અગ્નિપુરાણમ્

અન્નસ્ય મનુજશ્રેષ્ઠ પાનસ્ય ચ સુગન્ધિનઃ । ચામરવ્યજનોપાનચ્છત્રં યાનાસને તથા ।। ૨૬૪.

અન્ન માટે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, અને સુગંધિત પાન માટે; ચામરું, પંખો, પાદુકા, છત્રી, વાહન અને આસન પણ આપવું.

યત્ કિઞ્ચિદેવમાદિ સ્યાત્સાવિત્રેણ નિવેદયેત્ । પૌરુષન્તુ જપેત્ સૂક્તં તદેબ જુહુયાત્તથા ।। ૨૬૪.

આ પ્રકારની જે કંઈ વસ્તુ હોય, તે સૌપ્રથમ સાવિત્રી મંત્રથી અર્પણ કરવી જોઈએ; પછી પુરુષ સૂક્તનું જાપ કરવું અને એ જ વસ્તુ ફરીથી એ જ રીતે અર્પણ કરવી.

અર્ચ્ચાભાવે તથા વેદ્યાઞ્જલે પૂર્ણઘટે તથા । નદીતીતરેઽથ કમલે શાન્તિઃ સ્યાદ્વિષ્ણુપૂજનાત્ ।। ૨૬૪.

મૂર્તિ ન હોય ત્યારે, વેદી, જોડાયેલા હાથ, ભરેલું ઘડું, નદીકાંઠો કે કમળનો ઉપયોગ કરી શકાય; અને વિષ્ણુની પૂજા કરવાથી શાંતિ મળે છે.

તતો હોમઃ પ્રકર્ત્તવ્યો દીપ્યમાને વિભાવસૌ । પરિસમ્મૃજ્ય પર્ય્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય્ય પરિસ્તરૈઃ ।। ૨૬૪.

પછી, જ્યારે અગ્નિ સારી રીતે પ્રજ્વલિત હોય ત્યારે હોમ કરવો જોઈએ; પહેલાં સ્વચ્છતા રાખવી, છાંટવું અને નિર્ધારિત સામગ્રીથી આસપાસ છાંયવું.

સર્વ્વાન્નાગ્રં સમુદ્‌ધૃત્ય જુહુયાત્ પ્રયતસ્તતઃ । વાસુદેવાય દેવાય પ્રભવે ચાવ્યયાય ચ ।। ૨૬૪.

પછી, શ્રદ્ધાપૂર્વક બધા અન્નમાંથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈને, તે વાસુદેવ દેવ, પ્રભુ અને અવિનાશી ને અર્પણ કરવો.

અગ્નયે ચૈવ સોમાય મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાય ચ મહાભાગ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં તથૈવ ચ ।। ૨૬૪.

અને અગ્નિ, સોમ, મીત્ર, વરુણ, મહાભાગી ઇન્દ્ર અને એ જ રીતે ઇન્દ્ર અને અગ્નિને પણ અર્પણ કરવું.

વિશ્વેભ્યશચૈવ દેવેબ્યઃ પ્રજાનાં પતયે નમઃ । અનુમત્યૈ તથા રામ ધન્વન્તરય એવ ચ ।। ૨૬૪.

અને સર્વ દેવતાઓને, પ્રજાપતિને નમન કરવું; અનુમતિ, રામ અને ધન્વંતરીને પણ અર્પણ કરવું.

વાસ્તોષ્પત્યૈ તતો દેવ્યૈ તતઃ સ્વિષ્ટિકૃતેઽગ્નયે । સચ્તુર્થ્યન્તનામ્ના તુ હુત્વૈતેબ્યો બલિં હરેત્ ।। ૨૬૪.

પછી વાસ્તોષ્પતિને, પછી દેવીને, પછી સ્વિષ્ટકૃત અગ્નિને; દરેકના નામે હવન કરીને, એ બધાને બલિ અર્પણ કરવો.

તક્ષોપતક્ષમભિતઃ પૂર્વેણાગ્નિમતઃ પરમ્ । અશ્વાનામપિ ધર્મજ્ઞ ઊર્ણાનામાનિ ચાપ્યથ ।। ૨૬૪.

અગ્નિની પૂર્વ દિશામાં, તપાઈ અને તેના સહાયકની આસપાસ, ધર્મને જાણનારા, ઘોડા અને ઘેટાંને પણ અર્પણ કરવું.

નિરુન્ધી ધૂમ્રિણીકા ચ અસ્વપન્તી તથૈવ ચ । મેઘપત્ની ચ નામાનિ સર્વ્વેષામેવ ભાર્ગવ ।। ૨૬૪.

નિરુંધી, ધૂમ્રિણિકા, અશ્વપંતી અને મેઘપત્ની – ભર્ગવ, આ બધા નામો છે.

