અગ્નિપુરાણમ્

વ્યાધિભિર્વિવિધૈર્ઘોરૈઃ શસ્ત્રૈશ્ચ યુધિ નિર્જ્જિતાઃ । પૂતના રેવતી લેખા કાલરાત્રીતિ પઠ્યતે ।। ૨૬૯.

ભયાનક રોગો અને શસ્ત્રોથી યુદ્ધમાં હરાવાયેલા: પૂતના, રેવતી, લેખા અને કાલરાત્રિ નામે ઓળખાતી.

દહન્ત્વાશુ રિપૂન્ સર્વાન્ પતાકે ત્વામુપાશ્રિતાઃ । સર્વમેધે મહાયજ્ઞે દેવદેવેન શૂલિના ।। ૨૬૯.

તારા ધ્વજ હેઠળ તને આશ્રય મળ્યો છે, બધા દુશ્મનો ઝડપથી ભસ્મ થાય; મહાયજ્ઞમાં દેવોના દેવ ત્રિશૂળધારી દ્વારા.

શર્વેણ જગતશ્ચૈવ સારેણ ત્વં વિનિર્મ્મિતઃ । નન્દકસ્યાપરાં મૂર્ત્તિં સ્મર શત્રુનિવર્હણ ।। ૨૬૯.

શર્વે, જે જગતનું સાર છે, એ તારા સર્જનહાર છે; દુશ્મનનો નાશ કરનાર, નંદકની બીજી મૂર્તિને યાદ કર.

નીલોત્પલદલશ્યામ કૃષ્ણ દુઃસ્વપ્નનાશન । અસિર્વિશસનઃ ખડ્ગસ્તીક્ષ્ણધારો દુરાસદઃ ।। ૨૬૯.

નીલકમળની પાંદડી જેવો શ્યામ, કૃષ્ણ, દુષ્પનના નાશક; તીક્ષ્ણ ધારવાળો ખડગધારી, ભયાનક.

ઔગર્ભો વિજયશ્ચૈવ ધર્મ્મપાલસ્તથૈવ ચ । ઇત્યષ્ટૌ તવ નામાનિ પુરોક્તાનિ સ્વયમ્ભુવા ।। ૨૬૯.

ઔગર્ભ, વિજય, ધર્મપાલ—આપણા આઠ નામો સ્વયંભૂએ પહેલાં જણાવ્યા છે.

નક્ષત્રં કૃત્તિકા તુભ્યં ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ । હિરણ્યઞ્ચ શરીરન્તે દૈવતન્તે જનાર્દનઃ ।। ૨૬૯.

કૃત્તિકા નામનું નક્ષત્ર તારો છે, તારો ગુરુ મહાદેવ છે. તારો શરીર સોનાનું છે અને તારો દેવ જનાર્દન છે.

રાજાનં રક્ષ નિસ્ત્રિંશં સબલં સપુરન્તથા । પિતા પિતામહો દેવઃ સ ત્વં પાલય સર્વદા ।। ૨૬૯.

રાજા, તલવાર, તેની સેના અને શહેરની તું હંમેશા રક્ષા કર. પિતા અને દાદા પણ દેવ સમાન છે, તેમની પણ તું હંમેશા જાળવણી કર.

શર્મપ્રદસ્ત્વં સમરે વર્મન્ સૈન્યે યશોઽદ્ય મે । રક્ષ માં રક્ષણીયોઽહન્તવાનઘ નમોઽસ્તુતે ।। ૨૬૯.

તુ યુદ્ધમાં શાંતિ અને સુરક્ષા આપનાર છે; આજે મને સૈનિકોમાં પ્રસિદ્ધિ મળે એવી તું કૃપા કર. હે નિર્દોષ, મારી રક્ષા કર, હું તારી શરણે છું, તને વંદન છે.

દુન્દુભે ત્વં સપ્ત્નાનાં ઘોષાદ્‌ધૃદયકમ્પનઃ । ભવ ભૂમિપસૈન્યાનાં યથા વિજયવર્દ્ધનઃ ।। ૨૬૯.

