અગ્નિપુરાણમ્

કરપાદદતો ભઙ્ગે ચ્છેદને કર્ણનાસયોઃ । મધ્યો દણ્ડો વ્રણોદ્ભેદે મૃતકલ્પહતે તથા ।। ૨૫૮.

હાથ, પગ, કાન કે નાક તોડવામાં કે કાપવામાં મધ્યમ દંડ છે; ઘા ખોલવામાં કે મૃત્યુ જેવું દુઃખ પહોંચાડવામાં પણ એ જ દંડ.

ચેષ્ટાભોજનવાગ્નોધે નેત્રાદિપ્રતિભેદને । કન્ધરાબાહુસક્થ્યાઞ્ચ ભહ્ગે મઘ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હલચાલ, ખોરાક કે અગ્નિ અટકાવવામાં, આંખ કે આવાં અંગને ઘા પહોંચાડવામાં, ગળા, બાહુ કે જાંઘ તોડવામાં મધ્યમ દંડ છે.

એકં ઘ્નતાં બહૂનાઞ્ચ યથોક્તાદ્ દ્વિગુણા દમાઃ । કલહાપહૃતં દેયં દણ્ડસ્તુ દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

એક વ્યક્તિ ઘણા લોકોને ઘા પહોંચાડે તો દંડ બે ગણા છે; ઝઘડામાં માલ લઈ જવામાં એ પાછું આપવું પડે અને દંડ પણ બે ગણા.

દુઃખમુત્પાદયેદ્યસ્તુ સ સમુત્થાનજં વ્યયમ્ । દાપ્યો દણ્ડઞ્ચ યો યસ્મિન્ કલહે સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૮.

જે દુઃખ પહોંચાડે એ દુઃખથી થયેલા ખર્ચ ચૂકવવો પડે; અને ઝઘડામાં દોષી ઠરેલા વ્યક્તિએ દંડ આપવો પડે.

. તરિકઃ સ્થલજં શુલ્કં ગૃહ્ણન્ દણ્ડ્યઃ પણાન્દશ । બ્રાહ્મણપ્રાતિવેશ્યાનામેતદેવાનિમન્ત્રણે ।। ૨૫૮.

કોઈ જમીન પર ખોટું કરવેરો વસૂલ કરે તો દસ પણા દંડ છે; બ્રાહ્મણ અને પડોશીઓએ પણ આમ આમંત્રણ વિના કરે તો એ જ દંડ.

અભિઘાતે તથા ભેદે ચ્છેદે કુડ્યાવપાતને । પણાન્દાપ્યઃ વઞ્ચદશવિંશતિં તત્ત્રયન્તથા ।। ૨૫૮.

માર, તોડફોડ, કાપ, દીવાલ પાડી નાખવામાં પચવીસ પણા દંડ છે; વારંવાર આવું થાય તો એ જ દંડ લાગુ પડે.

દુઃસ્વોત્પાદિગૃહે દ્રવ્યં ક્ષિપન્ પ્રાણહરં તથા । ષોડ઼શાદ્યઃ પણાન્ દાપ્યો દ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ બીજાના ઘરમાં હાનિકારક કે જીવલેણ વસ્તુ ફેંકે તો સોળ પણા દંડથી શરૂ કરીને, બે પણા વધતાં વધતાં દંડ લેવાય છે.

દુઃખે ચ શોણિતોત્પાદે શાખાઙ્ગચ્છેદને તથા। દણ્ડઃ ક્ષુદ્રપશૂનાં સ્યાદ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ દુઃખ પહોંચાડે, લોહી વહેવા દે, અથવા અંગ કે શાખા કાપે, તો નાના પશુઓ માટે દંડ તેમનાં બજાર મૂલ્યથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ લગાડવો જોઈએ.

લિઙ્ગસ્ય ચ્છેદને મૃત્તૌ મધ્યમો મૂલ્યમેવ ચ । મહાપશૂનામેતેષુ સ્થાનેષુ દ્વિગુણા દમાઃ ।। ૨૫૮.

લિંગ કાપવામાં આવે અથવા મૃત્યુ થાય, તો મધ્યમ દંડ અથવા સાચું મૂલ્ય જ લાગુ પડે; મોટા પશુઓ માટે આવા કેસોમાં દંડ બે ગણા થાય.

