અગ્નિપુરાણમ્

વાહુગ્રીવાનેત્રસક્થિવિનાશે વાચિકે દમઃ । શત્યસ્તતોઽર્દ્ધિકઃ પાદનાસાકર્ણકરાદિષુ ।। ૨૫૮.

બાહુ, ગળા, આંખ કે જાંઘને નુકસાન પહોંચાડવામાં, દંડ એ જ હોય છે જે બોલીથી અપમાનમાં છે; હાથ, પગ, નાક, કાન અને આવા અંગોને નુકસાન થાય તો એ દંડનો અડધો લેવાય છે.

પતનીયકૃતે ક્ષએપે દણ્ડો મધ્યમસાહસઃ । ઉપપાતકયુક્તે તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૫૮.

જાતિ ગુમાવવાનો ગુનો થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે; નાના ગુનામાં પ્રથમ દંડ લેવાય છે.

ત્રૈવિદ્યનૃપદેવાનાં ક્ષેપ ઉત્તમસાહસઃ । મધ્યમો જ્ઞાતિપૂગાનાં પ્રથમો ગ્રામદેશયોઃ ।। ૨૫૮.

પંડિત બ્રાહ્મણ, રાજા કે દેવતાને અપમાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; સગા અને સમૂહ માટે મધ્યમ દંડ, ગામ અને પ્રદેશના લોકો માટે સૌથી નાનો દંડ છે.

અસાક્ષિકહતે ચિહ્નૈર્યુક્તિભિશ્ચાગમેન ચ । દ્રષ્ટવ્યો વ્યવહારસ્તુ કૂટચિહ્નકૃતાદ્ભયાત્ ।। ૨૫૮.

જ્યારે સાક્ષી નથી, ત્યારે નિશાન, તર્ક અને પરંપરા પરથી નિર્ણય લેવાય; પણ ખોટા નિશાન હોય તો ખૂબ સાવધાનીથી વિવાદનું નિરાકરણ કરવું.

ભસ્મપઙ્કરજઃસ્પર્શે દણ્ડો દશપણઃ સ્મૃતઃ । અમેધ્યપાર્ષ્ણિનિષ્ઠ્યૂતસ્પર્શને દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

ભસ્મ, કાદવ, ધૂળને સ્પર્શ કરવાથી દસ પણાનો દંડ છે; અશુદ્ધ વસ્તુ, પગરણ કે થૂકને સ્પર્શ કરવાથી એ દંડ બે ગણા થાય છે.

સમેષ્વેવં પરસ્ત્રીષુ દ્વિગુણસ્તૂત્તમેષુ ચ । હીનેષ્વર્દ્ધં દમો મોહમદાદિભિરદણ્ડનમ્ ।। ૨૫૮.

અન્ય પુરુષની પત્ની માટે પણ એ જ નિયમ છે; ઉચ્ચ સ્ત્રી માટે દંડ બે ગણા, નીચી સ્ત્રી માટે અડધો; જો ભૂલ, અહંકાર કે આવું કંઈ કારણ હોય તો દંડ નથી.

વિપ્રપીડાકરં ચ્છેદ્યમઙ્ગમબ્રાહ્મણસ્ય તુ । ઉદ્‌ગૂર્ણે પ્રથમો દણ્ડઃ સંસ્પર્શે તુ તદર્દ્ધિકઃ ।। ૨૫૮.

બ્રાહ્મણના અંગને કાપીને નુકસાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; ફક્ત ઘા લાગ્યો હોય તો એ દંડનો અડધો.

ઉદ્‌ગૂર્ણે હસ્તપાદે તુ દશવિંશતિકૌ દમૌ। પરસ્પરન્તુ સર્વ્વેષાં શાસ્ત્રં મધ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હાથ કે પગને ઘા લાગ્યો હોય તો દસ અને વીસ પણા દંડ છે; બધા વચ્ચે પરસ્પર ઘા થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે.

પાદકેશાંશુકકરોલ્લુઞ્ચનેષુ પણાન્ દશ । પીડાકર્ષાશુકાવેષ્ટપાદાધ્યાસે શતન્દમઃ ।। ૨૫૮.

પગ, વાળ, કપડાં કે હાથ ખેંચવામાં દસ પણા દંડ છે; ખેંચી, કપડાંથી બાંધીને કે પગ પર ચડી દુઃખ આપવાથી શત પણા દંડ છે.

શોણિતેન વિના દુઃખઙ્કુર્વન્ કાષ્ઠાદિભિર્નરઃ । દ્વાત્રિંશતં પણાન્૨ દાપ્યો દ્વિગુણં દર્શનેઽસૃજઃ ।। ૨૫૮.

