહ અવતારની કથા છે.

સહેમગરુડ઼ઞ્ચૈત્ર્યાં પદમાપ્નોતિ વૈષ્ણવમ્ । ચતુરશીતિસાહસ્રં સ્કાન્દં સ્કન્દેરિતં મહત્ ।। ૨૭૨.

ચૈત્ર મહિનામાં સોનાની ગરુડ સાથે આપવાથી વૈષ્ણવ લોક મળે છે; સ્કંદદેવે કહેલું મહાન સ્કાંદ પુરાણ ચોર્યાસી હજાર શ્લોકોનું છે.

અધિકૃત્ય સધર્મ્માંશ્ચ કલ્પે તત્પુરુષેઽર્પયેત્। વામનં દશસાહસ્રં ધૌમકલ્પે હરેઃ કથા ।। ૨૭૨.

ધર્મીજનને ધ્યાનમાં રાખીને કલ્પમાં તત્પુરુષ આપવું જોઈએ; વામન પુરાણ દસ હજાર શ્લોકનું છે, અને ધૌમ્ય કલ્પમાં હરિની કથા છે.

દદ્યાત્ શરદિ વિષુવે ધર્માર્થાદિનિવોધનમ્ । કૂર્મઞઅચાષ્ટસહસ્રઞ્ચ કૂર્મોક્તઞ્ચ રસાતલે ।। ૨૭૨.

શરદ ઋતુના વિષ્ણુવે સમયે ધર્મ, અર્થ વગેરેની શિક્ષા આપવી જોઈએ; અને કૂર્મ પુરાણ, આઠ હજાર શ્લોકોનું, જે કૂર્મદેવે પાતાળમાં કહેલું છે.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નપ્રસઙ્ગેન દદ્યાત્તદ્ધેમકૂર્મવત્ । ત્રયોદશસહસ્રાણિ માત્સ્યં કલ્પાદિતોઽબ્રવીત્ ।। ૨૭૨.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પ્રસંગે, સોનાની કૂર્મ સાથે એ આપવું જોઈએ; કલ્પના આરંભે કહેલું માત્સ્ય પુરાણ તે ત્રેણો હજાર શ્લોકોનું છે.

મત્સ્યો હિ મનવે દદ્યાદ્વિષુવે હેમમત્સ્યવત્ । ગારુડ઼ઞ્ચાષ્ટસાહસ્રં વિષ્ણૂક્તન્તાર્ક્ષકલ્પકે ।। ૨૭૨.

માત્સ્ય પુરાણ મનુને વિષ્ણુવે સમયે સોનાની માછલી સાથે આપવું જોઈએ; અને ગરુડ પુરાણ, આઠ હજાર શ્લોકોનું, જે વિષ્ણુએ તાર્ક્ષ્ય કલ્પમાં કહેલું છે.

વિશ્વાણ્ડાદ્‌ગરુડ઼ોત્પત્તિં તદ્દદ્યાદ્ધેમહંસવત્ । બ્રહ્મા બ્રહ્માણ્ડમાહાત્મ્યમધિકૃત્યાબ્રવીત્તુ ।। ૨૭૨.

વિશ્વાંડમાંથી ગરુડની ઉત્પત્તિ વિષે, એ સોનાની હંસ સાથે આપવું જોઈએ; બ્રહ્માજીએ બ્રહ્માંડનું મહાત્મ્ય સમજાવીને કહેલું છે.

વાચકં પૂજયેદાદૌ ભોજયેત્ પાયસૈર્દ્વિજાન્ । ગોભૂગ્રામસુવર્ણાદિ દદ્યાત્પર્વણિ પર્વણિ ।। ૨૭૨.

પ્રથમ વાચકનું પૂજન કરવું, અને દ્વિજોને પાયસથી ભોજન કરાવવું; દરેક પર્વે ગાય, જમીન, ગામ, સોનું વગેરે દાન કરવું.

સમાપ્તે બારતે વિપ્રં સંહિતાપુસ્તકાન્યજેત્ । શુભે દેશે નિવેશ્યાથ ક્ષૌમવસ્ત્રાદિનાવૃતાન્ ।। ૨૭૨.

સમાપ્તિએ, બ્રાહ્મણનું પૂજન કરવું અને સંહિતા પુસ્તકો અર્પણ કરવા, તેને શુભ સ્થળે રાખી, કાપડ વગેરેમાં લપેટી રાખવું.

નરનારાયણઔ પૂજ્યૌ પુસ્તકાઃ કુસુમાદિભિઃ । ગોઽન્નભૂહેમ દત્વાથ ભોજયિત્વા ક્ષમાપયેત્ ।। ૨૭૨.

નર અને નારાયણનું પૂજન કરવું, અને પુસ્તકોને ફૂલ વગેરેથી શોભાવવું; પછી ગાય, અન્ન, જમીન અને સોનું આપી, ભોજન કરાવી, ક્ષમા માંગવી.

મહાદાનાનિ દેયાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ । માસકૌ દ્વૌ ત્રયશ્ચૈવ માસે માસે પ્રદાપયેત્ ।। ૨૭૨.