યઃ સાહસઙ્કારયતિ સં દાપ્યો દ્વિગુણન્દમમ્ । યસ્ત્વેવમુક્ત્વાહં દાતા કારયેત્ ચ ચતુર્ગુણમ્ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ મારપીટ કરે, તેને બે ગણા દંડ ભરવો પડે; પણ જો કોઈ કહે કે 'હું દંડ ભરીશ' અને પછી કરે, તો તેને ચાર ગણા દંડ ભરવો પડે.

આર્ય્યાક્રોશાતિક્રમકૃદ્‌ભ્રાતૃજાયાપ્રહારદઃ સન્દિષ્ટસ્યાપ્રદાતા ચ સમુદ્રગૃહભેદકઃ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ આર્યને ગાળવામાં અતિ કરે, ભાઈની પત્નીને માર આપે, આપવાનું કહેવામાં આવે છતાં આપે નહીં, અથવા દરિયાકાંઠે ઘર તોડે—

સામન્તકુલિકાદીનામપકારસ્ય કારકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

સ્થાનિક વડાઓ, કારીગરો અને આવા લોકોને નુકસાન પહોંચાડે, તો આ બધા માટે નિશ્ચિત દંડ પચાસ પણાનો છે.

સ્વચ્છન્દવિધવાગામી વિક્રુષ્ટે નાભિધાવકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

જે પુરૂષ વિધવા સ્ત્રીની ઇચ્છાથી નજીક જાય, અથવા જોરથી બોલાવવામાં છતાં ન આવે, તો આ બંને માટે પચાસ પણાનો દંડ નિશ્ચિત છે.

શૂદ્રઃ પ્રવ્રજીતાનાઞ્ચ દૈવે પૈત્ર્યે ચ ભોજકઃ । અયુક્તં શપથં કુર્વ્વન્નયોગ્યો યોગ્યકર્મકૃત્ ।। ૨૫૮.

શૂદ્ર જે સંન્યાસીઓનું ખોરાક ખાય, દેવ અથવા પિતૃયજ્ઞમાં ભોજન કરે, ખોટી શપથ કરે, અથવા અનુકૂળ કાર્ય કરે—

વૃષક્ષુદ્રપશૂનાઞ્ચ પુંસ્ત્વસ્ય પ્રતિઘાતકૃત્ । સાધારણસ્યાપલાપો દાસીગર્ભવિનાશકૃત્ ।। ૨૫૮.

જે વાછા કે નાના પશુઓને નિર્પુરૂષ બનાવે, સામાન્ય માલમત્તા નકારે, અથવા દાસીનું ગર્ભ નાશ કરે—

પિતાપુત્રસ્વસૃભ્રાતૃદમ્પત્યાચાર્ય્યશિષ્યકાઃ । એષામપતિતાન્યોન્યત્યાગી ચ શતદણ્ડભાક્ ।। ૨૫૮.

પિતા, પુત્ર, બહેન, ભાઈ, પતિ-પત્ની, ગુરુ-શિષ્ય—આમાંથી કોઈ એક બીજાને કારણ વિના ત્યજી દે, તો તેમને સો પણાનો દંડ થાય.

વસાનસ્ત્રીન્ પણાન્ દણ્ડ્યો નેજકસ્તુ પરાંશુકમ્ । વિક્રયાવક્રયાધાનયાચિતેષુ પણાન્ દશ ।। ૨૫૮.

બીજાનું વસ્ત્ર પહેરે, તો ત્રણ પણાનો દંડ થાય; પરંતુ ઉધાર લીધેલું વસ્ત્ર પાછું ન આપે, અથવા વેચાણ, ખરીદી, જમા, ઉધારના મામલામાં, દંડ દસ પણાનો છે.

તુલાશાસનમાનાનં કૂટકૃન્નાણકસ્ય ચ । એભિશ્ચ વ્યવહર્ત્તા યઃ સ દાપ્યો દણ્ડમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ, માપ, કે નાણાંમાં ખોટ કરે, અથવા આવા વસ્તુઓથી વ્યવહાર કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

અકૂટં કૂટકં બ્રતે કૂટં યશ્ચાપ્યકૂટકમ્ । સ નાણકપરીક્ષી તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્ ।। ૨૫૮.

જે સાચું ખોટું કહે, ખોટું સાચું કહે, અથવા ખોટી રીતે નાણાં ચકાસે, તેને પ્રથમ સ્તરે મારપીટનો દંડ ભરવો પડે.

ભિષઙ્‌મિથ્યાચરન્ દાપ્યસ્તિર્ય્યક્ષુ પ્રથમં દમમ્ । માનુષે મધ્યમં રાજમાનુષેષૂત્તમન્તથા ।। ૨૫૮.

