અગ્નિપુરાણમ્

અબધ્યં યશ્ચ બધ્નાતિ બધ્યં યશ્ચ પ્રમુઞ્ચતિ । અપ્રાપ્તવ્યવહારઞ્ચ સ દાપ્યો દમમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે બાંધવા ન યોગ્ય વ્યક્તિને બાંધે, અથવા બાંધેલા વ્યક્તિને મુક્ત કરે, અથવા અનધિકૃત મામલો કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

માનેન તુલયા વાપિ યોંઽશમષ્ટમકં હરેત્ । દ્વાવિંશતિપણાન્ દાપ્યો વૃદ્ધૌ હાનૌ ચ કલ્પિતમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ કે માપથી આઠમો ભાગ ઓછો લે, તેને બાવીસ પણાનો દંડ ભરવો પડે; વધઘટ પ્રમાણે દંડ ગણી લેવાય.

ભેષજસ્નેહલવણસ્નેગન્ધધાન્યગુડ઼ાદિષુ । પણ્યેષુ પ્રક્ષિપન્ હીનં પણાન્દાપ્યસ્તુ ષોડશ ।। ૨૫૮.

જે દવાઓ, તેલ, મીઠું, સુગંધ, અનાજ કે અન્ય માલમાં ખોટ કરે, તેને સોળ પણાનો દંડ ભરવો પડે.

સમ્ભૂય કુર્વ્વતામર્ઘં સબાધં કારુશિલ્પિનાં । અર્થસ્ય હ્રાસં વૃદ્ધિં વા સહસ્રો દણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૨૫૮.

કારગરો કે શિલ્પીઓ ભેગા થઈને ભાવ નક્કી કરે અથવા વેપાર અટકાવે, અને આથી મૂલ્યમાં નુકસાન કે લાભ થાય, તો દંડ હજાર પણાનો છે.

રાજનિ સ્થાપ્યતે યોઽર્થઃ પ્રત્યહં તેન વિક્રયઃ । ક્રયો વા નિસ્રવસ્તસ્માદ્વણિજાં લાભકૃત્ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

રાજા રોજ જે ભાવ નક્કી કરે, તે વેચાણ કે ખરીદી માટે લાગુ પડે; વેપારીઓ એથી વધારે લાભ કરે, તો તે અયોગ્ય ગણાય.

સ્વદેશપણ્યે તુ શતં વણિગ્ ગૃહ્ણીત પઞ્ચકં । દશકં પારદેશ્યે તુ યઃ સદ્યઃ ક્રયવિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેપારી પોતાના દેશના માલ માટે સો પૈકી પાંચ લે અને વિદેશી માલ માટે સો પૈકી દસ લે, જ્યારે તરત ખરીદી વેચી કરે.

પણ્યસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય વ્યયં પણ્યસમુદ્ભવં । અર્થોંઽનુગ્રહકૃત્ કાર્ય્યઃ ક્રેતુર્વિક્રેતુરેવ ચ ।। ૨૫૮.

માલના ખર્ચને કિંમતમાં ઉમેરવો જોઈએ અને ખરીદનાર તથા વેચનાર બંને માટે યોગ્ય નફો રાખવો જોઈએ.

ગૃહીતમૂલ્યં યઃ પણ્યં ક્રેતુર્નૈવ પ્રયચ્છતિ । સોદયન્તસ્ય દાપ્યોઽસૌ દિગ્લાભં વા દિગાગતે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ ભાવ લઈ માલ ખરીદનારને આપતો નથી, તેને વ્યાજ સાથે ચૂકવવું પડે, અથવા જો ખરીદનાર બીજાં પ્રદેશનો હોય તો દૂરના નુકસાનની ભરપાઈ કરવી પડે.

વિક્રોતમપિ વિક્રેયં પૂર્વે ક્રેતર્ય્યગૃહ્ણતિ । હાનિશ્ચેત્ ક્રેતૃદોષેણ ક્રેતુરેવ હિ સા ભવેત્ ।। ૨૫૮.

માલ વેચી દીધા પછી પણ, જો પહેલો ખરીદનાર માલ લઈ જાય નહીં, તો ફરી વેચી શકાય છે; પરંતુ જો નુકસાન ખરીદનારની ભૂલથી થાય, તો એ નુકસાન ખરીદનારનું જ ગણાય.

રાજદૈવોપઘાતેન પણ્યે દોષમુપાગતે । હાનિર્વિક્રેતુરેવાસૌ યાચિતસ્યાપ્રયચ્છતઃ ।। ૨૫૮.

માલમાં રાજા અથવા ભાગ્યના કારણે નુકસાન થાય, તો એ નુકસાન વેચનારને પડે, સિવાય કે માલ ખાસ માંગવામાં આવ્યો હોય અને આપ્યો ન હોય.

અન્યહસ્તે ચ વિક્રીતં દુષ્ટં વા દુષ્ટવદ્યદિ । વિક્રીનીતે દમસ્તત્ર તન્મૂલ્યાદદ્વિગુણો ભવેત્ ।। ૨૫૮.

