અગ્નિપુરાણમ્

યથા જીમૂતશબ્દેન સ્ત્રીણં ત્રાસોઽભિજાયતે । તથા તુ તવ શબ્દેન ત્રસ્યન્ત્વસ્મદ્‌દ્વિષો રણે ।। ૨૬૯.

જેમ મેઘના ગર્જનાથી સ્ત્રીઓમાં ભય થાય છે, એ જ રીતે તારા અવાજથી યુદ્ધમાં અમારા દુશ્મનો ડરી જાય.

મન્ત્રૈઃ સદાર્ચ્ચનીયાસ્તે યોજનીયા જયાદિષુ । ઘૃતકમ્બલવિષ્ણાદેસ્ત્વભિષેકઞ્ચ વત્સરે ।। ૨૬૯.

તને હંમેશા મંત્રોથી પૂજવું જોઈએ અને વિજયાદિ કાર્યોમાં તારો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. દર વર્ષે ઘી, કમ્બળ અને વિષ્ણુ સાથે અભિષેક કરવો જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ સર્વાનુગ્રાહકા મન્ત્રાશ્ચતુર્વર્ગપ્રસાધકાઃ ।૨૭૧.૦૦૧ ઋગથર્વ તથા સામ યજુઃ સંખ્યા તુ લક્ષકં ॥૨૭૧.૦૦૧ ભેદઃ સાઙ્ખ્યાયનશ્ચૈક આશ્વલાયનો દ્વિતીયકઃ ।૨૭૧.૦૦૨ શતાનિ દશ મન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણા દ્વિસહસ્રકં ॥૨૭૧.૦૦૨ ઋગ્વેદો હિ પ્રમાણેન સ્મૃતો દ્વૈપાયનાદિભિઃ ।૨૭૧.૦૦૩ એકોનિદ્વિસહસ્રન્તુ મન્ત્રાણાં યજુષસ્તથા ॥૨૭૧.૦૦૩ શતાનિ દશ વિપ્રાણાં ષડશીતિશ્ચ શાખિકાઃ ।૨૭૧.૦૦૪ કાણ્વમાધ્યન્દિની સંજ્ઞા કઠી માધ્યકઠી તથા ॥૨૭૧.૦૦૪ મૈત્રાયણી ચ સંજ્ઞા ચ તૈત્તિરીયાભિધાનિકા ।૨૭૧.૦૦૫ વૈશમ્પાયનિકેત્યાદ્યાઃ શાખા યજુષિ સંસ્થિતાઃ ॥૨૭૧.૦૦૫ સામ્નઃ કૌથુમસંજ્ઞૈકા દ્વિતીયાથર્વણાયની ।૨૭૧.૦૦૬ ગાનાન્યપિ ચ ચત્વારિ વેદ આરણ્યકન્તથા ॥૨૭૧.૦૦૬ ઉક્થા ઊહચતુર્થઞ્ચ મન્ત્રા નવસહસ્રકાઃ ।૨૭૧.૦૦૭ સચતુઃશતકાશ્ચૈવ બ્રહ્મસઙ્ઘટકાઃ સ્મૃતાઃ ॥૨૭૧.૦૦૭ પઞ્ચવિંશતિરેવાત્ર સામમાનં પ્રકીર્તિતં ।૨૭૧.૦૦૮ સુમન્તુર્જાજલિશ્ચૈવ શ્લોકાયનિરથર્વકે ॥૨૭૧.૦૦૮ શૌનકઃ પિપ્પલાદશ્ચ મુઞ્જકેશાદયોઽપરે ।૨૭૧.૦૦૯ મન્ત્રાણામયુતં ષષ્ટિશતઞ્ચોપનિષચ્છતં ॥૨૭૧.૦૦૯ વ્યાસરૂપી સ ભગવાન્ શાખાભેદાદ્યકારયત્ ।૨૭૧.૦૧૦ શાખાભેદાદયો વિષ્ણુરિતિહાસઃ પુરાણકં ॥૨૭૧.૦૧૦ પ્રાપ્ય વ્યાસાત્પુરાણાદિ સૂતો વૈ લોમહર્ષણઃ ।૨૭૧.