અગ્નિપુરાણમ્

વસૂનાં પાવકો રાજા મરુતાં વાસવઃ પ્રભુઃ। પ્રજાપતીનાં દક્ષોથ પ્રહ્લાદો દાનવાધિપઃ

વસુઓમાં પાવક રાજા છે; મરુતોમાં વાસવ પ્રમુખ છે; પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ છે; અને દાનવોમાં પ્રહલાદ રાજા છે.

પિતૄણાં ચ યમો રાજા ભૂતાદીનાં હરઃ પ્રભુઃ। હિમવાંશ્ચૈવ શૈલાનાં નદીનાં સાગરઃ પ્રભુઃ

પૂર્વજોમાં યમ રાજા છે; ભૂતોમાં હર ભગવાન છે; પર્વતોમાં હિમવંત રાજા છે; અને નદીઓમાં સાગર પ્રમુખ છે.

ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો નાગાનામથ વાસુકિઃ। સર્પાણાં તક્ષકો રાજા ગરુડઃ પક્ષિણામથ

ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ છે; નાગોમાં વાસુકિ છે; સાપોમાં તક્ષક રાજા છે; અને પક્ષીઓમાં ગરુડ છે.

ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં ગોવૃષોથ ગવામપિ। મૃગાણામથ શાર્દૂલઃ પ્લક્ષો વનસ્પતીશ્વરઃ

હાથીઓમાં એરાવત મુખ્ય છે; બળદ અને ગાયોમાં ગોવૃષ છે; પશુઓમાં શાર્દૂલ છે; અને વૃક્ષોમાં પ્લક્ષ રાજા છે.

ઉચ્ચૈઃ શ્રવાસ્તથાશ્વાનાં સુધન્વા પૂર્વપાલકઃ। દક્ષિણસ્યાં શઙ્ખપદઃ કેતુમાન્ પાલકો જલે

ઘોડાઓમાં ઉચ્ચૈ:શ્રવાસ શ્રેષ્ઠ છે; સુધન્વા પ્રાચીન રક્ષક છે; દક્ષિણમાં શંખપદ છે; અને જળમાં કેતુમાન રક્ષક છે.

અગ્નિરુવાચ પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્માણસ્તુ સઃ। તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ

અગ્નિએ કહ્યું: મહાન સર્જનનો પ્રથમ પ્રકાર બ્રહ્માનો છે; બીજું, સૂક્ષ્મ તત્વોનું સર્જન છે, જે ભૂતોનું સર્જન કહેવાય છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ। ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ

ત્રીજું મનથી સર્જાયેલું છે, જેને ઐન્દ્રિય સર્જન કહેવાય છે; આ રીતે, બુદ્ધિથી ઉપજેલું પ્રાકૃત સર્જન છે.

મુખ્યઃ સર્ગસ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ। તિર્યક્‌સ્ત્રોતાસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્ય્યગ્યોન્યસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ચોથું મુખ્ય સર્જન છે, અને સ્થાવર જીવો મુખ્ય કહેવાય છે; તિર્યકસ્ત્રોતસ સર્જન તેમનાં વચ્ચે પરસ્પર છે.

તથોદ્‌ર્ધ્વસ્ત્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ। તતોર્વાકસ્ત્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

છઠ્ઠું ઉર્ધ્વસ્ત્રોતસનું સર્જન છે, જે દેવતાઓનું સર્જન છે; પછી, અવકાસ્ત્રોતસનું સર્જન સાતમું છે, જે માનવ છે.

અષ્ટમોનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ યઃ। પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

આઠમું અનુક્રહનું સર્જન છે, જે સાત્વિક અને તામસિક છે; આ પાંચ વૈકૃત સર્જન છે, અને ત્રણ પ્રાકૃત કહેવાય છે.

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમસ્તથા। બ્રહ્મતો નવ સર્ગાસ્તુ જગતો મૂલહેતવઃ

પ્રાકૃત, વૈકૃત અને કૌમાર નવમ છે; બ્રહ્માથી નવ સર્જન થાય છે, જે જગતના મૂળ કારણ છે.

