અગ્નિપુરાણમ્

પુષ્કર ઉવાચ સામ્નાં વિધાનં કથિતં વક્ષઅયે ચાથર્વ્વણામથ । શાન્તાતીયં ગણં હુત્વા શાન્તિમાપ્નોતિ માનવઃ ।। ૨૬૧.

પુષ્કર બોલ્યા: સામનો વિધાન જણાવાયું છે; હવે હું અથર્વણ વિધિ સમજાવું છું. શાંતાતીય ગણનું હવન કરવાથી મનુષ્યને શાંતિ મળે છે.

ભૈષજ્યઞ્ચ ગણં હુત્વા સર્વ્વાન્રોગાન્ વ્યપોહતિ । ત્રિસપ્તીયં ગણં હુત્વા સર્વ્વપપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૬૧.

ભૈષજ્ય ગણનું હવન કરવાથી બધા રોગો દૂર થાય છે; ત્રિસપ્તીય ગણનું હવન કરવાથી બધા પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

ક્કચિન્નાપ્નોતિ ચ ભયં હુત્વા ચૈવાભયઙ્ગણં । ન ક્કચિજ્જાયતે રામ ગણં હુત્વા પરાજિતં ।। ૨૬૧.

ક્યારેક અભયંગ ગણનું હવન કરવાથી કોઈ ભય મળતું નથી; હે રામ, આ ગણનું હવન કરવાથી ક્યારેય પરાજય થતો નથી.

આયુષ્યઞ્ચ ગણં હુત્વા અપમૃત્યું વ્યપોહતિ । સ્વસ્તિમાપ્નોતિ સર્વ્વત્ર હુત્વા સ્વસ્ત્યનઙ્ગણં ।। ૨૬૧.

આયુષ્ય ગણનું હવન કરવાથી અકાળમૃત્યુ દૂર થાય છે; સ્વસ્ત્યાન ગણનું હવન કરવાથી સર્વત્ર કલ્યાણ મળે છે.

શ્રેયસા યોગમાપ્નોતિ શર્મ્મવર્મ્મગણન્તથા । વાસ્તોષ્પત્યગણં હુત્વા વાસ્તુદોષાન્ વ્યપોહતિ ।। ૨૬૧.

આ વિધિઓથી શ્રેષ્ઠતા સાથે એકતા મળે છે અને રક્ષણ આપતી વસ્ત્રો જેવી શક્તિ મળે છે; વાસ્તોષ્પત્ય ગણનું હવન કરવાથી ઘરનાં દોષો દૂર થાય છે.

તથા રૌદ્રગણં હુત્વા સર્વ્વાન્ દોષાન્ વ્યષોહતિ । એતૈર્દશગુણૈર્હોમો હ્યષ્ટાદશસુ શાન્તિષુ ।। ૨૬૧.

એ જ રીતે, રૌદ્ર ગણનું હવન કરવાથી બધા દોષો દૂર થાય છે; આ દસ પ્રકારની વિધિઓથી અઢાર શાંતિઓમાં હવન થાય છે.

વૈષ્ણવી શાન્તિરૈન્દ્રી ચ વ્રાહ્મી રૌદ્રી તથૈવ ચ । વાયવ્યા વારુણી ચૈવ કૌવેરી ભાર્ગવી તથા ।। ૨૬૧.

વૈષ્ણવી શાંતિ, ઐન્દ્ર શાંતિ, બ્રાહ્મી, રૌદ્રી, વાયવી, વારુણી, કૌવેરી અને ભાર્ગવી — આવી શાંતિઓ છે.

પ્રાજાપત્યા તથા ત્વાષ્ટ્રી કૌમારી વહ્નિદેવતા । મારુદ્‌ગણા ચ ગાન્ધારી શાન્તિર્નૈર્ઋતકી તથા ।। ૨૬૧.

પ્રજાપત્ય, ત્વષ્ટ્રી, કૌમારી, અગ્નિદેવી, મારુતગણો, ગાંધારી, શાંતિ અને નૈૃતકી – આ બધાં દેવીઓ છે.

શાન્તિરાઙ્ગિરસી યામ્યા પાર્થિવી સર્વ્વકામદા । યસ્ત્વાં મૃત્યુરિતિ હ્યેતજ્જપ્તં મૃત્યુવિનાશનં ।। ૨૬૧.

શાંતિ, આંગિરસી, યામ્યા, પૃથ્વી અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી – જે કોઈ 'તું મરણ છે' એમ જપે છે, તે મરણને નાશ કરે છે.

સુપર્ણંસ્ત્વેતિ હુત્વા ચ ભુજગૈર્નૈવ બાધ્યતે । ઇન્દ્રેણ દત્તમિત્યેતત્ સર્વકામકરમ્ભવેત્ ।। ૨૬૧.