તુ દુશ્મનોના દિલ ધ્રુજી ઉઠે એવો ડુંડાળ છે. રાજાઓની સેનામાં તું વિજય વધારનાર બનીને રહેજે.

યથા જીમૂતઘોષેણ હૃષ્યન્તિ વરવારણાઃ । તથાસ્તુ તવ શબ્દેન હર્ષોઽસ્માકં મુદાવહ ।। ૨૬૯.

જેમ મેઘના ગર્જનાથી મહારથી હાથીઓ ખુશ થાય છે, તેમ તારા અવાજથી અમને આનંદ અને હર્ષ મળે.

યથા જીમૂતશબ્દેન સ્ત્રીણં ત્રાસોઽભિજાયતે । તથા તુ તવ શબ્દેન ત્રસ્યન્ત્વસ્મદ્‌દ્વિષો રણે ।। ૨૬૯.

જેમ મેઘના ગર્જનાથી સ્ત્રીઓમાં ભય થાય છે, એ જ રીતે તારા અવાજથી યુદ્ધમાં અમારા દુશ્મનો ડરી જાય.

મન્ત્રૈઃ સદાર્ચ્ચનીયાસ્તે યોજનીયા જયાદિષુ । ઘૃતકમ્બલવિષ્ણાદેસ્ત્વભિષેકઞ્ચ વત્સરે ।। ૨૬૯.

