અગ્નિપુરાણમ્

પ્રકાન્તે સપ્તમં ભાગં ચતુર્થં પથિ સંત્યજન્ । ભૃતિમર્દ્ધપથે સર્વ્વાં પ્રદાપ્યસ્ત્યાજકોપિ ચ ।। ૨૫૮.

પ્રયાણ પૂર્ણ થાય ત્યારે સાતમો ભાગ આપવો; રસ્તામાં છોડી જાય, તો ચોથો ભાગ; અડધા રસ્તે છોડી જાય, તો અડધું વેતન—even છોડી જનાર પણ આપવો.

ગ્લહે શતિકવૃદ્ધેસ્તુ સભિકઃ પઞ્ચકં શતં । ગૃહ્ણીયાદ્‌ધૂર્ત્તકિતવાદિતરાદ્દશકં શતં ।। ૨૫૮.

જુગારમાં, વિજેતાને મળેલા પૈસામાંથી સંચાલક પાંચ પૈસા સો પૈસામાંથી લે; અને દગાબાજ, જુગારી કે અન્યથી દસ પૈસા સો પૈસામાંથી લે.

સ સમ્યક્‌પાલિતો દદ્યાદ્રજ્ઞે ભાગં યથાકૃતં । જિતમુદ્‌ગ્રાહયેજ્જેત્રે દદ્યાત્સત્યં વચઃ ક્ષમી ।। ૨૫૮.

જે યોગ્ય રીતે રક્ષિત હોય, એ રાજાને કરાર મુજબ ભાગ આપે; વિજેતાએ જીત જાહેર કરવી, અને સત્ય, ક્ષમાશીલ વ્યક્તિએ સાચું બોલવું.

પ્રપ્તે નૃપતિના ભાગો પ્રસિદ્ધે ધૂર્ત્તમણ્ડલે । જિતં સશભિકે સ્થાને દાપયેદન્યથા ન તુ ।। ૨૫૮.

જ્યારે રાજાનો ભાગ જાણીતા જુગારમંડળમાં મળે, ત્યારે વિજેતાએ સંચાલકની હાજરીમાં એ ચૂકવવું; અન્યથા ચૂકવવાની જરૂર નથી.

દ્રષ્ટારો વ્યવહારાણાં સાક્ષિણશ્ચ ત એવ હિ । રાજ્ઞા સચિહ્ના નિર્વાસ્યાઃ કૂટાક્ષોપધિદેવિનઃ ।। ૨૫૮.

વ્યવહારના દ્રષ્ટા એ જ સાક્ષી હોય છે; રાજાએ ખોટા પાંસાં, ફ્રોડ કે ખોટી શપથ કરનારને ચિહ્નિત કરીને બહાર કાઢવો.

દ્યૂતમેકમુખં કાર્ય્યં તસ્કરજ્ઞાનકારણાત્ । એષ એવ વિધિર્જ્ઞેયઃ પ્રાણિદ્યૂતે સમાહ્વયે ।। ૨૫૮.

જુગાર ખુલ્લા રૂપે કરવું જોઈએ, જેથી ચોર અને દગાબાજ ટળે; આ જ નિયમ પશુ જુગાર અને સ્પર્ધા માટે પણ લાગુ પડે છે.

અગ્નિરુવાચ સત્યાસત્યાન્યથા સ્તોત્રૈર્ન્યૂનાઙ્ગેન્દ્રિયરોગિણાં । ક્ષેપં કરોતિ ચેદ્દણ્ડ્યઃ પણાનર્દ્ધત્રયોદશ ।। ૨૫૮.

અગ્નિ કહે છે: જો કોઈ ખોટા કે સાચા સ્તોત્રથી, અંગ કે ઇન્દ્રિયમાં ખામી ધરાવનારને અપમાન કરે, તો તેને બાર અને અડધા પણાનો દંડ આપવો.

અભિગન્તાસ્મિ ભગિનીમ્માતરં વા તવેતિ ચ । શપન્તં દાપયેદ્રાજા પઞ્ચવિશતિકં દમં ।। ૨૫૮.

જો કોઈ 'હું તારી બહેન કે માતાને મળવા જઈશ' એવી શપથ કરે, તો રાજાએ તેને પચવીસ પૈસાનો દંડ આપવો.

અર્દ્ધોઽધમેષુ દ્વિગુણઃ પરસ્ત્રીષૂત્તમેષુ ચ । દણ્ડપ્રણયનં ક્કાય્ય વર્ણજાત્યુત્તરાધરૈઃ ।। ૨૫૮.

