અગ્નિપુરાણમ્

આર્ય્યાક્રોશાતિક્રમકૃદ્‌ભ્રાતૃજાયાપ્રહારદઃ સન્દિષ્ટસ્યાપ્રદાતા ચ સમુદ્રગૃહભેદકઃ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ આર્યને ગાળવામાં અતિ કરે, ભાઈની પત્નીને માર આપે, આપવાનું કહેવામાં આવે છતાં આપે નહીં, અથવા દરિયાકાંઠે ઘર તોડે—

સામન્તકુલિકાદીનામપકારસ્ય કારકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

સ્થાનિક વડાઓ, કારીગરો અને આવા લોકોને નુકસાન પહોંચાડે, તો આ બધા માટે નિશ્ચિત દંડ પચાસ પણાનો છે.

સ્વચ્છન્દવિધવાગામી વિક્રુષ્ટે નાભિધાવકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

જે પુરૂષ વિધવા સ્ત્રીની ઇચ્છાથી નજીક જાય, અથવા જોરથી બોલાવવામાં છતાં ન આવે, તો આ બંને માટે પચાસ પણાનો દંડ નિશ્ચિત છે.

શૂદ્રઃ પ્રવ્રજીતાનાઞ્ચ દૈવે પૈત્ર્યે ચ ભોજકઃ । અયુક્તં શપથં કુર્વ્વન્નયોગ્યો યોગ્યકર્મકૃત્ ।। ૨૫૮.

શૂદ્ર જે સંન્યાસીઓનું ખોરાક ખાય, દેવ અથવા પિતૃયજ્ઞમાં ભોજન કરે, ખોટી શપથ કરે, અથવા અનુકૂળ કાર્ય કરે—

વૃષક્ષુદ્રપશૂનાઞ્ચ પુંસ્ત્વસ્ય પ્રતિઘાતકૃત્ । સાધારણસ્યાપલાપો દાસીગર્ભવિનાશકૃત્ ।। ૨૫૮.

જે વાછા કે નાના પશુઓને નિર્પુરૂષ બનાવે, સામાન્ય માલમત્તા નકારે, અથવા દાસીનું ગર્ભ નાશ કરે—

પિતાપુત્રસ્વસૃભ્રાતૃદમ્પત્યાચાર્ય્યશિષ્યકાઃ । એષામપતિતાન્યોન્યત્યાગી ચ શતદણ્ડભાક્ ।। ૨૫૮.

પિતા, પુત્ર, બહેન, ભાઈ, પતિ-પત્ની, ગુરુ-શિષ્ય—આમાંથી કોઈ એક બીજાને કારણ વિના ત્યજી દે, તો તેમને સો પણાનો દંડ થાય.

વસાનસ્ત્રીન્ પણાન્ દણ્ડ્યો નેજકસ્તુ પરાંશુકમ્ । વિક્રયાવક્રયાધાનયાચિતેષુ પણાન્ દશ ।। ૨૫૮.

બીજાનું વસ્ત્ર પહેરે, તો ત્રણ પણાનો દંડ થાય; પરંતુ ઉધાર લીધેલું વસ્ત્ર પાછું ન આપે, અથવા વેચાણ, ખરીદી, જમા, ઉધારના મામલામાં, દંડ દસ પણાનો છે.

તુલાશાસનમાનાનં કૂટકૃન્નાણકસ્ય ચ । એભિશ્ચ વ્યવહર્ત્તા યઃ સ દાપ્યો દણ્ડમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ, માપ, કે નાણાંમાં ખોટ કરે, અથવા આવા વસ્તુઓથી વ્યવહાર કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

અકૂટં કૂટકં બ્રતે કૂટં યશ્ચાપ્યકૂટકમ્ । સ નાણકપરીક્ષી તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્ ।। ૨૫૮.

જે સાચું ખોટું કહે, ખોટું સાચું કહે, અથવા ખોટી રીતે નાણાં ચકાસે, તેને પ્રથમ સ્તરે મારપીટનો દંડ ભરવો પડે.

ભિષઙ્‌મિથ્યાચરન્ દાપ્યસ્તિર્ય્યક્ષુ પ્રથમં દમમ્ । માનુષે મધ્યમં રાજમાનુષેષૂત્તમન્તથા ।। ૨૫૮.