૦૧૧ સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચાશ્ચ મિત્રયુઃશિંશપાયનઃ ॥૨૭૧.૦૧૧ કૃતવ્રતોથ સાવર્ણિઃ ષટ્શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્ ।૨૭૧.૦૧૨ શાંશપાયનાદયશ્ચક્રુઃ(૧) પુરાણાનાન્તુ સંહિતાઃ ॥૨૭૧.૦૧૨ બ્રાહ્માદીનિ પુરાણાનિ હરિવિદ્યા દશાષ્ટ ચ ।૨૭૧.૦૧૩ મહાપુરાણે હ્યાગ્નેયે વિદ્યારૂપો હરિઃ સ્થિતઃ ॥૨૭૧.૦૧૩ સપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચો મૂર્તામૂર્તસ્વરૂપધૃક્ ।૨૭૧.૦૧૪ તં જ્ઞાત્વાભ્યર્ચ્ય સંસ્તૂય ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ॥૨૭૧.૦૧૪ વિષ્ણુર્જિષ્ણુર્ભવિષ્ણુશ્ચ અગ્નિસૂર્યાદિરૂપવાન્ ।૨૭૧.૦૧૫ અગ્નિરૂપેણ દેવાદેર્મુખં વિષ્ણુઃ પરા ગતિઃ ॥૨૭૧.૦૧૫ વેદેષુ સપુરાણેષુ યજ્ઞમૂર્તિશ્ચ ગીયતે ।૨૭૧.૦૧૬ આગ્નેયાખ્યં પુરાણન્તુ રૂપં વિષ્ણોર્મહત્તરં ॥૨૭૧.૦૧૬ આગ્નેયાખ્યપુરાણસ્ય કર્તા શ્રોતા જનાર્દનઃ ।૨૭૧.૦૧૭ તસ્માત્પુરાણમાગ્નેયં સર્વવેદમયં મહત્ ॥૨૭૧.૦૧૭ સર્વવિદ્યામયં પુણ્યં સર્વજ્ઞાનમયં વરમ્(૨) ।૨૭૧.૦૧૮ સર્વાત્મ હરિરૂપં હિ પઠતાં શૃણ્વતાં નૃણાં ॥૨૭૧.૦૧૮ વિદ્યાર્થિનાઞ્ચ વિદ્યાદમર્થિનાં શ્રીધનપ્રદમ્(૩) ।૨૭૧.૦૧૯ રાજ્યાર્થિનાં રાજ્યદઞ્ચ ધર્મદં ધર્મકામિનામ્ ॥૨૭૧.૦૧૯ સ્વર્ગાર્થિનાં સ્વર્ગદઞ્ચ પુત્રદં પુત્રકામિનાં ।૨૭૧.૦૨૦ ગવાદિકામિનાઙ્ગોદં ગ્રામદં ગ્રામકામિનાં ॥૨૭૧.૦૨૦ ટિપ્પણી ૧ શિંશપાયનાદયશ્ચક્રુરિતિ ખ .. ૨ પરમિતિ ઞ .. ૩ શ્રીબલપ્રદમિતિ ઞ કામાર્થિનાં કામદઞ્ચ સર્વસૌભાગ્યસમ્પ્રદમ્ ।૨૭૧.૦૨૧ ગુણકીર્તિપ્રદન્નૄણાં જયદઞ્જયકામિનામ્ ॥૨૭૧.૦૨૧ સર્વેપ્સૂનાં સર્વદન્તુ મુક્તિદં મુક્તિકામિનાં ।૨૭૧.૦૨૨ પાપઘ્નં પાપકર્તૄણામાગ્નેયં હિ પુરાણકમ્ ॥૨૭૧.૦૨૨ ઇત્યાગ્નેયે મહાપુરાણે વેદશાખાદિકીર્તિનં નામ એકસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ પુષ્કર ઉવાચ સર્વાનુગ્રાહકા મન્ત્રાશ્ચતુર્વર્ગપ્રસાધકાઃ । ઋગથર્વ તથા સામ યજુઃ સંખ્યા તુ લક્ષકં ।। ૨૭૧.

