અગ્નિપુરાણમ્

અરણ્યં યાન્તિ વા ગ્રામ્યાઃ જલં યાન્તિ સ્થલોદ્ભવાઃ । સ્થલં વા જલજા યાન્તિ રાજાદ્વારાદિકે શિવાઃ ।। ૨૬૩.

ગૃહપાલિત પ્રાણીઓ જંગલમાં જાય, જળચર જમીન પર જાય; અથવા જમીનના પ્રાણી પાણીમાં જાય, અને શુભ પ્રાણી રાજમાર્ગ કે દ્વાર પાસે આવે.

પ્રદોષે કુક્કુટો વાસે શિવા ચાર્કોદયે ભવેત્ । ગૃહઙ્કપોતઃ પ્રવિશેત્ ક્રવ્યાદ્વા મૂર્દિધ્ન લીયતે ।। ૨૬૩.

સાંજના સમયે મરઘો ઘરમાં રહે, કે સૂર્યોદયે શુભ પક્ષી દેખાય; ઘરમાં કબૂતર પ્રવેશે કે માંસાહારી પ્રાણી છત પર સૂઈ રહે.

મધુરાં મક્ષિકાં કુર્ય્યાંત્ કાકો મૈથુનગો દૃશિ । પ્રાસાદતોરણોદ્યાનદ્વારપ્રાકારવેશ્મનાં ।। ૨૬૩.

મધમાખીઓ મધ બનાવે, કે કાગડો મિલન કરે તે દેખાય; મહેલ, દ્વાર, બગીચા, દીવાલ કે ઘરમાં આવું બને.

અનિમિત્તન્તુ પતનં દૃઢ઼ાનાં રાજમૃત્યવે । રજસા વાથ કધૂમેન દિશો યત્ર સમાકુલાઃ ।। ૨૬૩.

મજબૂત ઈમારતો અચાનક તૂટી પડે તો રાજાનો મૃત્યુ સંકેત છે; અથવા ધૂળ કે ધૂમાડાથી દિશાઓ ગૂંચવાય ત્યારે પણ.

કેતૂદયોપરાગૌ ચ છિદ્રતા શશિસૂર્યયોઃ । ગ્રહર્ક્ષવિકૃતિર્યત્ર તત્રાપિ ભયમાદિશેત્ ।। ૨૬૩.

કેટુનો ઉદય કે અસ્ત, ચંદ્ર અને સૂર્યમાં દોષ, ગ્રહો અને તારાઓમાં ખોટ આવે ત્યાં પણ ભયનું સૂચન થાય છે.

અગ્નિર્યત્ર ન દીપ્યેત સ્ત્રવન્તે ચોદકુમ્ભકાઃ । મૃતિર્ભયં શૂન્ય્તાદિરુત્પાતાનાં ફલમ્ભવેત્ ।। ૨૬૩.

જે સ્થળે અગ્નિ બળે નહીં, કે પાણીના ઘડા ટપકે; ત્યાં મૃત્યુ, ભય, સુનપ, અને અન્ય ઉપદ્રવ થાય છે.

પુષ્કર ઉવાચ દેવપૂજાદિકં કર્મ વક્ષ્યે ચોત્પાતમર્દનમ્ । આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ સ્નાતોઽર્ઘ્યં વિષ્ણવેર્પયેત્ ।। ૨૬૪.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું દેવપૂજા અને ઉપદ્રવ દૂર કરવાના કર્મો સમજાવીશ; ત્રણ 'આપોહિત' મંત્રથી સ્નાન કરીને વિષ્ણુને અર્ઘ્ય આપવું.

હિરણ્યવર્ણા ઇતિ ચ પાદ્યઞ્ચ તિસૃભિર્દ્વિજ । શન્ન આપો હ્યાચમનમિદમાપોઽભિષેચનં ।। ૨૬૪.

'હિરણ્યવર્ણા' મંત્ર બોલીને ત્રણ મંત્રથી પાદ્ય આપવું, દ્વિજ; 'શન્ન આપો' આચમન માટે છે અને આ પાણી અભિષેક માટે છે.

રથે અક્ષે ચ તિસૃભિર્ગન્ધં યુવેતિ વસ્ત્રકં । પુષ્પં પુષ્પવતીત્યેવં ધૂપં ધૂપોસિ ચાપ્યથ ।। ૨૬૪.

રથ અને તેની ધરી પર ત્રણ મંત્ર બોલીને સુગંધ ચડાવવી; 'યુવે' મંત્રથી વસ્ત્ર, 'પુષ્પં પુષ્પવતી'થી ફૂલ, અને 'ધૂપં ધૂપોસી'થી ધૂપ અર્પણ કરવું.