ડોક્ટર ખોટું વર્તન કરે, તો પશુઓ માટે સૌથી ઓછો દંડ, માનવ માટે મધ્યમ, અને રાજકીય વ્યક્તિ માટે સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

અબધ્યં યશ્ચ બધ્નાતિ બધ્યં યશ્ચ પ્રમુઞ્ચતિ । અપ્રાપ્તવ્યવહારઞ્ચ સ દાપ્યો દમમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે બાંધવા ન યોગ્ય વ્યક્તિને બાંધે, અથવા બાંધેલા વ્યક્તિને મુક્ત કરે, અથવા અનધિકૃત મામલો કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

માનેન તુલયા વાપિ યોંઽશમષ્ટમકં હરેત્ । દ્વાવિંશતિપણાન્ દાપ્યો વૃદ્ધૌ હાનૌ ચ કલ્પિતમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ કે માપથી આઠમો ભાગ ઓછો લે, તેને બાવીસ પણાનો દંડ ભરવો પડે; વધઘટ પ્રમાણે દંડ ગણી લેવાય.

ભેષજસ્નેહલવણસ્નેગન્ધધાન્યગુડ઼ાદિષુ । પણ્યેષુ પ્રક્ષિપન્ હીનં પણાન્દાપ્યસ્તુ ષોડશ ।। ૨૫૮.

જે દવાઓ, તેલ, મીઠું, સુગંધ, અનાજ કે અન્ય માલમાં ખોટ કરે, તેને સોળ પણાનો દંડ ભરવો પડે.

સમ્ભૂય કુર્વ્વતામર્ઘં સબાધં કારુશિલ્પિનાં । અર્થસ્ય હ્રાસં વૃદ્ધિં વા સહસ્રો દણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૨૫૮.

કારગરો કે શિલ્પીઓ ભેગા થઈને ભાવ નક્કી કરે અથવા વેપાર અટકાવે, અને આથી મૂલ્યમાં નુકસાન કે લાભ થાય, તો દંડ હજાર પણાનો છે.

રાજનિ સ્થાપ્યતે યોઽર્થઃ પ્રત્યહં તેન વિક્રયઃ । ક્રયો વા નિસ્રવસ્તસ્માદ્વણિજાં લાભકૃત્ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

રાજા રોજ જે ભાવ નક્કી કરે, તે વેચાણ કે ખરીદી માટે લાગુ પડે; વેપારીઓ એથી વધારે લાભ કરે, તો તે અયોગ્ય ગણાય.

સ્વદેશપણ્યે તુ શતં વણિગ્ ગૃહ્ણીત પઞ્ચકં । દશકં પારદેશ્યે તુ યઃ સદ્યઃ ક્રયવિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેપારી પોતાના દેશના માલ માટે સો પૈકી પાંચ લે અને વિદેશી માલ માટે સો પૈકી દસ લે, જ્યારે તરત ખરીદી વેચી કરે.

પણ્યસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય વ્યયં પણ્યસમુદ્ભવં । અર્થોંઽનુગ્રહકૃત્ કાર્ય્યઃ ક્રેતુર્વિક્રેતુરેવ ચ ।। ૨૫૮.

માલના ખર્ચને કિંમતમાં ઉમેરવો જોઈએ અને ખરીદનાર તથા વેચનાર બંને માટે યોગ્ય નફો રાખવો જોઈએ.

ગૃહીતમૂલ્યં યઃ પણ્યં ક્રેતુર્નૈવ પ્રયચ્છતિ । સોદયન્તસ્ય દાપ્યોઽસૌ દિગ્લાભં વા દિગાગતે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ ભાવ લઈ માલ ખરીદનારને આપતો નથી, તેને વ્યાજ સાથે ચૂકવવું પડે, અથવા જો ખરીદનાર બીજાં પ્રદેશનો હોય તો દૂરના નુકસાનની ભરપાઈ કરવી પડે.

વિક્રોતમપિ વિક્રેયં પૂર્વે ક્રેતર્ય્યગૃહ્ણતિ । હાનિશ્ચેત્ ક્રેતૃદોષેણ ક્રેતુરેવ હિ સા ભવેત્ ।। ૨૫૮.

માલ વેચી દીધા પછી પણ, જો પહેલો ખરીદનાર માલ લઈ જાય નહીં, તો ફરી વેચી શકાય છે; પરંતુ જો નુકસાન ખરીદનારની ભૂલથી થાય, તો એ નુકસાન ખરીદનારનું જ ગણાય.

રાજદૈવોપઘાતેન પણ્યે દોષમુપાગતે । હાનિર્વિક્રેતુરેવાસૌ યાચિતસ્યાપ્રયચ્છતઃ ।। ૨૫૮.

માલમાં રાજા અથવા ભાગ્યના કારણે નુકસાન થાય, તો એ નુકસાન વેચનારને પડે, સિવાય કે માલ ખાસ માંગવામાં આવ્યો હોય અને આપ્યો ન હોય.