તને હંમેશા મંત્રોથી પૂજવું જોઈએ અને વિજયાદિ કાર્યોમાં તારો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. દર વર્ષે ઘી, કમ્બળ અને વિષ્ણુ સાથે અભિષેક કરવો જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ સર્વાનુગ્રાહકા મન્ત્રાશ્ચતુર્વર્ગપ્રસાધકાઃ ।૨૭૧.૦૦૧ ઋગથર્વ તથા સામ યજુઃ સંખ્યા તુ લક્ષકં ॥૨૭૧.૦૦૧ ભેદઃ સાઙ્ખ્યાયનશ્ચૈક આશ્વલાયનો દ્વિતીયકઃ ।૨૭૧.૦૦૨ શતાનિ દશ મન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણા દ્વિસહસ્રકં ॥૨૭૧.૦૦૨ ઋગ્વેદો હિ પ્રમાણેન સ્મૃતો દ્વૈપાયનાદિભિઃ ।૨૭૧.૦૦૩ એકોનિદ્વિસહસ્રન્તુ મન્ત્રાણાં યજુષસ્તથા ॥૨૭૧.૦૦૩ શતાનિ દશ વિપ્રાણાં ષડશીતિશ્ચ શાખિકાઃ ।૨૭૧.૦૦૪ કાણ્વમાધ્યન્દિની સંજ્ઞા કઠી માધ્યકઠી તથા ॥૨૭૧.૦૦૪ મૈત્રાયણી ચ સંજ્ઞા ચ તૈત્તિરીયાભિધાનિકા ।૨૭૧.૦૦૫ વૈશમ્પાયનિકેત્યાદ્યાઃ શાખા યજુષિ સંસ્થિતાઃ ॥૨૭૧.૦૦૫ સામ્નઃ કૌથુમસંજ્ઞૈકા દ્વિતીયાથર્વણાયની ।૨૭૧.૦૦૬ ગાનાન્યપિ ચ ચત્વારિ વેદ આરણ્યકન્તથા ॥૨૭૧.૦૦૬ ઉક્થા ઊહચતુર્થઞ્ચ મન્ત્રા નવસહસ્રકાઃ ।૨૭૧.૦૦૭ સચતુઃશતકાશ્ચૈવ બ્રહ્મસઙ્ઘટકાઃ સ્મૃતાઃ ॥૨૭૧.૦૦૭ પઞ્ચવિંશતિરેવાત્ર સામમાનં પ્રકીર્તિતં ।૨૭૧.૦૦૮ સુમન્તુર્જાજલિશ્ચૈવ શ્લોકાયનિરથર્વકે ॥૨૭૧.૦૦૮ શૌનકઃ પિપ્પલાદશ્ચ મુઞ્જકેશાદયોઽપરે ।૨૭૧.૦૦૯ મન્ત્રાણામયુતં ષષ્ટિશતઞ્ચોપનિષચ્છતં ॥૨૭૧.૦૦૯ વ્યાસરૂપી સ ભગવાન્ શાખાભેદાદ્યકારયત્ ।૨૭૧.૦૧૦ શાખાભેદાદયો વિષ્ણુરિતિહાસઃ પુરાણકં ॥૨૭૧.૦૧૦ પ્રાપ્ય વ્યાસાત્પુરાણાદિ સૂતો વૈ લોમહર્ષણઃ ।૨૭૧.૦૧૧ સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચાશ્ચ મિત્રયુઃશિંશપાયનઃ ॥૨૭૧.૦૧૧ કૃતવ્રતોથ સાવર્ણિઃ ષટ્શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્ ।૨૭૧.૦૧૨ શાંશપાયનાદયશ્ચક્રુઃ(૧) પુરાણાનાન્તુ સંહિતાઃ ॥૨૭૧.૦૧૨ બ્રાહ્માદીનિ પુરાણાનિ હરિવિદ્યા દશાષ્ટ ચ ।૨૭૧.૦૧૩ મહાપુરાણે હ્યાગ્નેયે વિદ્યારૂપો હરિઃ સ્થિતઃ ॥૨૭૧.૦૧૩ સપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચો મૂર્તામૂર્તસ્વરૂપધૃક્ ।૨૭૧.૦૧૪ તં જ્ઞાત્વાભ્યર્ચ્ય સંસ્તૂય ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ॥૨૭૧.૦૧૪ વિષ્ણુર્જિષ્ણુર્ભવિષ્ણુશ્ચ અગ્નિસૂર્યાદિરૂપવાન્ ।૨૭૧.૦૧૫ અગ્નિરૂપેણ દેવાદેર્મુખં વિષ્ણુઃ પરા ગતિઃ ॥૨૭૧.૦૧૫ વેદેષુ સપુરાણેષુ યજ્ઞમૂર્તિશ્ચ ગીયતે ।૨૭૧.૦૧૬ આગ્નેયાખ્યં પુરાણન્તુ રૂપં વિષ્ણોર્મહત્તરં ॥૨૭૧.૦૧૬ આગ્નેયાખ્યપુરાણસ્ય કર્તા શ્રોતા જનાર્દનઃ ।૨૭૧.૦૧૭ તસ્માત્પુરાણમાગ્નેયં સર્વવેદમયં મહત્ ॥૨૭૧.૦૧૭ સર્વવિદ્યામયં પુણ્યં સર્વજ્ઞાનમયં વરમ્(૨) ।૨૭૧.૦૧૮ સર્વાત્મ હરિરૂપં હિ પઠતાં શૃણ્વતાં નૃણાં ॥૨૭૧.૦૧૮ વિદ્યાર્થિનાઞ્ચ વિદ્યાદમર્થિનાં શ્રીધનપ્રદમ્(૩) ।૨૭૧.૦૧૯ રાજ્યાર્થિનાં રાજ્યદઞ્ચ ધર્મદં ધર્મકામિનામ્ ॥૨૭૧.૦૧૯ સ્વર્ગાર્થિનાં સ્વર્ગદઞ્ચ પુત્રદં પુત્રકામિનાં ।૨૭૧.૦૨૦ ગવાદિકામિનાઙ્ગોદં ગ્રામદં ગ્રામકામિનાં ॥૨૭૧.૦૨૦ ટિપ્પણી ૧ શિંશપાયનાદયશ્ચક્રુરિતિ ખ .. ૨ પરમિતિ ઞ .. ૩ શ્રીબલપ્રદમિતિ ઞ કામાર્થિનાં કામદઞ્ચ સર્વસૌભાગ્યસમ્પ્રદમ્ ।૨૭૧.૦૨૧ ગુણકીર્તિપ્રદન્નૄણાં જયદઞ્જયકામિનામ્ ॥૨૭૧.૦૨૧ સર્વેપ્સૂનાં સર્વદન્તુ મુક્તિદં મુક્તિકામિનાં ।૨૭૧.૦૨૨ પાપઘ્નં પાપકર્તૄણામાગ્નેયં હિ પુરાણકમ્ ॥૨૭૧.૦૨૨ ઇત્યાગ્નેયે મહાપુરાણે વેદશાખાદિકીર્તિનં નામ એકસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ પુષ્કર ઉવાચ સર્વાનુગ્રાહકા મન્ત્રાશ્ચતુર્વર્ગપ્રસાધકાઃ । ઋગથર્વ તથા સામ યજુઃ સંખ્યા તુ લક્ષકં ।। ૨૭૧.