તેજોસિ શુક્રં દીપં સ્યાન્મધુપર્કં દધીતિ ચ । હિરણ્યગર્ભ ઇત્યષ્ટાવૃચઃ પ્રોક્તા નિવેદને ।। ૨૬૪.

'તેજોસી' ઘી માટે, 'શુક્રં' દીવા માટે, 'મધુપર્કં' મધમિશ્રણ માટે, 'દધિતિ' દહીં માટે; 'હિરણ્યગર્ભ'ના આઠ મંત્ર નૈવેદ્ય માટે કહેવામાં આવ્યા છે.

અન્નસ્ય મનુજશ્રેષ્ઠ પાનસ્ય ચ સુગન્ધિનઃ । ચામરવ્યજનોપાનચ્છત્રં યાનાસને તથા ।। ૨૬૪.

અન્ન માટે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, અને સુગંધિત પાન માટે; ચામરું, પંખો, પાદુકા, છત્રી, વાહન અને આસન પણ આપવું.

યત્ કિઞ્ચિદેવમાદિ સ્યાત્સાવિત્રેણ નિવેદયેત્ । પૌરુષન્તુ જપેત્ સૂક્તં તદેબ જુહુયાત્તથા ।। ૨૬૪.

આ પ્રકારની જે કંઈ વસ્તુ હોય, તે સૌપ્રથમ સાવિત્રી મંત્રથી અર્પણ કરવી જોઈએ; પછી પુરુષ સૂક્તનું જાપ કરવું અને એ જ વસ્તુ ફરીથી એ જ રીતે અર્પણ કરવી.

અર્ચ્ચાભાવે તથા વેદ્યાઞ્જલે પૂર્ણઘટે તથા । નદીતીતરેઽથ કમલે શાન્તિઃ સ્યાદ્વિષ્ણુપૂજનાત્ ।। ૨૬૪.

મૂર્તિ ન હોય ત્યારે, વેદી, જોડાયેલા હાથ, ભરેલું ઘડું, નદીકાંઠો કે કમળનો ઉપયોગ કરી શકાય; અને વિષ્ણુની પૂજા કરવાથી શાંતિ મળે છે.

તતો હોમઃ પ્રકર્ત્તવ્યો દીપ્યમાને વિભાવસૌ । પરિસમ્મૃજ્ય પર્ય્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય્ય પરિસ્તરૈઃ ।। ૨૬૪.

પછી, જ્યારે અગ્નિ સારી રીતે પ્રજ્વલિત હોય ત્યારે હોમ કરવો જોઈએ; પહેલાં સ્વચ્છતા રાખવી, છાંટવું અને નિર્ધારિત સામગ્રીથી આસપાસ છાંયવું.

સર્વ્વાન્નાગ્રં સમુદ્‌ધૃત્ય જુહુયાત્ પ્રયતસ્તતઃ । વાસુદેવાય દેવાય પ્રભવે ચાવ્યયાય ચ ।। ૨૬૪.

પછી, શ્રદ્ધાપૂર્વક બધા અન્નમાંથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈને, તે વાસુદેવ દેવ, પ્રભુ અને અવિનાશી ને અર્પણ કરવો.

અગ્નયે ચૈવ સોમાય મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાય ચ મહાભાગ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં તથૈવ ચ ।। ૨૬૪.

અને અગ્નિ, સોમ, મીત્ર, વરુણ, મહાભાગી ઇન્દ્ર અને એ જ રીતે ઇન્દ્ર અને અગ્નિને પણ અર્પણ કરવું.

વિશ્વેભ્યશચૈવ દેવેબ્યઃ પ્રજાનાં પતયે નમઃ । અનુમત્યૈ તથા રામ ધન્વન્તરય એવ ચ ।। ૨૬૪.

અને સર્વ દેવતાઓને, પ્રજાપતિને નમન કરવું; અનુમતિ, રામ અને ધન્વંતરીને પણ અર્પણ કરવું.

વાસ્તોષ્પત્યૈ તતો દેવ્યૈ તતઃ સ્વિષ્ટિકૃતેઽગ્નયે । સચ્તુર્થ્યન્તનામ્ના તુ હુત્વૈતેબ્યો બલિં હરેત્ ।। ૨૬૪.

પછી વાસ્તોષ્પતિને, પછી દેવીને, પછી સ્વિષ્ટકૃત અગ્નિને; દરેકના નામે હવન કરીને, એ બધાને બલિ અર્પણ કરવો.

તક્ષોપતક્ષમભિતઃ પૂર્વેણાગ્નિમતઃ પરમ્ । અશ્વાનામપિ ધર્મજ્ઞ ઊર્ણાનામાનિ ચાપ્યથ ।। ૨૬૪.