ભેદઃ સાઙ્‌ખ્યાયનશ્ચૈક આશ્વલાયનો દ્વિતીયકઃ । શતાનિ દશ મન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણા દ્વિસહસ્રકં ।। ૨૭૧.

સાંખ્યાયન નામની એક શાખા છે અને આશ્વલાયન બીજી છે; મંત્રો દસ સો છે અને બ્રાહ્મણ ગ્રંથો બે હજાર છે.

ઋગ્વેદો હિ પ્રમાણેન સ્મૃતો દ્વૈપાયનાદિભિઃ । એકોનદ્વિસહસ્રન્તુ મન્ત્રાણઆં યજુષસ્તથા ।। ૨૭૧.

ઋગ્વેદને દ્વૈપાયન અને અન્ય ઋષિઓએ પ્રમાણરૂપ માન્યો છે. યજુરવેદના મંત્રો લગભગ બે હજાર છે.

શતાનિ દશ વિપ્રાણાં ષડ઼શીતિશ્ચ શારિબકાઃ । કાણઅવમાધ્યન્દિની સંજ્ઞા કઠી માધ્યકઠીતથા ।। ૨૭૧.

દસ સો મંત્રો બ્રાહ્મણો માટે છે અને શાખાઓ છયાંસી છે. કાણ્વ, માધ્યંદિન, કઠી અને માધ્યકઠી એમ તેમના નામ છે.

મૈત્રાયણી ચ સંજ્ઞા ચ તૈત્તિરીયાભિધાનિકા । વૈશમ્પાયનિકેત્યાદ્યાઃ શાખા યજુષિ સંસ્થિતાઃ ।। ૨૭૧.

મૈત્રાયણી, સંજ્ઞા અને તૈત્તિરીય એમ શાખાઓ કહેવાય છે. વૈશંપાયન અને અન્ય શાખાઓ યજુરવેદમાં સ્થાપિત છે.

સામ્નઃ કૌથુમસંજ્ઞૈકા દ્વિતીયાથર્વણાયની । ગાનાન્યપિ ચ તત્વારિ વેદ આરણ્યકન્તથા ।। ૨૭૧.

સામવેદમાં કૌથુમ નામની એક શાખા છે અને બીજી અથર્વણાયની છે. ચાર ગીતો અને વેદના આરણ્યક પણ છે.

ઉક્‌થા ઊહચતુર્થશ્ચ મન્ત્રા નવસહસ્રકાઃ । સચતુઃશતકાશ્ચૈવ બ્હ્મસઙ્ઘટકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૭૧.

ઉક્ત, ઊહ અને ચોથા એમ મંત્રો કુલ નવ હજાર છે. ચાર સો બ્રહ્મ સંહિતાઓ ગણાય છે.

પઞ્ચવિંશતિરેવાત્ર સામમાન્ પ્રકીર્ત્તિતં । સુમન્તુર્જાજલિશ્ચૈવ શ્લોકાયનિરથર્વ્વકે ।। ૨૭૧.

અહીં સામવેદની સંખ્યા પચ્ચીસ કહેવાઈ છે. સુમંતુ, જાજલિ અને શ્લોકાયન અથર્વવેદમાં છે.

શૌનકઃ પિપ્પલાદશ્ચ મુઞ્જકેશાદયોઽપરે । મન્ત્રાણામયુતં ષષ્ટશતઞેચોપનિષચ્છતં ।। ૨૭૧.

શૌનક, પિપ્પલાદ અને મુંજકેશ વગેરે અન્ય શાખાઓ છે. મંત્રો દસ હજાર સાઠ છે અને ઉપનિષદો એક સો છે.

વ્યાસરૂપી સ ભગવાન્ શાખાભેદાદ્યકારયત્ । શાખાબેદાદયો વિષ્ણુરિતિહાસઃ પુરાણકં ।। ૨૭૧.

ભગવાન વ્યાસે પોતે શાખાઓના ભેદ રચ્યા. વિષ્ણુએ શાખાઓ, ઇતિહાસ અને પુરાણનું કારણ બન્યું.