બીજાને વેચાયેલ માલ ખોટું કે ખોટા રૂપમાં જો મળે, તો વેચનારને એ વસ્તુની કિંમતથી બે ગણી દંડ ભરવી પડે.

ક્ષયં વૃદ્ધિઞ્ચ બણિજાપણ્યાનામવિજાનતા । ક્રીત્વા નાનુશયઃ કાર્ય્યઃ કુર્વન્ ષડ્‌ભાગદણ્ડભાક્ ।। ૨૫૮.

વેપારીઓ પાસેથી માલ ખરીદીને તેની ઘટ-વધ વિશે જાણ ન હોય, તો દોષ ન લગાડવો; પણ જાણીને કરે, તો છઠ્ઠા ભાગનો દંડ ભરવો પડે.

સમવાયેન વણિજાં લાભાર્થં કર્મ કુર્વતાં । લાભાલાભૌ યથા દ્રવ્યં યથા વા સંવિદા કૃતૌ ।। ૨૫૮.

વેપારીઓ નફા માટે મળીને કામ કરે, ત્યારે નફો અને નુકસાન મૂડી પ્રમાણે અથવા કરાર પ્રમાણે વહેંચવું જોઈએ.

પ્રતિપિદ્ધમનાદિષ્ટં પ્રમાદાદ્યચ્ચ નાશિતં । સ તદ્દદ્યાદ્ વિપ્લવાચ્ચ રક્ષઇતાદ્દસમાંશભાક્ ।। ૨૫૮.

વિશ્વાસે આપેલું માલ જો બેદરકારીથી ગુમ થાય, તો જવાબદાર વ્યક્તિએ એ ચૂકવવું પડે; અને આપત્તિથી ગુમ થાય, તો દસમા ભાગની ભરપાઈ કરવી પડે.

અર્થપ્રક્ષએપણાદ્વિંશં ભાગં શુલ્કં નૃપો હરેત્ । વ્યાસિદ્ધં રાજયોગ્યઞ્ચ વિક્રીતં રાજગામિ તત્ ।। ૨૫૮.

ઘોષિત નફામાંથી રાજા વીસમા ભાગનો કર લે; જે માલ રાજા માટે યોગ્ય કે મનાઈ કરાયેલ હોય, એ વેચાય તો એ રાજાને જ મળે.

મિત્થ્યા વદન્ પરીમાણં શુલ્કસ્થાનાદપક્રમમ્ । દાપ્યસ્ત્વષ્ટગુણં યશ્ચ સવ્યાજક્રયવિક્રયી ।। ૨૫૮.

જે ખોટા માપ આપે, કરની જગ્યા ટાળી જાય, કે ખોટી રીતે ખરીદી-વેચી કરે, તેને એ વસ્તુની કિંમતથી આઠ ગણી દંડ ભરવી પડે.

દેશાન્તરગતે પ્રેતે દ્રવ્યં દાયાદબાન્ધવાઃ । જ્ઞાતયો વા હરેયુસ્તદાગતાસ્તૈર્વિના નૃપઃ ।। ૨૫૯.

કોઈ વ્યક્તિ બીજાં દેશમાં મૃત્યુ પામે, તો તેનું સંપત્તિ હાજર વારસદાર કે સગાં લઈ લે; જો કોઈ હાજર ન હોય, તો એ રાજાને મળે.

જિહ્મં ત્યજેયુર્નિર્લોભમશક્તોઽન્યેન કારયેત્ । અનેન વિધિરાખ્યાત ઋત્વિક્કર્ષકકર્મિણાં ।। ૨૫૯.

લોભ વગર વાંક છોડવું જોઈએ; જો એ શક્ય ન હોય, તો બીજાને કરાવવું. આ નિયમ યજ્ઞકર્તા, ખેડૂત અને કામદારો માટે જણાવાયો છે.

ગ્રાહકૈર્ગૃહ્યતે ચૌરો લોપ્ત્રેણાથ પદેન વા । પૂર્વકર્માપરાધી વા તથૈવાશુદ્ધવાસકઃ ।। ૨૫૮.

ચોરને ખરીદનાર, ખુરપાથી કે પગલાંથી પકડે છે, અથવા જો એ અગાઉ ગુનાહિત હોય, કે ગંદા કપડા પહેરે.

અન્યેપિ શઙ્કયા ગ્રાહ્ય જાતિનામાદિનિહ્નવૈઃ । દ્યૂતસ્ત્રીપાનશક્તાશ્ચ શુષ્કભિન્નમુખસ્વરાઃ ।। ૨૫૮.

બીજાં પણ શંકા પર પકડાઈ શકે, જેમ કે જાતિ કે નામ છુપાવનાર, જુગારી, દારૂ પીનાર, સૂકા કે તૂટેલા અવાજવાળા.