અગ્નિની પૂર્વ દિશામાં, તપાઈ અને તેના સહાયકની આસપાસ, ધર્મને જાણનારા, ઘોડા અને ઘેટાંને પણ અર્પણ કરવું.

નિરુન્ધી ધૂમ્રિણીકા ચ અસ્વપન્તી તથૈવ ચ । મેઘપત્ની ચ નામાનિ સર્વ્વેષામેવ ભાર્ગવ ।। ૨૬૪.

નિરુંધી, ધૂમ્રિણિકા, અશ્વપંતી અને મેઘપત્ની – ભર્ગવ, આ બધા નામો છે.

આગ્નેયાદ્યાઃ ક્રમેણાથ તતઃ શક્તિષુ નિક્ષિપેત્ । નન્દિન્યૈ ચ સુભાગ્યૈ ચ સુમઙ્ગલ્યૈ ચ ભાર્ગવ ।। ૨૬૪.

પછી ક્રમશઃ આગ્નેયીથી શરૂ કરીને દેવતાઓને શસ્ત્રો પર અર્પણ કરવું; અને નંદિની, સુભાગ્ય અને સુમંગલ્યાને પણ, ભર્ગવ.

ભદ્રકાલ્યૈ તતો દત્વા સ્થૂણાયાઞ્ચ તથા શ્રિયે । હિરણઅયકેશ્યૈ ચ તથા વનસ્પતય એવ ચ ।। ૨૬૪.

પછી ભદ્રકાળી, થાંભલા, શ્રી, હિરણ્યકેશી અને વનસ્પતિઓને પણ અર્પણ કરવું.

ધર્મ્માધર્મમયૌ દ્વારે ગૃહમધ્યે ધ્રુવાય ચ । મૃત્યવે ચ બહિર્દદ્યાદ્વરુણાયોદકાશયે ।। ૨૬૪.

બન્ને દ્વાર પર ધર્મ અને અધર્મને, ઘરના મધ્યમાં ધ્રુવને, બહાર મૃત્યુને અને પાણીની જગ્યાએ વરુણને અર્પણ કરવું.

ભૂતોભ્યશ્ચ બહિર્દ્દદ્યાચ્છરણે ધનદાય ચ । ઇન્દ્રાયેન્દ્રપુરુષેભ્યો દદ્યાત્ પૂર્વેણ માનવઃ ।। ૨૬૪.

બહાર ભૂતોને, આશ્રયસ્થાને ધનદાને, અને પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રપુરુષોને અર્પણ કરવું.

યમાય તત્ પુરુષેભ્યો દદ્યાદ્દક્ષિણતસ્તથા । વરુણાય તત્પુરુષેભ્યો દદ્યાત્પશ્ચિમતસ્તથા ।। ૨૬૪.

દક્ષિણ તરફ યમ અને યમપુરુષોને, પશ્ચિમ તરફ વરુણ અને વરુણપુરુષોને અર્પણ કરવું.

સોમાય સોમપુરુષેભ્ય ઉદગ્દદ્યાદનન્તરં । બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુરુષેભ્યો મધ્યે દદ્યાત્તથૈવ ચ ।। ૨૬૪.

ઉત્તર તરફ સોમ અને સોમપુરુષોને, અને મધ્યમાં બ્રહ્મા અને બ્રહ્માપુરુષોને પણ અર્પણ કરવું.

આકાશે ચ તથા ચોદ્‌ર્ધ્વે સ્થણ્ડિલાય ક્ષિતૌ તથા । દિવા દિવાચરેભ્યશ્ચ રાત્રૌ રાત્રિચરેષુ ચ ।। ૨૬૪.

આકાશ અને ઉપર, તથા પૃથ્વી પર સ્થંડિલાને; દિવસે દિવસમાં ફરતા જીવોને, રાત્રે રાત્રે ફરતા જીવોને અર્પણ કરવું.

બલિં બહિસ્તથા દદ્યાત્સાયં પ્રાતસ્તુ પ્રત્યહં । પિણ્ડનિર્વપણં કુર્ય્યાત્ પ્રાતઃ સાયં ન કારયેત્ ।। ૨૬૪.

દરરોજ સાંજે અને સવારે બહાર બલિ અર્પણ કરવો; પિંડનું નિર્વાપણ માત્ર સવારે કરવું, સાંજે નહીં.

પિત્રે તુ પ્રથમં દદ્યાત્તત્પિત્રે તદનન્તરમ્ । પ્રતિપામહાય તન્માત્રે પિતૃમાત્રે તતોઽર્પયેત્ ।। ૨૬૪.

પ્રથમ પિતાને, પછી પિતામહને, પછી પ્રપિતામહને, પછી માતામહને અને પછી પિતૃમાતાને પિંડ અર્પણ કરવો.