પ્રાપ્ય વ્યાસાત્ પુરાણાદિ સૂતો વૈ લોમહર્ષણઃ । સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચ્ચાશ્ચ મિત્રયુઃ શિંશપાયનઃ ।। ૨૭૧.

વ્યાસ પાસેથી પુરાણ વગેરે ગ્રંથો લોમહર્ષણ સૂતને મળ્યા. સુમતિ, અગ્નિવર્ચ, મિત્રયુ અને શિંશપાયન પણ હતા.

કૃતવ્રતોથ સાવર્ણિઃ ષટ़શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્। શાંશપાયનાદયશ્ચક્રુઃ૧ પુરાણાનાન્તુ સંહિતાઃ ।। ૨૭૧.

પછી કૃતવ્રત, જેને સાવર્ણિ પણ કહે છે, તેને છ શિષ્યો હતા. તેમાં શાંશપાયન અને બીજા હતા, જેમણે પુરાણોની સંહિતાઓ રચી હતી.

બ્રાહ્માદીનિ પુરાણાનિ હરિવિદ્યા દશાષ્ટ ચ । મહાપુરાણે હ્યાગ્નેયે વિદ્યારૂપો હરિઃ ત્થિતઃ ।। ૨૭૧.

બ્રાહ્મથી શરૂ થતા પુરાણો અને હરિની દસ અને આઠ વિદ્યાઓ મહા અગ્નિ પુરાણમાં છે, જ્યાં હરિ જ્ઞાનરૂપે વસે છે.

સપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચો મૂર્ત્તામુર્ત્તસ્વરૂપધૃક્ । તં જ્ઞાત્વાભ્યર્ચ્ચ્ય સંસ્તૂય ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૭૧.

તે સ્વરૂપવાળો અને નિરસ્વરૂપ, બંને રીતે છે; જે તેને ઓળખે, પૂજે અને સ્તુતિ કરે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે.

વિષ્ણુર્જિષ્ણુર્ભવિષ્ણુશ્ચ અગ્નિસૂર્ય્યાદિરૂપવાન્ । અગ્નિરૂપેણ દેવાદેર્મુખં વિષ્ણુઃ પરા ગતિઃ ।। ૨૭૧.

વિષ્ણુ વિજયી છે, ભવિષ્યમાં પણ રહેશે, અગ્નિ અને સૂર્ય વગેરે સ્વરૂપ ધરાવે છે; અગ્નિ સ્વરૂપે તે દેવતાઓનો મુખ છે અને વિષ્ણુ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

વેદેષુ સપુરાણેષુ યજ્ઞમૂર્ત્તિશ્ચ ગીયતે । આગ્નેયાખ્યં પુરાણન્તુ રૂપં વિષ્ણોર્મહત્તરં ।। ૨૭૧.

વેદો અને પુરાણોમાં તેને યજ્ઞમૂર્તિ તરીકે ગવાય છે; અગ્નિ નામનું પુરાણ વિષ્ણુનું સર્વોત્તમ સ્વરૂપ છે.

આગ્નેયાખ્યપુરાણસ્ય કર્ત્તા શ્રોતા જનાર્દનઃ । તસ્માત્પુરાણમાગ્નેયં સર્વવેદમયં મહત્ ।। ૨૭૨.

અગ્નિ નામના પુરાણના રચયિતા અને શ્રોતાગણ જનાર્દન છે; તેથી અગ્નિ પુરાણ મહાન છે અને સર્વ વેદમય છે.

સર્વાત્મ હરિરૂપં હિ પઠતાં શ્રૃણ્વતાં નૃણાં ।। ૨૭૨.

જે વાંચે કે સાંભળે, તેમના માટે હરિ સર્વના આત્મા સ્વરૂપે હાજર રહે છે.

રાજ્યર્થિનાં રાજ્યદઞ્ચ ધર્મ્મદં ધર્મકામિનામ્ ।। ૨૭૨.

રાજ્ય ઇચ્છનારને એ રાજ્ય આપે છે; ધર્મ ઇચ્છનારને એ ધર્મ આપે છે.

