અગ્નિપુરાણમ્

શૌનકઃ પિપ્પલાદશ્ચ મુઞ્જકેશાદયોઽપરે । મન્ત્રાણામયુતં ષષ્ટશતઞેચોપનિષચ્છતં ।। ૨૭૧.

શૌનક, પિપ્પલાદ અને મુંજકેશ વગેરે અન્ય શાખાઓ છે. મંત્રો દસ હજાર સાઠ છે અને ઉપનિષદો એક સો છે.

વ્યાસરૂપી સ ભગવાન્ શાખાભેદાદ્યકારયત્ । શાખાબેદાદયો વિષ્ણુરિતિહાસઃ પુરાણકં ।। ૨૭૧.

ભગવાન વ્યાસે પોતે શાખાઓના ભેદ રચ્યા. વિષ્ણુએ શાખાઓ, ઇતિહાસ અને પુરાણનું કારણ બન્યું.

પ્રાપ્ય વ્યાસાત્ પુરાણાદિ સૂતો વૈ લોમહર્ષણઃ । સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચ્ચાશ્ચ મિત્રયુઃ શિંશપાયનઃ ।। ૨૭૧.

વ્યાસ પાસેથી પુરાણ વગેરે ગ્રંથો લોમહર્ષણ સૂતને મળ્યા. સુમતિ, અગ્નિવર્ચ, મિત્રયુ અને શિંશપાયન પણ હતા.

કૃતવ્રતોથ સાવર્ણિઃ ષટ़શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્। શાંશપાયનાદયશ્ચક્રુઃ૧ પુરાણાનાન્તુ સંહિતાઃ ।। ૨૭૧.

પછી કૃતવ્રત, જેને સાવર્ણિ પણ કહે છે, તેને છ શિષ્યો હતા. તેમાં શાંશપાયન અને બીજા હતા, જેમણે પુરાણોની સંહિતાઓ રચી હતી.

બ્રાહ્માદીનિ પુરાણાનિ હરિવિદ્યા દશાષ્ટ ચ । મહાપુરાણે હ્યાગ્નેયે વિદ્યારૂપો હરિઃ ત્થિતઃ ।। ૨૭૧.

બ્રાહ્મથી શરૂ થતા પુરાણો અને હરિની દસ અને આઠ વિદ્યાઓ મહા અગ્નિ પુરાણમાં છે, જ્યાં હરિ જ્ઞાનરૂપે વસે છે.

સપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચો મૂર્ત્તામુર્ત્તસ્વરૂપધૃક્ । તં જ્ઞાત્વાભ્યર્ચ્ચ્ય સંસ્તૂય ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૭૧.

તે સ્વરૂપવાળો અને નિરસ્વરૂપ, બંને રીતે છે; જે તેને ઓળખે, પૂજે અને સ્તુતિ કરે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે.

વિષ્ણુર્જિષ્ણુર્ભવિષ્ણુશ્ચ અગ્નિસૂર્ય્યાદિરૂપવાન્ । અગ્નિરૂપેણ દેવાદેર્મુખં વિષ્ણુઃ પરા ગતિઃ ।। ૨૭૧.

વિષ્ણુ વિજયી છે, ભવિષ્યમાં પણ રહેશે, અગ્નિ અને સૂર્ય વગેરે સ્વરૂપ ધરાવે છે; અગ્નિ સ્વરૂપે તે દેવતાઓનો મુખ છે અને વિષ્ણુ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

વેદેષુ સપુરાણેષુ યજ્ઞમૂર્ત્તિશ્ચ ગીયતે । આગ્નેયાખ્યં પુરાણન્તુ રૂપં વિષ્ણોર્મહત્તરં ।। ૨૭૧.

વેદો અને પુરાણોમાં તેને યજ્ઞમૂર્તિ તરીકે ગવાય છે; અગ્નિ નામનું પુરાણ વિષ્ણુનું સર્વોત્તમ સ્વરૂપ છે.

આગ્નેયાખ્યપુરાણસ્ય કર્ત્તા શ્રોતા જનાર્દનઃ । તસ્માત્પુરાણમાગ્નેયં સર્વવેદમયં મહત્ ।। ૨૭૨.

અગ્નિ નામના પુરાણના રચયિતા અને શ્રોતાગણ જનાર્દન છે; તેથી અગ્નિ પુરાણ મહાન છે અને સર્વ વેદમય છે.

સર્વાત્મ હરિરૂપં હિ પઠતાં શ્રૃણ્વતાં નૃણાં ।। ૨૭૨.

જે વાંચે કે સાંભળે, તેમના માટે હરિ સર્વના આત્મા સ્વરૂપે હાજર રહે છે.