આગ્નેયાદ્યાઃ ક્રમેણાથ તતઃ શક્તિષુ નિક્ષિપેત્ । નન્દિન્યૈ ચ સુભાગ્યૈ ચ સુમઙ્ગલ્યૈ ચ ભાર્ગવ ।। ૨૬૪.

પછી ક્રમશઃ આગ્નેયીથી શરૂ કરીને દેવતાઓને શસ્ત્રો પર અર્પણ કરવું; અને નંદિની, સુભાગ્ય અને સુમંગલ્યાને પણ, ભર્ગવ.

ભદ્રકાલ્યૈ તતો દત્વા સ્થૂણાયાઞ્ચ તથા શ્રિયે । હિરણઅયકેશ્યૈ ચ તથા વનસ્પતય એવ ચ ।। ૨૬૪.

પછી ભદ્રકાળી, થાંભલા, શ્રી, હિરણ્યકેશી અને વનસ્પતિઓને પણ અર્પણ કરવું.

ધર્મ્માધર્મમયૌ દ્વારે ગૃહમધ્યે ધ્રુવાય ચ । મૃત્યવે ચ બહિર્દદ્યાદ્વરુણાયોદકાશયે ।। ૨૬૪.

બન્ને દ્વાર પર ધર્મ અને અધર્મને, ઘરના મધ્યમાં ધ્રુવને, બહાર મૃત્યુને અને પાણીની જગ્યાએ વરુણને અર્પણ કરવું.

ભૂતોભ્યશ્ચ બહિર્દ્દદ્યાચ્છરણે ધનદાય ચ । ઇન્દ્રાયેન્દ્રપુરુષેભ્યો દદ્યાત્ પૂર્વેણ માનવઃ ।। ૨૬૪.

બહાર ભૂતોને, આશ્રયસ્થાને ધનદાને, અને પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રપુરુષોને અર્પણ કરવું.

યમાય તત્ પુરુષેભ્યો દદ્યાદ્દક્ષિણતસ્તથા । વરુણાય તત્પુરુષેભ્યો દદ્યાત્પશ્ચિમતસ્તથા ।। ૨૬૪.

દક્ષિણ તરફ યમ અને યમપુરુષોને, પશ્ચિમ તરફ વરુણ અને વરુણપુરુષોને અર્પણ કરવું.

સોમાય સોમપુરુષેભ્ય ઉદગ્દદ્યાદનન્તરં । બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુરુષેભ્યો મધ્યે દદ્યાત્તથૈવ ચ ।। ૨૬૪.

ઉત્તર તરફ સોમ અને સોમપુરુષોને, અને મધ્યમાં બ્રહ્મા અને બ્રહ્માપુરુષોને પણ અર્પણ કરવું.

આકાશે ચ તથા ચોદ્‌ર્ધ્વે સ્થણ્ડિલાય ક્ષિતૌ તથા । દિવા દિવાચરેભ્યશ્ચ રાત્રૌ રાત્રિચરેષુ ચ ।। ૨૬૪.

આકાશ અને ઉપર, તથા પૃથ્વી પર સ્થંડિલાને; દિવસે દિવસમાં ફરતા જીવોને, રાત્રે રાત્રે ફરતા જીવોને અર્પણ કરવું.

બલિં બહિસ્તથા દદ્યાત્સાયં પ્રાતસ્તુ પ્રત્યહં । પિણ્ડનિર્વપણં કુર્ય્યાત્ પ્રાતઃ સાયં ન કારયેત્ ।। ૨૬૪.

દરરોજ સાંજે અને સવારે બહાર બલિ અર્પણ કરવો; પિંડનું નિર્વાપણ માત્ર સવારે કરવું, સાંજે નહીં.

પિત્રે તુ પ્રથમં દદ્યાત્તત્પિત્રે તદનન્તરમ્ । પ્રતિપામહાય તન્માત્રે પિતૃમાત્રે તતોઽર્પયેત્ ।। ૨૬૪.

પ્રથમ પિતાને, પછી પિતામહને, પછી પ્રપિતામહને, પછી માતામહને અને પછી પિતૃમાતાને પિંડ અર્પણ કરવો.

તન્માત્રે દક્ષિણાગ્રેષુ કુશેષ્વેવં યજ્તે પિતૃન્ । ઇન્દ્રવારુણવાયવ્યા યામ્યા વા નૈર્ઋતાશ્ચ યે ।। ૨૬૪.

આ રીતે દક્ષિણ બાજુમાં કુશના પાંદડાં પર પિતૃઓને અર્પણ કરવું, જેમના ઈન્દ્ર, વરુણ, વાયુ, યમ કે નૈઋતિ જેવા દેવતાઓ સાથે સંબંધ છે.