'સુપર્ણમ્' મંત્રથી હવન કરવાથી સાપો ક્યારેય તકલીફ આપતા નથી; આ ઈન્દ્રે આપેલું છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

ઇન્દ્રેણ દત્તમિત્યેતત્ સર્વબાધાવિનાશનં । ઇમા દેવીતિ મન્ત્રશ્ચ સર્વશાન્તિકરઃ પરઃ ।। ૨૬૧.

આ ઈન્દ્રે આપેલું છે, જે સર્વ પ્રકારની પીડાઓ દૂર કરે છે; 'આ દેવીઓ છે' એવો મંત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ શાંતિ આપનાર છે.

દેવા મરુત ઇત્યેતત્ સર્વકામકરમ્ભવેત્ । યમસ્ય લોકાદિત્યેત્ત્ દુઃસ્વપ્નશમનમ્પરં ।। ૨૬૧.

'દેવો, મારુત' એવો મંત્ર સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે; 'યમના લોકમાંથી' એવો મંત્ર દુઃસ્વપ્ન દૂર કરવામાં વિશેષ અસરકારક છે.

ઇન્દ્રશ્ચ પઞ્ચબણિજેતિ૧ પણ્યલાભકરં પરં । કામો મે વાજીતિ હુતં સ્ત્રીણાં સૌબાગ્યવર્દ્ધનં ।। ૨૬૧.

'ઈન્દ્ર અને પાંચ વેપારી' એવો મંત્ર વેપાર-વસ્તુઓ મેળવવામાં ઉત્તમ છે; 'મારે કામ અને બળ મળે' એમ હવન કરવાથી સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય વધે છે.

તુભ્યમેવ જબીમન્નિત્યયુતન્તુ હુતમ્ભવેત્ । અગ્નેગોબિન્ન ઇત્યેતત્૨ મેધાવૃદ્ધિકરમ્પરં ।। ૨૬૧.

'માત્ર તને જ, હંમેશા અર્પણ કરું' – આ રીતે હવન કરવાથી બુદ્ધિમાં વૃદ્ધિ થાય છે; 'અગ્નિ, ગાયોને જાણનાર' એવો મંત્ર જ્ઞાનની વૃદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ છે.

ધ્રુવં ધ્રુવેણેતિ હુતં સ્થાનલાભકરં ભવેત્ । અલક્તજીવેતિ શુના કૃષિલાભકરં ભવેત્ ।। ૨૬૧.

'ધ્રુવ, ધ્રુવ સાથે' એમ હવન કરવાથી સ્થિર સ્થાન મળે છે; 'લાલ રંગ જેવું જીવન મળે' એમ કૂતરાની સાથે કરવાથી ખેતીમાં સફળતા મળે છે.

અહન્તે ભગ્ન ઇત્યેતત્ ભવેત્‌સૌભાગ્યવર્દ્ધનં । યે મે પાશાસ્તથાપ્યેતત્ બન્ધનાન્મોક્ષકારણં ।। ૨૬૧.

'હું તને તોડી નાખ્યો' – આથી સૌભાગ્ય વધે છે; 'આ મારા બંધન છે' – એથી બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.

શપત્વહન્નિતિ રિપૂન્ નાશયેદ્ધોમજાપ્યતઃ । ત્વમુત્તમમિતીત્યેતદ્‌યશોબુદ્ધિવિવર્દ્ધનં ।। ૨૬૧.

'શપથ તોડનારને હું માર્યો' – આ રીતે હવન-જપથી દુશ્મનો નાશ પામે છે; 'તુ સર્વોચ્ચ છે' – એથી યશ અને બુદ્ધિ વધે છે.

યથા મૃગમતીત્યેતત્ સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યવર્દ્ધનં । યેન ચેહદિદઞ્ચૈવ ગર્ભલાભકરં ભવેત્ ।। ૨૬૧.

'જેમ હરણ જાય છે' – એથી સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય વધે છે; 'જેની દ્વારા અહીં અને આ' – એથી સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે.

વૃહસ્પતિર્ન્નઃ પરિપાતુ પથિ સ્વસ્ત્યયનં ભવેત્ । મુઞઅચામિ ત્વેતિ કથિતમપમૃત્યુનિવારણં ।। ૨૬૧.

'બૃહસ્પતિ અમને રક્ષે' – એથી માર્ગમાં કલ્યાણ મળે છે; 'હું તને મુક્ત કરું છું' – એમ કહીએ તો અકાળમૃત્યુ ટળી જાય છે.

અથર્વશિરસોઽદ્યેતા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । પ્રાધાન્યેન તુ મન્ત્રાણાં કિઞ્ચિત્ કર્મ તવેરિતં ।। ૨૬૧.

જે આજે અથર્વશીરસ્ પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; મંત્રોમાંથી કેટલાક કર્મો મુખ્ય ગણાયા છે.