અન્યહસ્તે ચ વિક્રીતં દુષ્ટં વા દુષ્ટવદ્યદિ । વિક્રીનીતે દમસ્તત્ર તન્મૂલ્યાદદ્વિગુણો ભવેત્ ।। ૨૫૮.

બીજાને વેચાયેલ માલ ખોટું કે ખોટા રૂપમાં જો મળે, તો વેચનારને એ વસ્તુની કિંમતથી બે ગણી દંડ ભરવી પડે.

ક્ષયં વૃદ્ધિઞ્ચ બણિજાપણ્યાનામવિજાનતા । ક્રીત્વા નાનુશયઃ કાર્ય્યઃ કુર્વન્ ષડ્‌ભાગદણ્ડભાક્ ।। ૨૫૮.

વેપારીઓ પાસેથી માલ ખરીદીને તેની ઘટ-વધ વિશે જાણ ન હોય, તો દોષ ન લગાડવો; પણ જાણીને કરે, તો છઠ્ઠા ભાગનો દંડ ભરવો પડે.

સમવાયેન વણિજાં લાભાર્થં કર્મ કુર્વતાં । લાભાલાભૌ યથા દ્રવ્યં યથા વા સંવિદા કૃતૌ ।। ૨૫૮.

વેપારીઓ નફા માટે મળીને કામ કરે, ત્યારે નફો અને નુકસાન મૂડી પ્રમાણે અથવા કરાર પ્રમાણે વહેંચવું જોઈએ.

પ્રતિપિદ્ધમનાદિષ્ટં પ્રમાદાદ્યચ્ચ નાશિતં । સ તદ્દદ્યાદ્ વિપ્લવાચ્ચ રક્ષઇતાદ્દસમાંશભાક્ ।। ૨૫૮.

વિશ્વાસે આપેલું માલ જો બેદરકારીથી ગુમ થાય, તો જવાબદાર વ્યક્તિએ એ ચૂકવવું પડે; અને આપત્તિથી ગુમ થાય, તો દસમા ભાગની ભરપાઈ કરવી પડે.

અર્થપ્રક્ષએપણાદ્વિંશં ભાગં શુલ્કં નૃપો હરેત્ । વ્યાસિદ્ધં રાજયોગ્યઞ્ચ વિક્રીતં રાજગામિ તત્ ।। ૨૫૮.

ઘોષિત નફામાંથી રાજા વીસમા ભાગનો કર લે; જે માલ રાજા માટે યોગ્ય કે મનાઈ કરાયેલ હોય, એ વેચાય તો એ રાજાને જ મળે.

મિત્થ્યા વદન્ પરીમાણં શુલ્કસ્થાનાદપક્રમમ્ । દાપ્યસ્ત્વષ્ટગુણં યશ્ચ સવ્યાજક્રયવિક્રયી ।। ૨૫૮.

જે ખોટા માપ આપે, કરની જગ્યા ટાળી જાય, કે ખોટી રીતે ખરીદી-વેચી કરે, તેને એ વસ્તુની કિંમતથી આઠ ગણી દંડ ભરવી પડે.

દેશાન્તરગતે પ્રેતે દ્રવ્યં દાયાદબાન્ધવાઃ । જ્ઞાતયો વા હરેયુસ્તદાગતાસ્તૈર્વિના નૃપઃ ।। ૨૫૯.

કોઈ વ્યક્તિ બીજાં દેશમાં મૃત્યુ પામે, તો તેનું સંપત્તિ હાજર વારસદાર કે સગાં લઈ લે; જો કોઈ હાજર ન હોય, તો એ રાજાને મળે.

જિહ્મં ત્યજેયુર્નિર્લોભમશક્તોઽન્યેન કારયેત્ । અનેન વિધિરાખ્યાત ઋત્વિક્કર્ષકકર્મિણાં ।। ૨૫૯.

લોભ વગર વાંક છોડવું જોઈએ; જો એ શક્ય ન હોય, તો બીજાને કરાવવું. આ નિયમ યજ્ઞકર્તા, ખેડૂત અને કામદારો માટે જણાવાયો છે.

ગ્રાહકૈર્ગૃહ્યતે ચૌરો લોપ્ત્રેણાથ પદેન વા । પૂર્વકર્માપરાધી વા તથૈવાશુદ્ધવાસકઃ ।। ૨૫૮.

ચોરને ખરીદનાર, ખુરપાથી કે પગલાંથી પકડે છે, અથવા જો એ અગાઉ ગુનાહિત હોય, કે ગંદા કપડા પહેરે.