ભેદઃ સાઙ્‌ખ્યાયનશ્ચૈક આશ્વલાયનો દ્વિતીયકઃ । શતાનિ દશ મન્ત્રાણાં બ્રાહ્મણા દ્વિસહસ્રકં ।। ૨૭૧.

સાંખ્યાયન નામની એક શાખા છે અને આશ્વલાયન બીજી છે; મંત્રો દસ સો છે અને બ્રાહ્મણ ગ્રંથો બે હજાર છે.

ઋગ્વેદો હિ પ્રમાણેન સ્મૃતો દ્વૈપાયનાદિભિઃ । એકોનદ્વિસહસ્રન્તુ મન્ત્રાણઆં યજુષસ્તથા ।। ૨૭૧.

ઋગ્વેદને દ્વૈપાયન અને અન્ય ઋષિઓએ પ્રમાણરૂપ માન્યો છે. યજુરવેદના મંત્રો લગભગ બે હજાર છે.

શતાનિ દશ વિપ્રાણાં ષડ઼શીતિશ્ચ શારિબકાઃ । કાણઅવમાધ્યન્દિની સંજ્ઞા કઠી માધ્યકઠીતથા ।। ૨૭૧.

દસ સો મંત્રો બ્રાહ્મણો માટે છે અને શાખાઓ છયાંસી છે. કાણ્વ, માધ્યંદિન, કઠી અને માધ્યકઠી એમ તેમના નામ છે.

મૈત્રાયણી ચ સંજ્ઞા ચ તૈત્તિરીયાભિધાનિકા । વૈશમ્પાયનિકેત્યાદ્યાઃ શાખા યજુષિ સંસ્થિતાઃ ।। ૨૭૧.

મૈત્રાયણી, સંજ્ઞા અને તૈત્તિરીય એમ શાખાઓ કહેવાય છે. વૈશંપાયન અને અન્ય શાખાઓ યજુરવેદમાં સ્થાપિત છે.

સામ્નઃ કૌથુમસંજ્ઞૈકા દ્વિતીયાથર્વણાયની । ગાનાન્યપિ ચ તત્વારિ વેદ આરણ્યકન્તથા ।। ૨૭૧.

સામવેદમાં કૌથુમ નામની એક શાખા છે અને બીજી અથર્વણાયની છે. ચાર ગીતો અને વેદના આરણ્યક પણ છે.

ઉક્‌થા ઊહચતુર્થશ્ચ મન્ત્રા નવસહસ્રકાઃ । સચતુઃશતકાશ્ચૈવ બ્હ્મસઙ્ઘટકાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૭૧.

ઉક્ત, ઊહ અને ચોથા એમ મંત્રો કુલ નવ હજાર છે. ચાર સો બ્રહ્મ સંહિતાઓ ગણાય છે.

પઞ્ચવિંશતિરેવાત્ર સામમાન્ પ્રકીર્ત્તિતં । સુમન્તુર્જાજલિશ્ચૈવ શ્લોકાયનિરથર્વ્વકે ।। ૨૭૧.

અહીં સામવેદની સંખ્યા પચ્ચીસ કહેવાઈ છે. સુમંતુ, જાજલિ અને શ્લોકાયન અથર્વવેદમાં છે.

શૌનકઃ પિપ્પલાદશ્ચ મુઞ્જકેશાદયોઽપરે । મન્ત્રાણામયુતં ષષ્ટશતઞેચોપનિષચ્છતં ।। ૨૭૧.