વૃક્ષાણઆં યજ્ઞિયાનાન્તુ સમિધઃ પ્રથમં હવિઃ । આજ્યઞ્ચ વ્રીહયશ્ચૈવ તથા વૈ ગૌરસર્ષપાઃ ।। ૨૬૧.

યજ્ઞ માટેનાં લાકડાંઓમાં પ્રથમ હવન કરવામાં આવે છે; એ જ રીતે ઘી, ચોખા, ગાયનું દુધ અને રાઈ પણ અર્પણ થાય છે.

અક્ષતાનિ તિલાશ્ચૈવ દધિક્ષીરે ચ ભાર્ગવ । દર્ભાસ્તથૈવ દૂર્વાશ્ચ વિલ્વાનિ કમલાનિ ચ ।। ૨૬૧.

અખૂટ અનાજ, તલ, દહીં અને દુધ, હે ભાર્ગવ, તેમજ દર્ભા ઘાસ, દુર્વા, બિલ્વ અને કમળ પણ અર્પણ થાય છે.

શાન્તિપુષ્ટિકરાણ્યાહુર્દ્રવ્યાણ્યેતાનિ સર્વશઃ । તૈલઙ્કણાનિ ધર્મજ્ઞ રાજિકા રુધિરં વિષં ।। ૨૬૧.

આ બધાં દ્રવ્ય શાંતિ અને પોષણ આપનાર ગણાય છે; તેલના પિંડ, હે ધર્મજ્ઞ, કાળી રાઈ, લોહી અને વિષ પણ છે.

સમિધઃ કણ્ટકોપેતા અભિચારેષુ યોજયેત્ । આર્ષં વૈ દૈવતં છન્દો બિન્યોગજ્ઞ આચરેત્ ।। ૨૬૧.

કાંટાવાળા લાકડાંઓ અભિચારિક ક્રિયાઓમાં વાપરવા જોઈએ; જે કર્મ કરે છે, તેને ઋષિ, દેવતા અને છંદ જાણવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ શ્રીસૂક્તં પ્રતિવેદઞ્ચ ક્ષેયં લક્ષઅમીવિવર્દ્ધનં । હિરણ્યવર્ણા હરિણીમૃચઃ પઞ્ચદશ શ્રિયઃ ।। ૨૬૩.

પુષ્કર કહે છે: દરેક વેદમાં શ્રીસૂક્તનું પઠન કરવું જોઈએ, તે લક્ષ્મી અને સમૃદ્ધિ વધારનાર છે; 'હિરણ્યવર્ણા, હરિણી'થી શરૂ થતા પંદર શ્લોક શ્રીના છે.

રથેષ્વક્ષેષુ વાજેતિ ચતસ્રો યજુષિ શ્રિયઃ । સ્રાવન્તીયં તથા સામ શ્રીસૂક્તં સામવેદકે ।। ૨૬૩.

યજુરવેદમાં રથના ધુરા પાસે શ્રીના ચાર સ્તોત્રો ઉચ્ચારવામાં આવે છે; અને સામવેદમાં શ્રીસૂક્તને શ્રાવંતીય તરીકે ગવાય છે.

શ્રિયં ધાતર્મયિ ધેહિ પ્રોક્તમાથર્વણે તથા । શ્રીસૂક્તં યો જપેદ્‌ભક્ત્યા હત્વા શ્રીસ્તસ્ય વૈ ભવેત્ ।। ૨૬૩.

અથર્વવેદમાં પણ 'હે પોષક, મારા અંદર શ્રીને સ્થાપિત કર' એવી પ્રાર્થના છે. જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક શ્રીસૂક્તનું પાઠ કરે છે, તેને નિશ્ચિતપણે શ્રીની કૃપા મળે છે.

પદ્માનિ ચાથ વિલ્વાનિ હુત્વાજ્યં વા લિલાન્ શ્રિયઃ । એકન્તુ પૌરુષં સૂક્તં પ્રતિવેદન્તુ સર્વદં ।। ૨૬૩.

પદ્મ, બિલ્વપત્ર અથવા ઘી અર્પણ કરીને શ્રીની કૃપા મળે છે; અને દરેક વેદમાં હંમેશા પુરુષસૂક્તનું પાઠ કરવું જોઈએ.

સૂક્તેન દદ્યાન્નિષ્પાપો હ્યેકૈકયા૧ જલાઞ્જલિં । સ્નાત એકૈકયા પુષ્પં વિષ્ણોર્દ્દત્વાઘહા ભવેત્ ।। ૨૬૩.

દરેક સૂક્ત સાથે પાણીની અંજલિ અર્પણ કરવાથી પાપ દૂર થાય છે; અને સ્નાન પછી દરેક સૂક્ત સાથે વિષ્ણુને એક ફૂલ અર્પણ કરવાથી પાપ ક્ષય પામે છે.