ખ્યાત્યાદ્યા દક્ષકન્યાસ્તુ ભૃગ્વાદ્યા ઉપયેમિરે। નિત્યો નૈમિત્તિકઃ સર્ગસ્ત્રિધા પ્રકથિતો જનૈઃ

ખ્યાતિ અને અન્ય, દક્ષની દીકરીઓ, ભૃગુ અને અન્ય દ્વારા વિવાહિત થઈ; નિત્ય અને નૈમિત્તિક સર્જન ત્રણ રીતે લોકો દ્વારા વર્ણવાય છે.

પ્રાકૃતા દૈનન્દિની સ્યાદન્તરપ્રલયાદન્। જાયતે યત્રાનુદિનં નિત્યસર્ગો હિ સમ્મતઃ

પ્રાકૃત રોજિંદું છે, મધ્યવર્તી પ્રલય પછી થાય છે; જ્યાં રોજ સર્જન થાય છે, તેને નિત્ય સર્જન માનવામાં આવે છે.

દેવૌ ધાતાવિધાતારૌ ભૃગોઃ ખ્યાતિરસૂયત। શ્રિયઞ્ચ પત્ની વિષ્ણોર્યા સ્તુતા શક્રેણ વૃદ્ધયે

ધાતા અને વિધાતા, બે દેવતા, ભૃગુની પત્ની ખ્યાતિમાંથી જન્મ્યા; અને શ્રી, વિષ્ણુની પત્ની, ઈન્દ્ર દ્વારા સમૃદ્ધિ માટે પ્રશંસિત છે.

ધાતુર્વિધાતુર્દ્વૌ પુત્રૌ ક્રમાત્ પ્રાણો મૃકણ્ડુકઃ। માર્કણ્ડેયો મૃકણ્ડોશ્ચ જજ્ઞે વેદશિરાસ્તતઃ

ધાતા અને વિધાતા, દરેકના બે પુત્ર: પ્રાણ અને મૃકંડુક; મૃકંડુમાંથી માર્કંડેય જન્મ્યો, અને પછી વેદશિરા.

પૌર્ણમાસશ્ચ સમ્ભૂત્યાં મરીચેરભવત્ સુતઃ। સ્મૃત્યામઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સિનીવાલી કુહૂસ્તથા

પૌર્ણમાસા, મરીચિનો પુત્ર, જન્મ્યો; સ્મૃતિમાંથી અંગિરસના પુત્રો: સિનિવાલી અને કુહૂ.

રાકાશ્ચાનુમતિશ્ચાત્રેરનસૂયાપ્યજીજનત્। સોમં દુર્વાસસં પુત્રં દત્તાત્રેયઞ્ચ યોગિનમ્

રાકા અને અનુમતિ, અત્રિમાંથી જન્મી; અનસૂયાએ સોમ, દુર્વાસ અને દત્તાત્રેય યોગી પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દત્તોલિસ્તત્સુતોભવત્। ક્ષમાયાં પુલહાજ્જાતાઃ સહિષ્ણુઃ કર્મપાદિકાઃ

પુલસ્ત્યજીની પત્નીથી પ્રેમથી દત્તોલી નામનો પુત્ર જન્મ્યો; પુલહા અને ક્ષમાથી સહિષ્ણુ અને કર્મપાદિકા જન્મ્યા.

સન્નત્યાઞ્ચ ક્રતોરાસન્ બાલિખિલ્યા મહૌજસઃ। અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રાસ્તે યે હિ ષષ્ટિસહસ્ત્રિણઃ

સન્નતિ અને ક્રતુથી બાલિખિલ્ય નામના શક્તિશાળી ઋષિઓ જન્મ્યા, જેની સંખ્યા સાઠ હજાર હતી અને દરેક અંગૂઠાની સાંધ જેટલા નાના હતા.

ઉર્જ્જાયાઞ્ચ વશિષ્ઠાશ્ચ રાજા ગાત્રોર્ધ્વબાહુકઃ । સવનશ્ચાલઘુઃ સુક્રઃ સુતપાઃ સપ્ત ચર્ષયઃ

ઉર્જા અને વસિષ્ઠથી રાજા ગાત્રઉર્ધ્વબાહુક, તથા સવના, આલઘુ, સુક્ર, સુતપા અને સાત ચર્ષય જન્મ્યા.