સ્વર્ગાર્થિના સ્વર્ગદઞ્ચ પુત્રદં પુત્રકામિનાં । ગવાદિકામિનાઙ્ગોદં ગ્રામદં ગ્રામકામિનાં ।। ૨૭૨.

સ્વર્ગ ઇચ્છનારને એ સ્વર્ગ આપે છે; પુત્ર ઇચ્છનારને પુત્ર આપે છે; ગાય વગેરે ઇચ્છનારને ગાય આપે છે; ગામ ઇચ્છનારને ગામ આપે છે.

કામાર્થિનાં કામદઞ્ચ સર્વસૌભાગ્યસમ્પદમ્ । ગુણકીર્ત્તિપ્રદં નૄણાં જયદઞ્જયકામિનામ્ ।। ૨૭૨.

ભોગ ઇચ્છનારને એ ભોગ અને સર્વ સૌભાગ્ય સંપત્તિ આપે છે; લોકો માટે એ ગુણ અને કીર્તિ આપે છે અને વિજય ઇચ્છનારને વિજય આપે છે.

સર્વેપ્સૂનાં સર્વદન્તુ મુક્તિદં મુક્તિકામિનાં । પાપઘ્નં પાપાકર્તૄણામાગ્નેયં હિ પુરાણકમ્ ।। ૨૭૨.

જેને સર્વ ઇચ્છા હોય તેને સર્વ આપે છે; મુક્તિ ઇચ્છનારને મુક્તિ આપે છે; પાપ કરનારના પાપને અગ્નિ પુરાણ નાશ કરે છે.

પુષ્કર ઉવાચ બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વ્વં યાવન્માન્નં મરીચયે । લક્ષાર્દ્ધાર્દ્ધન્તુ તદ્‌બ્રાહ્મં લિખિત્વા સમ્પ્રદાપ્યેત્ ।। ૨૭૨.

પુષ્કર બોલ્યા: જે બ્રહ્માએ પહેલા મરીચિને કહ્યું હતું, અનાજના પ્રમાણ સુધી, પચાસ હજારનું અર્ધું, એ બ્રાહ્મ પુરાણ લખી અને આપવું જોઈએ.

વૈશાખ્યામ્પૌર્ણમાસ્યાઞ્ચ સ્વર્ગાર્થી જલધેનુમત્ । પાદ્મં દ્વાદશસાહસ્રં જ્યેષ્ઠે દદ્યાચ્ચ ધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

વૈશાખ મહિનાની પૂર્ણિમાએ, સ્વર્ગ ઇચ્છનારએ બાર હજાર શ્લોકનું પાદ્મ પુરાણ અને દૂધાળ ગાય આપવી; જયેષ્ઠમાં પણ ગાય સાથે આપવું.

વરાહકલ્પવૃત્તાન્તમધિકૃત્ય પરાશરઃ । ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં વૈષ્ણવં પ્રાહ ચાર્પયેત્ ।। ૨૭૨.

વરાહ કલ્પની વાર્તા વિષે પરાશરે ત્રેવીસ હજાર શ્લોકનું વૈષ્ણવ પુરાણ રચ્યું છે, એ આપવું જોઈએ.

જલધેનુમદાપાઢ્યાં વિષ્ણોઃ પદમવાપ્નુયાત્ । ચતુર્દશસહસ્રાણિ વાયવીયં હરિપ્રિયં ।। ૨૭૨.

એને ધનવાન ગાય સાથે આપવાથી, વિષ્ણુનું સ્થાન મળે છે; વાયવીય, જે હરિને પ્રિય છે, તે ચૌદ હજાર શ્લોકનું છે.

શ્વેતકલ્પપ્રસઙ્ગેન ઘર્મ્માન્ વાયુરિહાબ્રવીત્ । દદ્યાલ્લિખિત્વા તદ્વિપ્રે શ્રાવણ્યાં ગુડ઼ધેનુમત્ ।। ૨૭૨.

શ્વેત કલ્પના પ્રસંગે, વાયુએ ઘરમ નામનું પુરાણ કહ્યું; તેને લખી, શ્રાવણમાં ઉત્તમ ગાય સાથે બ્રાહ્મણને આપવું.