શૌનક, પિપ્પલાદ અને મુંજકેશ વગેરે અન્ય શાખાઓ છે. મંત્રો દસ હજાર સાઠ છે અને ઉપનિષદો એક સો છે.

વ્યાસરૂપી સ ભગવાન્ શાખાભેદાદ્યકારયત્ । શાખાબેદાદયો વિષ્ણુરિતિહાસઃ પુરાણકં ।। ૨૭૧.

ભગવાન વ્યાસે પોતે શાખાઓના ભેદ રચ્યા. વિષ્ણુએ શાખાઓ, ઇતિહાસ અને પુરાણનું કારણ બન્યું.

પ્રાપ્ય વ્યાસાત્ પુરાણાદિ સૂતો વૈ લોમહર્ષણઃ । સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચ્ચાશ્ચ મિત્રયુઃ શિંશપાયનઃ ।। ૨૭૧.

વ્યાસ પાસેથી પુરાણ વગેરે ગ્રંથો લોમહર્ષણ સૂતને મળ્યા. સુમતિ, અગ્નિવર્ચ, મિત્રયુ અને શિંશપાયન પણ હતા.

કૃતવ્રતોથ સાવર્ણિઃ ષટ़શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્। શાંશપાયનાદયશ્ચક્રુઃ૧ પુરાણાનાન્તુ સંહિતાઃ ।। ૨૭૧.

પછી કૃતવ્રત, જેને સાવર્ણિ પણ કહે છે, તેને છ શિષ્યો હતા. તેમાં શાંશપાયન અને બીજા હતા, જેમણે પુરાણોની સંહિતાઓ રચી હતી.

બ્રાહ્માદીનિ પુરાણાનિ હરિવિદ્યા દશાષ્ટ ચ । મહાપુરાણે હ્યાગ્નેયે વિદ્યારૂપો હરિઃ ત્થિતઃ ।। ૨૭૧.

બ્રાહ્મથી શરૂ થતા પુરાણો અને હરિની દસ અને આઠ વિદ્યાઓ મહા અગ્નિ પુરાણમાં છે, જ્યાં હરિ જ્ઞાનરૂપે વસે છે.

સપ્રપઞ્ચો નિષ્પ્રપઞ્ચો મૂર્ત્તામુર્ત્તસ્વરૂપધૃક્ । તં જ્ઞાત્વાભ્યર્ચ્ચ્ય સંસ્તૂય ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૭૧.

તે સ્વરૂપવાળો અને નિરસ્વરૂપ, બંને રીતે છે; જે તેને ઓળખે, પૂજે અને સ્તુતિ કરે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે.

વિષ્ણુર્જિષ્ણુર્ભવિષ્ણુશ્ચ અગ્નિસૂર્ય્યાદિરૂપવાન્ । અગ્નિરૂપેણ દેવાદેર્મુખં વિષ્ણુઃ પરા ગતિઃ ।। ૨૭૧.

વિષ્ણુ વિજયી છે, ભવિષ્યમાં પણ રહેશે, અગ્નિ અને સૂર્ય વગેરે સ્વરૂપ ધરાવે છે; અગ્નિ સ્વરૂપે તે દેવતાઓનો મુખ છે અને વિષ્ણુ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

વેદેષુ સપુરાણેષુ યજ્ઞમૂર્ત્તિશ્ચ ગીયતે । આગ્નેયાખ્યં પુરાણન્તુ રૂપં વિષ્ણોર્મહત્તરં ।। ૨૭૧.

વેદો અને પુરાણોમાં તેને યજ્ઞમૂર્તિ તરીકે ગવાય છે; અગ્નિ નામનું પુરાણ વિષ્ણુનું સર્વોત્તમ સ્વરૂપ છે.

આગ્નેયાખ્યપુરાણસ્ય કર્ત્તા શ્રોતા જનાર્દનઃ । તસ્માત્પુરાણમાગ્નેયં સર્વવેદમયં મહત્ ।। ૨૭૨.

અગ્નિ નામના પુરાણના રચયિતા અને શ્રોતાગણ જનાર્દન છે; તેથી અગ્નિ પુરાણ મહાન છે અને સર્વ વેદમય છે.