કાંઠા કે આવાં વસ્તુથી લોહી ન કાઢી દુઃખ આપનારને બત્રીસ પણા દંડ છે; લોહી દેખાય તો એ દંડ બે ગણા.

કરપાદદતો ભઙ્ગે ચ્છેદને કર્ણનાસયોઃ । મધ્યો દણ્ડો વ્રણોદ્ભેદે મૃતકલ્પહતે તથા ।। ૨૫૮.

હાથ, પગ, કાન કે નાક તોડવામાં કે કાપવામાં મધ્યમ દંડ છે; ઘા ખોલવામાં કે મૃત્યુ જેવું દુઃખ પહોંચાડવામાં પણ એ જ દંડ.

ચેષ્ટાભોજનવાગ્નોધે નેત્રાદિપ્રતિભેદને । કન્ધરાબાહુસક્થ્યાઞ્ચ ભહ્ગે મઘ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હલચાલ, ખોરાક કે અગ્નિ અટકાવવામાં, આંખ કે આવાં અંગને ઘા પહોંચાડવામાં, ગળા, બાહુ કે જાંઘ તોડવામાં મધ્યમ દંડ છે.

એકં ઘ્નતાં બહૂનાઞ્ચ યથોક્તાદ્ દ્વિગુણા દમાઃ । કલહાપહૃતં દેયં દણ્ડસ્તુ દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

એક વ્યક્તિ ઘણા લોકોને ઘા પહોંચાડે તો દંડ બે ગણા છે; ઝઘડામાં માલ લઈ જવામાં એ પાછું આપવું પડે અને દંડ પણ બે ગણા.

દુઃખમુત્પાદયેદ્યસ્તુ સ સમુત્થાનજં વ્યયમ્ । દાપ્યો દણ્ડઞ્ચ યો યસ્મિન્ કલહે સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૮.

જે દુઃખ પહોંચાડે એ દુઃખથી થયેલા ખર્ચ ચૂકવવો પડે; અને ઝઘડામાં દોષી ઠરેલા વ્યક્તિએ દંડ આપવો પડે.

. તરિકઃ સ્થલજં શુલ્કં ગૃહ્ણન્ દણ્ડ્યઃ પણાન્દશ । બ્રાહ્મણપ્રાતિવેશ્યાનામેતદેવાનિમન્ત્રણે ।। ૨૫૮.

કોઈ જમીન પર ખોટું કરવેરો વસૂલ કરે તો દસ પણા દંડ છે; બ્રાહ્મણ અને પડોશીઓએ પણ આમ આમંત્રણ વિના કરે તો એ જ દંડ.

અભિઘાતે તથા ભેદે ચ્છેદે કુડ્યાવપાતને । પણાન્દાપ્યઃ વઞ્ચદશવિંશતિં તત્ત્રયન્તથા ।। ૨૫૮.

માર, તોડફોડ, કાપ, દીવાલ પાડી નાખવામાં પચવીસ પણા દંડ છે; વારંવાર આવું થાય તો એ જ દંડ લાગુ પડે.

દુઃસ્વોત્પાદિગૃહે દ્રવ્યં ક્ષિપન્ પ્રાણહરં તથા । ષોડ઼શાદ્યઃ પણાન્ દાપ્યો દ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ બીજાના ઘરમાં હાનિકારક કે જીવલેણ વસ્તુ ફેંકે તો સોળ પણા દંડથી શરૂ કરીને, બે પણા વધતાં વધતાં દંડ લેવાય છે.

દુઃખે ચ શોણિતોત્પાદે શાખાઙ્ગચ્છેદને તથા। દણ્ડઃ ક્ષુદ્રપશૂનાં સ્યાદ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ દુઃખ પહોંચાડે, લોહી વહેવા દે, અથવા અંગ કે શાખા કાપે, તો નાના પશુઓ માટે દંડ તેમનાં બજાર મૂલ્યથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ લગાડવો જોઈએ.

લિઙ્ગસ્ય ચ્છેદને મૃત્તૌ મધ્યમો મૂલ્યમેવ ચ । મહાપશૂનામેતેષુ સ્થાનેષુ દ્વિગુણા દમાઃ ।। ૨૫૮.

લિંગ કાપવામાં આવે અથવા મૃત્યુ થાય, તો મધ્યમ દંડ અથવા સાચું મૂલ્ય જ લાગુ પડે; મોટા પશુઓ માટે આવા કેસોમાં દંડ બે ગણા થાય.