મહાદાન અને વિવિધ રત્નો આપવું જોઈએ; દર મહિને બે કે ત્રણ જોડી દાનમાં આપવી.

અયનાદૌ શ્રવકસ્ય દાનમાદૌ વિધીયતે । શ્રીતૃભિઃ સકલૈઃ કાર્ય્યં શ્રાવકે પૂજનં દ્વિજ ।। ૨૭૨.

યાત્રાના આરંભે શ્રાવક માટે દાન આપવાનું નિયમિત છે; અને શ્રોતાઓ સાથે મળીને શ્રાવકનું પૂજન કરવું જોઈએ, હે દ્વિજ.

ઇતિહાસપુરાણાનાં પુસ્તકાનિ પ્રયચ્છતિ । પૂજયિત્વાયુરારોગ્યં સ્વર્ગમોક્ષમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૭૨.

જે કોઈ ઇતિહાસ અને પુરાણોની પુસ્તકો પૂજન કર્યા પછી આપે છે, તેને દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ સૂર્ય્યવંશં સોમવંશં રાજ્ઞાં વંશં વદામિ તે । હરેર્બ્રહ્મા પદ્મગોઽભૂન્મરીચિર્બ્રહ્મણાઃ સુતઃ ।। ૨૭૩.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું તને સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશ, રાજાઓના વંશની વાત કહું છું. હરિએ કમળમાંથી જન્મેલો બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કર્યો અને મરીચિ બ્રહ્માના પુત્ર હતા.

મરીચેઃ કશ્યપસ્તસ્માદ્વિવસ્વાંસ્તસ્ય પત્ન્યપિ । સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તિસ્રો રાજ્ઞી રૈવતપુત્રિકા ।। ૨૭૩.

મરીચિમાંથી કશ્યપ અને કશ્યપમાંથી વિવસ્વાન જન્મ્યા. વિવસ્વાનની ત્રણ રાણીઓ હતી: સંજ્ઞા, રાજ્ઞી અને પ્રભા — ત્રણેય રૈવતની પુત્રીઓ.

રેવન્તં સુષુવે પુત્રં પ્રભાતઞ્ચ ચપ્રભા રવેઃ । ત્વાષ્ટ્રી સંજ્ઞા મનું પુત્રં યમલૌ યમુનાં યમમ્ ।। ૨૭૩.

પ્રભાએ રવિને રેવંત અને પ્રભાત નામના પુત્રો આપ્યા. ત્વષ્ટ્રી સંજ્ઞાએ મનુને પુત્ર રૂપે જન્માવ્યો અને યમ તથા યમુના, બંને જમેલા, યમને આપ્યા.

છાયા સંજ્ઞા ચ સાવર્ણિં મનું વૈવસ્વતં સુતમ્ । શનિઞ્ચિ તપતીં વિષ્ટિં સંજ્ઞાયાઞ્ચાશ્વિનૌ પુનઃ ।। ૨૭૩.

છાયા અને સંજ્ઞાએ સાવર્ણિ મનુ અને વૈવસ્વત મનુને પુત્ર તરીકે જન્માવ્યા; શનિ, તપતી, વિષ્ટિ અને સંજ્ઞાએ ફરીથી અશ્વિનીકુમારોને જન્માવ્યા.

મનોર્વૈવસ્વતસ્યાસન્ પુત્રા વે ન ચ તત્સમાઃ । ઇક્ષ્વાકુશ્ચૈવ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્ય્યાતિરેવ ચ ।। ૨૭૩.

મનુ વૈવસ્વતના ઘણા પુત્રો થયા, પણ કોઈ પણ તેમનાં સમાન ન હતા: ઇક્ષ્વાકુ, નાભાગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ.

નરિષ્યન્તસ્તથા પ્રાંશુર્નાભાગાદિષ્ટસત્તમાઃ । કરુષશ્ચ પૂષધ્રશ્ચ અયોધ્યાયાં મહાબલાઃ ।। ૨૭૩.

નરિષ્યંત, પ્રાંશુ, નાભાગ અને ઇષ્ટ — એ સર્વ શ્રેષ્ઠ પુત્રો હતા; કરુષ અને પૂષધ્ર પણ અયોધ્યામાં મહાબળવાન હતા.

કન્યેલા ચ મનોરાસીદ્‌બુધાત્તસ્યાં પુરૂરવાઃ । પુરૂરવસમુત્પાદ્ય સેલા સુદ્યુમ્નતાઙ્ગતા ।। ૨૭૩.

મનુની એક પુત્રી ઇલા હતી; તેણે બુધથી પુરૂરવા નામનો પુત્ર જન્માવ્યો. પુરૂરવાને જન્મ આપ્યા પછી ઇલા સુદ્યુમ્ના બની.

સુદ્યુમ્નાદુત્કલગયૌ વિનતાશ્વસ્ત્રયો નૃપાઃ । ઉત્કલસ્યોત્કલં રાષ્ટ્ર વિનતાશ્વસ્ય પશ્ચિમા ।। ૨૭૩.

સુદ્યુમ્નમાંથી ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ — આવા ત્રણ રાજાઓ થયા. ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલમાં હતું અને વિનતાશ્વનું પશ્ચિમમાં.