પાવકઃ પવમાનોભૂચ્છુચિઃ સ્વાહાગ્નિજોભવત્। અગ્નિસ્વાત્તા વર્હિષદોઽનગ્નયઃ સાગ્નયો હ્યજાત્

પાવક, પવમાન અને શુચિ જન્મ્યા; સ્વાહાથી અગ્નિજનો જન્મ થયો; અગ્નિસ્વાત્ત, વર્હિષદ, અનગ્નિ અને સાગ્નિ પણ જન્મ્યા.

પિતૃભ્યશ્ચ સ્વધાયાઞ્ચ મેના વૈધારિણી સુતે । હિંસાભાર્યા ત્વધર્મસ્ય તયોર્જજ્ઞે તથાનૃતમ્

પિતૃઓ અને સ્વધાથી, તથા વૈધારિની પુત્રી મેનાથી સંતાન થયા; હિંસાની પત્ની અધર્મથી તથા અને અનૃત નામના સંતાન જન્મ્યા.

કન્યા ચ નિકૃતિસ્તાભ્યાં ભયન્નરકમેવ ચ। માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનન્ત્વિદમેતયોઃ

એ બંનેમાંથી કન્યા નિકૃતિ, તથા ભય અને નરક જન્મ્યા; એમમાંથી માયા અને વેદના પણ એક જોડી તરીકે જન્મ્યા.

તયોર્જજ્ઞેથ વૈ માયાં મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્। વેદના ચ સુતં ચાપિ દુઃ ખં જજ્ઞેથ રૌરવાત્

એમમાંથી માયાએ મૃત્યુ, જે જીવોને લઇ જાય છે, જન્માવ્યો; વેદનાએ રૌરવમાંથી દુઃખ નામનો પુત્ર જન્માવ્યો.

મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોકતૃષ્ણાક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે। બ્રહ્મણશ્ચ રુદન્ જાતો રોદનાદ્રુદ્રનામકઃ

મૃત્યુમાંથી રોગ, વૃદ્ધાવસ્થા, શોક, તૃષ્ણા અને ક્રોધ જન્મ્યા; બ્રહ્માના રડવાથી રોદનથી રુદ્ર નામે પુત્ર જન્મ્યો.

ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં દ્વિજ। ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ

ભવ, શર્વ, ઇશાન, પશુપતિ, ભીમ, ઉગ્ર અને મહાદેવ — પિતામહે એ બધા નામ લીધા.

દક્ષકોપાચ્ચ તદ્ભાર્યા દેહન્તત્યાજ સા સતી। હિમવદ્દુહિતા ભૂત્વા પત્ની શમ્ભોરભૂત્ પુનઃ

દક્ષના રોષથી તેની પત્ની સતીએ શરીર ત્યાગ કર્યો; પછી હિમવતની દિકરી બની અને ફરી શંભુની પત્ની બની.

ઋષિભ્યો નારદાદ્યુક્તાઃ પૂજાઃ સ્નાનાદિપૂર્વિકાઃ। સ્વાયમ્ભુવાદ્યાસ્તાઃ કૃત્વા વિષ્ણવાદેર્ભુક્તિમુક્તિદાઃ

નારદ અને અન્ય ઋષિઓમાંથી પૂજા, સ્નાન વગેરે વિધિઓ શરૂ થયા; સ્વાયંભુવ અને અન્ય સમયથી વિષ્ણુ અને અન્ય દેવોના ભક્તિ-મુક્તિ આપતી વિધિઓ કરવામાં આવી.

નારદ ઉવાચ સામાન્યપૂજાં વિષ્ણવાદેર્વક્ષ્યે મન્ત્રાંશ્ચ સર્વદાન્। સમસ્તપરિવારાય અચ્યુતાય નમો યજેત

નારદે કહ્યું: હવે હું વિષ્ણુ અને અન્ય દેવોની સામાન્ય પૂજા અને બધા મંત્રો જણાવું છું; અચ્યૂત અને તેના સમગ્ર પરિવારને 'નમો' કહી પૂજા કરવી.