તે કાકાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ઇમં પિણ્ડં મયોદ્ધૃતમ્ । કાકપિણ્ડન્તુ મન્ત્રેણ શુનઃ પિણ્ડં પ્રદાપયેત્ ।। ૨૬૪.

કાગડાઓ મારા દ્વારા અર્પણ કરેલો આ પિંડ સ્વીકારે, અને કાગડાના પિંડ માટેના મંત્રથી, કૂતરાં માટે પણ પિંડ અર્પણ કરવો.

વિવસ્વતઃ કુલે જાતૌ દ્વૌ શ્યાવશબલૌ શુનૌ । તેષાં પિણ્ડં પ્રદાસ્યામિ પથિ રક્ષન્તુ મે સદા ।। ૨૬૪.

વિવસ્વતના કુટુંબમાં બે કૂતરાં જન્મે છે, એક કાળું અને એક ચિતરું; હું એમને પિંડ અર્પણ કરું છું—એમણે હંમેશાં માર્ગમાં મારી રક્ષા કરવી.

પ્રતિગૃહ્લન્તુ મે ગ્રાસં ગાવસ્ત્રૈલોક્યમાતરઃ ।। ૨૬૪.

ત્રણે લોકની માતા ગાયો મારા દ્વારા આપેલું આ અન્ન સ્વીકારે.

ગોગ્રાસઞ્ચ સ્વસ્ત્યયનં કૃત્વા બિક્ષાં પ્રદાપયેત્ । અતિથીન્દીનાન્ પૂજયિત્વા ગૃહી ભુઞ્જીત ચ સ્વયં ।। ૨૬૪.

ગાયોને શુભ માટે અન્ન આપ્યા પછી ભિક્ષા આપવી, અને મહેમાનો તથા ગરીબોની સેવા કર્યા પછી ગૃહસ્થ પોતે ભોજન કરવો.

અગ્નિરુવાચ સર્વાર્થસાધનં સ્નાનં વક્ષ્યે શાન્તિકરં શ્રૃણુ । સ્નાપયેચ્ય સરિત્તીરે ગ્રહાન્ વિષ્ણુ વિચક્ષણઃ ।। ૨૬૫.

અગ્નિ કહે છે: હું સર્વ લાભ આપતું અને શાંતિ લાવતું સ્નાન સમજાવું છું—સાંભળો. વિદ્વાન વ્યક્તિએ નદીના કિનારે ગ્રહો અને વિષ્ણુનું સ્નાન કરાવવું.

દેવાલયે જ્વરાર્ત્ત્યાદૌ વિનાયકગ્રહાર્દ્દિતે । વિદ્યાર્થિનો હ્રદે ગેહે જયકામસ્ય તીર્થકે ।। ૨૬૫.

મંદિરમાં, તાવ કે બીમારીમાં, વિનાયક કે ગ્રહોના દુઃખમાં; વિદ્યાર્થીએ ઘરના તળાવમાં, અને વિજય ઇચ્છનારએ તીર્થસ્થાને સ્નાન કરવું.

પદ્મિન્યાં સ્નાપયેન્નારીં ગર્ભો યસ્યાઃ સ્નવેત્તથા । અશોકસન્નિધૌ સ્નાયાજ્જાતો યસ્યા વિનશ્યતિ ।। ૨૬૫.

જે સ્ત્રીનું ગર્ભ શુદ્ધ કરવું હોય, તેને કમળની તળાવમાં સ્નાન કરાવવું; અને જેના સંતાનનું અવસાન થયું હોય, તેને અશોક વૃક્ષ પાસે સ્નાન કરવું.

પુષ્પાર્થિનાઞ્ચ પુષ્પાઢ્યે પુત્રાર્થિનાઞ્ચ સાગરે । ગૃહસૌભાગ્યકામાનાં સર્વેષાં વિષ્ણુસન્નિધૌ ।। ૨૬૫.

ફૂલની ઈચ્છા હોય તે ફૂલોથી ભરેલા સ્થળે સ્નાન કરે, પુત્રની ઈચ્છા હોય તે સમુદ્રમાં, અને ઘરનું સૌભાગ્ય ઈચ્છે તે બધા વિષ્ણુની હાજરીમાં સ્નાન કરે.

વૈષ્ણવે રેવતીપુષ્યે સર્વેષાં સ્નાનમુત્તમં । સ્નાનકામસ્ય સપ્તાહમ્પૂર્વમુત્સાદનં સ્મૃતં ।। ૨૬૫.

વૈશાખ મહિનામાં રેવતી કે પુષ્ય નક્ષત્રે સૌ માટે શ્રેષ્ઠ સ્નાન છે; અને સ્નાન ઈચ્છનારએ સાત દિવસ પૂર્વે શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.