રાજ્યર્થિનાં રાજ્યદઞ્ચ ધર્મ્મદં ધર્મકામિનામ્ ।। ૨૭૨.

રાજ્ય ઇચ્છનારને એ રાજ્ય આપે છે; ધર્મ ઇચ્છનારને એ ધર્મ આપે છે.

સ્વર્ગાર્થિના સ્વર્ગદઞ્ચ પુત્રદં પુત્રકામિનાં । ગવાદિકામિનાઙ્ગોદં ગ્રામદં ગ્રામકામિનાં ।। ૨૭૨.

સ્વર્ગ ઇચ્છનારને એ સ્વર્ગ આપે છે; પુત્ર ઇચ્છનારને પુત્ર આપે છે; ગાય વગેરે ઇચ્છનારને ગાય આપે છે; ગામ ઇચ્છનારને ગામ આપે છે.

કામાર્થિનાં કામદઞ્ચ સર્વસૌભાગ્યસમ્પદમ્ । ગુણકીર્ત્તિપ્રદં નૄણાં જયદઞ્જયકામિનામ્ ।। ૨૭૨.

ભોગ ઇચ્છનારને એ ભોગ અને સર્વ સૌભાગ્ય સંપત્તિ આપે છે; લોકો માટે એ ગુણ અને કીર્તિ આપે છે અને વિજય ઇચ્છનારને વિજય આપે છે.

સર્વેપ્સૂનાં સર્વદન્તુ મુક્તિદં મુક્તિકામિનાં । પાપઘ્નં પાપાકર્તૄણામાગ્નેયં હિ પુરાણકમ્ ।। ૨૭૨.

જેને સર્વ ઇચ્છા હોય તેને સર્વ આપે છે; મુક્તિ ઇચ્છનારને મુક્તિ આપે છે; પાપ કરનારના પાપને અગ્નિ પુરાણ નાશ કરે છે.

પુષ્કર ઉવાચ બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વ્વં યાવન્માન્નં મરીચયે । લક્ષાર્દ્ધાર્દ્ધન્તુ તદ્‌બ્રાહ્મં લિખિત્વા સમ્પ્રદાપ્યેત્ ।। ૨૭૨.

પુષ્કર બોલ્યા: જે બ્રહ્માએ પહેલા મરીચિને કહ્યું હતું, અનાજના પ્રમાણ સુધી, પચાસ હજારનું અર્ધું, એ બ્રાહ્મ પુરાણ લખી અને આપવું જોઈએ.

વૈશાખ્યામ્પૌર્ણમાસ્યાઞ્ચ સ્વર્ગાર્થી જલધેનુમત્ । પાદ્મં દ્વાદશસાહસ્રં જ્યેષ્ઠે દદ્યાચ્ચ ધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

વૈશાખ મહિનાની પૂર્ણિમાએ, સ્વર્ગ ઇચ્છનારએ બાર હજાર શ્લોકનું પાદ્મ પુરાણ અને દૂધાળ ગાય આપવી; જયેષ્ઠમાં પણ ગાય સાથે આપવું.

વરાહકલ્પવૃત્તાન્તમધિકૃત્ય પરાશરઃ । ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં વૈષ્ણવં પ્રાહ ચાર્પયેત્ ।। ૨૭૨.

વરાહ કલ્પની વાર્તા વિષે પરાશરે ત્રેવીસ હજાર શ્લોકનું વૈષ્ણવ પુરાણ રચ્યું છે, એ આપવું જોઈએ.

જલધેનુમદાપાઢ્યાં વિષ્ણોઃ પદમવાપ્નુયાત્ । ચતુર્દશસહસ્રાણિ વાયવીયં હરિપ્રિયં ।। ૨૭૨.

એને ધનવાન ગાય સાથે આપવાથી, વિષ્ણુનું સ્થાન મળે છે; વાયવીય, જે હરિને પ્રિય છે, તે ચૌદ હજાર શ્લોકનું છે.

શ્વેતકલ્પપ્રસઙ્ગેન ઘર્મ્માન્ વાયુરિહાબ્રવીત્ । દદ્યાલ્લિખિત્વા તદ્વિપ્રે શ્રાવણ્યાં ગુડ઼ધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

શ્વેત કલ્પના પ્રસંગે, વાયુએ ઘરમ નામનું પુરાણ કહ્યું; તેને લખી, શ્રાવણમાં ઉત્તમ ગાય સાથે બ્રાહ્મણને આપવું.

યત્રાધિકૃત્ય ગાયત્રીં કીર્ત્ત્યતે ધર્મ્મવિસ્તરઃ । વૃત્રાસુરબધોપેતં તદ્ભાગવતમુચ્યતે ।। ૨૭૨.