ડોક્ટર ખોટું વર્તન કરે, તો પશુઓ માટે સૌથી ઓછો દંડ, માનવ માટે મધ્યમ, અને રાજકીય વ્યક્તિ માટે સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

અબધ્યં યશ્ચ બધ્નાતિ બધ્યં યશ્ચ પ્રમુઞ્ચતિ । અપ્રાપ્તવ્યવહારઞ્ચ સ દાપ્યો દમમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે બાંધવા ન યોગ્ય વ્યક્તિને બાંધે, અથવા બાંધેલા વ્યક્તિને મુક્ત કરે, અથવા અનધિકૃત મામલો કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

માનેન તુલયા વાપિ યોંઽશમષ્ટમકં હરેત્ । દ્વાવિંશતિપણાન્ દાપ્યો વૃદ્ધૌ હાનૌ ચ કલ્પિતમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ કે માપથી આઠમો ભાગ ઓછો લે, તેને બાવીસ પણાનો દંડ ભરવો પડે; વધઘટ પ્રમાણે દંડ ગણી લેવાય.

ભેષજસ્નેહલવણસ્નેગન્ધધાન્યગુડ઼ાદિષુ । પણ્યેષુ પ્રક્ષિપન્ હીનં પણાન્દાપ્યસ્તુ ષોડશ ।। ૨૫૮.

જે દવાઓ, તેલ, મીઠું, સુગંધ, અનાજ કે અન્ય માલમાં ખોટ કરે, તેને સોળ પણાનો દંડ ભરવો પડે.

સમ્ભૂય કુર્વ્વતામર્ઘં સબાધં કારુશિલ્પિનાં । અર્થસ્ય હ્રાસં વૃદ્ધિં વા સહસ્રો દણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૨૫૮.

કારગરો કે શિલ્પીઓ ભેગા થઈને ભાવ નક્કી કરે અથવા વેપાર અટકાવે, અને આથી મૂલ્યમાં નુકસાન કે લાભ થાય, તો દંડ હજાર પણાનો છે.

રાજનિ સ્થાપ્યતે યોઽર્થઃ પ્રત્યહં તેન વિક્રયઃ । ક્રયો વા નિસ્રવસ્તસ્માદ્વણિજાં લાભકૃત્ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

રાજા રોજ જે ભાવ નક્કી કરે, તે વેચાણ કે ખરીદી માટે લાગુ પડે; વેપારીઓ એથી વધારે લાભ કરે, તો તે અયોગ્ય ગણાય.

સ્વદેશપણ્યે તુ શતં વણિગ્ ગૃહ્ણીત પઞ્ચકં । દશકં પારદેશ્યે તુ યઃ સદ્યઃ ક્રયવિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેપારી પોતાના દેશના માલ માટે સો પૈકી પાંચ લે અને વિદેશી માલ માટે સો પૈકી દસ લે, જ્યારે તરત ખરીદી વેચી કરે.

પણ્યસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય વ્યયં પણ્યસમુદ્ભવં । અર્થોંઽનુગ્રહકૃત્ કાર્ય્યઃ ક્રેતુર્વિક્રેતુરેવ ચ ।। ૨૫૮.

માલના ખર્ચને કિંમતમાં ઉમેરવો જોઈએ અને ખરીદનાર તથા વેચનાર બંને માટે યોગ્ય નફો રાખવો જોઈએ.

ગૃહીતમૂલ્યં યઃ પણ્યં ક્રેતુર્નૈવ પ્રયચ્છતિ । સોદયન્તસ્ય દાપ્યોઽસૌ દિગ્લાભં વા દિગાગતે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ ભાવ લઈ માલ ખરીદનારને આપતો નથી, તેને વ્યાજ સાથે ચૂકવવું પડે, અથવા જો ખરીદનાર બીજાં પ્રદેશનો હોય તો દૂરના નુકસાનની ભરપાઈ કરવી પડે.

વિક્રોતમપિ વિક્રેયં પૂર્વે ક્રેતર્ય્યગૃહ્ણતિ । હાનિશ્ચેત્ ક્રેતૃદોષેણ ક્રેતુરેવ હિ સા ભવેત્ ।। ૨૫૮.

માલ વેચી દીધા પછી પણ, જો પહેલો ખરીદનાર માલ લઈ જાય નહીં, તો ફરી વેચી શકાય છે; પરંતુ જો નુકસાન ખરીદનારની ભૂલથી થાય, તો એ નુકસાન ખરીદનારનું જ ગણાય.