પરદ્રવ્યગૃહાણાઞ્ચ પૃચ્છકા ગૂઢ઼ચારિણઃ । નિરાયા વ્યયવન્તશ્ચ વિનષ્ટદ્રવ્યવિક્રયાઃ ।। ૨૫૮.

બીજાના ઘરમાં પ્રવેશનાર, પૂછપરછ કરનાર, ઘર-ઘરમાં ફરનાર, બિનમકસદ ફરનાર, વધુ ખર્ચ કરનાર, કે ગુમ થયેલું માલ વેચનાર.

ગૃહીતઃ શઙ્કયા ચૌર્ય્યેનામ્નાનઞ્ચેદ્વિશોધયેત્ । દાપયિત્વા હૃતં દ્રવ્યં ચોરદણ્ડેન દણ્ડયેત્ ।। ૨૫૮.

ચોરીની શંકા પર પકડાયેલ વ્યક્તિએ શપથથી પોતાને સાબિત કરવું જોઈએ; દોષી સાબિત થાય તો ચોરાયેલ માલ પાછું આપવું અને ચોરનો દંડ ભોગવવો.

ચૌરં પ્રદાપ્યાપહૃતં ઘાતયેદ્વિવિધૈર્બધૈઃ । સચિહ્નં બ્રાહ્મણં કૃત્વા સ્વરાષ્ટ્રાદ્વિપ્રવાસયેત્ ।। ૨૫૮.

ચોરે ચોરાયેલ માલ પાછું આપવું અને વિવિધ સજા દ્વારા દંડિત થવું; બ્રાહ્મણ હોય તો તેને ચિહ્નિત કરી પોતાના દેશમાંથી બહાર કાઢવો.

ઘાતિતેઽપહૃતે દોષો ગ્રામભર્ત્તુરમિર્ગતે । મ્વસીમ્નિ દદ્યાદ્ગ્રામસ્તુ પદં વા યત્ર ગચ્છતિ ।। ૨૫૮.

કોઈ હત્યા કે ચોરી થાય તો ગામના વડા હાજર હોય ત્યારે દોષ એના પર આવે છે; જો એ ગેરહાજર હોય, તો ગામના લોકો કે જ્યાં ઘટના થઈ હોય, એ જગ્યા પર દંડ ભરવો પડે.

પઞ્ચગ્રામી વહિઃ ક્રોશાદ્દશગ્રામ્યઽથ વા પુનઃ । વન્દિગ્રાહાંસ્તથા વાજિકઞ્જરાણાઞ્ચ હારિણઃ ।। ૨૫૮.

પાંચ ગામના માણસ, અથવા દસ ગામના બહારના માણસ, અને મુસાફરોને પકડી લેતા, ઘોડા ચોરતા, અને હરણ ચોરતા લોકો—

પ્રસહ્ય ઘાતિશ્ચૈવ શૂલમારોપયેન્નરાન્ । ઉત્ક્ષેપકગ્રન્થિભેદૌ કરસન્દંશહીતકૌ ।। ૨૫૮.

જેઓ જબરદસ્તી હત્યા કરે, એમને કાંટા પર ચડાવવું જોઈએ; અને જેમણે કોઈને ફેંકી દીધા હોય, સાંધા તોડી નાખ્યા હોય, અથવા હાથને પાંજરથી નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય—

કાર્ય્યૌ દ્વિતીયાપરાધે કરપાદૈકહીનકૌ । ભક્તાવકાશાગ્ન્યુદકમન્ત્રોપકરણવ્યયાન્ ।। ૨૫૮.

બીજી વાર ગુનાહિત થાય તો એક હાથ કે એક પગ કાપવાનો દંડ છે; ખોરાક, રહેવા, અગ્નિ, પાણી, વિધિ માટેના સાધનોનો ખર્ચ પણ ભરવો પડે.

દત્ત્વા ચૌરસ્ય હન્તુર્વા જાનતો દમ ઉત્તમઃ । શસ્ત્રાવપાતે ગર્ભસ્ય પાતને ચોત્તમો દમઃ ।। ૨૫૮.

ચોર કે હત્યારા માટે, જો ગુનાહિત જાણીતું હોય, તો સૌથી મોટો દંડ આપવો જોઈએ; શસ્ત્રથી ગર્ભ પાત કરાવવો કે ગર્ભ પાત કરાવવો હોય તો પણ સૌથી મોટો દંડ લાગુ પડે.

ઉત્તમો વાઽધમો વાપિ પુરુષસ્ત્રીપ્રમાપણે । શિલાં બદ્‌ધ્બા ક્ષિપેદપ્સુ નરઘ્નીં વિષદાં સ્ત્રિયં ।। ૨૫૮.

માણસ ઊંચો કે નીચો હોય, જો એ પુરુષ કે સ્ત્રીની હત્યા કરે, તો એ સ્ત્રીને પથ્થર બાંધીને, ઝેરી કે હત્યારી સ્ત્રીને પાણીમાં ફેંકવી જોઈએ.