જ્યાં ગાયત્રીને આધાર બનાવી ધર્મની વિશાળતા ગવાય છે અને વૃત્રાસુરના વધની વાત આવે છે, તેને ભાગવત કહે છે.

સારસ્વતસ્ય કલ્પસ્ય પ્રોષ્ઠપદ્યન્તુ તદ્દદેત્ । અષ્ટાદશસહસ્રાણિ હેમસિંહસમન્વિતં ।। ૨૭૨.

સારસ્વત કલ્પના પ્રસંગે, પ્રોષ્ઠપદમાં એ આપવું જોઈએ; તે અઢાર હજાર શ્લોકનું છે અને સુવર્ણ સિંહ સાથે આપવું.

યત્રાહ નારદો ધર્મ્માન્ વૃહત્કલ્પાશ્રિતાનિહ । પઞ્ચવિંશસહસ્રાણિ નારદીયં તદુચ્યતે ।। ૨૭૨.

જે સ્થળે નારદજીએ મહાન કલ્પ આધારિત ધર્મોની વાત કરી છે, તે પાંચવીસ હજાર શ્લોકોનું ગ્રંથ નારદ પુરાણ કહેવાય છે.

સધેનુઞ્ચાશ્વિને દદ્યાત્સિદ્ધિમાત્યન્તિકીં લભેત્ । યત્રાધિકૃત્ય શત્રૂનાન્દર્માધર્મવિચારણા ।। ૨૭૨.

જે વ્યક્તિ ગાય અને અશ્વિની સાથે એ આપે છે, તેને સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મળે છે; ત્યાં શત્રુઓને ધ્યાનમાં રાખીને ધર્મ અને અધર્મનું વિચાર કરવામાં આવે છે.

કાર્ત્તિક્યાં નવસાહસ્રં માર્કણ્ડેયમથાર્પયેત્ । અગ્નિના યદ્વશિષ્ઠાય પ્રોક્તઞ્ચાગ્નેયમેવ તત્ ।। ૨૭૨.

કાર્તિક મહિનામાં, નવ હજાર શ્લોકોનું માર્કંડેય પુરાણ અર્પણ કરવું જોઈએ; અગ્નિદેવે વશિષ્ઠજીને જે કહ્યું હતું, એ જ અગ્નિ પુરાણ છે.

ચતુર્દશસહસ્રાણિ ભવિષ્યં સૂર્ય્યસમ્ભવં । ભવસ્તુ મનવે પ્રાહ દદ્યાત્ પૌષ્યાં ગુડ઼ાદિમત્ ।। ૨૭૨.

ભવિષ્ય વિશેના ચૌદ હજાર શ્લોક, જે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે, ભવદેવે મનુને કહ્યા હતા; પૌષ મહિનામાં, માન્ય ગુરુ સાથે એ આપવું જોઈએ.

સાવર્ણિના નારદાય બ્રહ્મવૈવર્ત્તમીરિતં । રથાન્તરસ્ય વૃત્તાન્તમષ્ટાદશસહસ્રકં ।। ૨૭૨.

સાવર્ણિએ નારદજીને જે બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ કહેલું, અને રથાંતરનું વર્ણન, એ અઢાર હજાર શ્લોકોનું છે.

માઘ્યાન્દદ્યાદ્વરાહસ્ય ચરિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમીરિતં । રથાન્તરસ્ય વૃત્તાન્તમષ્ટાદશસહસ્રકં ।। ૨૭૨.

માઘ મહિનામાં, બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં વર્ણવાયેલું વરાહ અવતારનું કથા અને રથાંતરનું અઢાર હજાર શ્લોકોનું વર્ણન આપવું જોઈએ.

આગ્યેયકલ્પે લલ્લિઙ્ગમેકાદશસહસ્રકમ્ । તદ્દત્વા શિવમાપ્નોતિ ફાલ્ગુન્યાં તિલધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

અગ્નેય કલ્પમાં, લિંગ પુરાણ અગિયાર હજાર શ્લોકનું છે; એ તિલ અને ગાય સાથે ફાગણમાં આપવાથી ભગવાન શિવની કૃપા મળે છે.

ચતુર્દ્દશશહસ્રાણિ વારાહં વિષ્ણુણેરિતમ્ । ભૂયૌ વરાહચરિતં માનવસ્ય પ્રવૃત્તિતઃ ।। ૨૭૨.

ચૌદ હજાર શ્લોકોનું વરાહ પુરાણ, જે વિષ્ણુદેવે કહેલું છે, અને ફરીથી મનુની પરંપરા પ્રમાણે વરાહ અવતારની કથા છે.