યઃ સાહસઙ્કારયતિ સં દાપ્યો દ્વિગુણન્દમમ્ । યસ્ત્વેવમુક્ત્વાહં દાતા કારયેત્ ચ ચતુર્ગુણમ્ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ મારપીટ કરે, તેને બે ગણા દંડ ભરવો પડે; પણ જો કોઈ કહે કે 'હું દંડ ભરીશ' અને પછી કરે, તો તેને ચાર ગણા દંડ ભરવો પડે.

આર્ય્યાક્રોશાતિક્રમકૃદ્‌ભ્રાતૃજાયાપ્રહારદઃ સન્દિષ્ટસ્યાપ્રદાતા ચ સમુદ્રગૃહભેદકઃ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ આર્યને ગાળવામાં અતિ કરે, ભાઈની પત્નીને માર આપે, આપવાનું કહેવામાં આવે છતાં આપે નહીં, અથવા દરિયાકાંઠે ઘર તોડે—

સામન્તકુલિકાદીનામપકારસ્ય કારકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

સ્થાનિક વડાઓ, કારીગરો અને આવા લોકોને નુકસાન પહોંચાડે, તો આ બધા માટે નિશ્ચિત દંડ પચાસ પણાનો છે.

સ્વચ્છન્દવિધવાગામી વિક્રુષ્ટે નાભિધાવકઃ । પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।। ૨૫૮.

જે પુરૂષ વિધવા સ્ત્રીની ઇચ્છાથી નજીક જાય, અથવા જોરથી બોલાવવામાં છતાં ન આવે, તો આ બંને માટે પચાસ પણાનો દંડ નિશ્ચિત છે.

શૂદ્રઃ પ્રવ્રજીતાનાઞ્ચ દૈવે પૈત્ર્યે ચ ભોજકઃ । અયુક્તં શપથં કુર્વ્વન્નયોગ્યો યોગ્યકર્મકૃત્ ।। ૨૫૮.

શૂદ્ર જે સંન્યાસીઓનું ખોરાક ખાય, દેવ અથવા પિતૃયજ્ઞમાં ભોજન કરે, ખોટી શપથ કરે, અથવા અનુકૂળ કાર્ય કરે—

વૃષક્ષુદ્રપશૂનાઞ્ચ પુંસ્ત્વસ્ય પ્રતિઘાતકૃત્ । સાધારણસ્યાપલાપો દાસીગર્ભવિનાશકૃત્ ।। ૨૫૮.

જે વાછા કે નાના પશુઓને નિર્પુરૂષ બનાવે, સામાન્ય માલમત્તા નકારે, અથવા દાસીનું ગર્ભ નાશ કરે—

પિતાપુત્રસ્વસૃભ્રાતૃદમ્પત્યાચાર્ય્યશિષ્યકાઃ । એષામપતિતાન્યોન્યત્યાગી ચ શતદણ્ડભાક્ ।। ૨૫૮.

પિતા, પુત્ર, બહેન, ભાઈ, પતિ-પત્ની, ગુરુ-શિષ્ય—આમાંથી કોઈ એક બીજાને કારણ વિના ત્યજી દે, તો તેમને સો પણાનો દંડ થાય.

વસાનસ્ત્રીન્ પણાન્ દણ્ડ્યો નેજકસ્તુ પરાંશુકમ્ । વિક્રયાવક્રયાધાનયાચિતેષુ પણાન્ દશ ।। ૨૫૮.

બીજાનું વસ્ત્ર પહેરે, તો ત્રણ પણાનો દંડ થાય; પરંતુ ઉધાર લીધેલું વસ્ત્ર પાછું ન આપે, અથવા વેચાણ, ખરીદી, જમા, ઉધારના મામલામાં, દંડ દસ પણાનો છે.

તુલાશાસનમાનાનં કૂટકૃન્નાણકસ્ય ચ । એભિશ્ચ વ્યવહર્ત્તા યઃ સ દાપ્યો દણ્ડમુત્તમમ્ ।। ૨૫૮.

જે તોલ, માપ, કે નાણાંમાં ખોટ કરે, અથવા આવા વસ્તુઓથી વ્યવહાર કરે, તેને સૌથી ઊંચો દંડ ભરવો પડે.

અકૂટં કૂટકં બ્રતે કૂટં યશ્ચાપ્યકૂટકમ્ । સ નાણકપરીક્ષી તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્ ।। ૨૫૮.

જે સાચું ખોટું કહે, ખોટું સાચું કહે, અથવા ખોટી રીતે નાણાં ચકાસે, તેને પ્રથમ સ્તરે મારપીટનો દંડ ભરવો પડે.