નીચ વર્ગ માટે અડધો દંડ, ઉચ્ચ વર્ગ માટે દગણો, અને સર્વોચ્ચ માટે બે ગણા દંડ—દંડ varn અને જાતિ પ્રમાણે નક્કી થાય.

પ્રાતિલોમ્યાપવાદેષુ દ્વિગુણત્રિગુણા દમાઃ । વર્ણાનામાનુલોમ્યેન તસ્માદેવાર્દ્ધહાનિતઃ ।। ૨૫૮.

પ્રાકૃત ક્રમ વિરુદ્ધ કામોમાં દંડ બે કે ત્રણ ગણા લેવાય છે; જ્યારે જાતિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે કરેલા કામમાં દંડ અડધો ઓછો થાય છે.

વાહુગ્રીવાનેત્રસક્થિવિનાશે વાચિકે દમઃ । શત્યસ્તતોઽર્દ્ધિકઃ પાદનાસાકર્ણકરાદિષુ ।। ૨૫૮.

બાહુ, ગળા, આંખ કે જાંઘને નુકસાન પહોંચાડવામાં, દંડ એ જ હોય છે જે બોલીથી અપમાનમાં છે; હાથ, પગ, નાક, કાન અને આવા અંગોને નુકસાન થાય તો એ દંડનો અડધો લેવાય છે.

પતનીયકૃતે ક્ષએપે દણ્ડો મધ્યમસાહસઃ । ઉપપાતકયુક્તે તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૫૮.

જાતિ ગુમાવવાનો ગુનો થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે; નાના ગુનામાં પ્રથમ દંડ લેવાય છે.

ત્રૈવિદ્યનૃપદેવાનાં ક્ષેપ ઉત્તમસાહસઃ । મધ્યમો જ્ઞાતિપૂગાનાં પ્રથમો ગ્રામદેશયોઃ ।। ૨૫૮.

પંડિત બ્રાહ્મણ, રાજા કે દેવતાને અપમાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; સગા અને સમૂહ માટે મધ્યમ દંડ, ગામ અને પ્રદેશના લોકો માટે સૌથી નાનો દંડ છે.

અસાક્ષિકહતે ચિહ્નૈર્યુક્તિભિશ્ચાગમેન ચ । દ્રષ્ટવ્યો વ્યવહારસ્તુ કૂટચિહ્નકૃતાદ્ભયાત્ ।। ૨૫૮.

જ્યારે સાક્ષી નથી, ત્યારે નિશાન, તર્ક અને પરંપરા પરથી નિર્ણય લેવાય; પણ ખોટા નિશાન હોય તો ખૂબ સાવધાનીથી વિવાદનું નિરાકરણ કરવું.

ભસ્મપઙ્કરજઃસ્પર્શે દણ્ડો દશપણઃ સ્મૃતઃ । અમેધ્યપાર્ષ્ણિનિષ્ઠ્યૂતસ્પર્શને દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

ભસ્મ, કાદવ, ધૂળને સ્પર્શ કરવાથી દસ પણાનો દંડ છે; અશુદ્ધ વસ્તુ, પગરણ કે થૂકને સ્પર્શ કરવાથી એ દંડ બે ગણા થાય છે.

સમેષ્વેવં પરસ્ત્રીષુ દ્વિગુણસ્તૂત્તમેષુ ચ । હીનેષ્વર્દ્ધં દમો મોહમદાદિભિરદણ્ડનમ્ ।। ૨૫૮.

અન્ય પુરુષની પત્ની માટે પણ એ જ નિયમ છે; ઉચ્ચ સ્ત્રી માટે દંડ બે ગણા, નીચી સ્ત્રી માટે અડધો; જો ભૂલ, અહંકાર કે આવું કંઈ કારણ હોય તો દંડ નથી.

વિપ્રપીડાકરં ચ્છેદ્યમઙ્ગમબ્રાહ્મણસ્ય તુ । ઉદ્‌ગૂર્ણે પ્રથમો દણ્ડઃ સંસ્પર્શે તુ તદર્દ્ધિકઃ ।। ૨૫૮.

બ્રાહ્મણના અંગને કાપીને નુકસાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; ફક્ત ઘા લાગ્યો હોય તો એ દંડનો અડધો.

ઉદ્‌ગૂર્ણે હસ્તપાદે તુ દશવિંશતિકૌ દમૌ। પરસ્પરન્તુ સર્વ્વેષાં શાસ્ત્રં મધ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હાથ કે પગને ઘા લાગ્યો હોય તો દસ અને વીસ પણા દંડ છે; બધા વચ્ચે પરસ્પર ઘા થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે.

પાદકેશાંશુકકરોલ્લુઞ્ચનેષુ પણાન્ દશ । પીડાકર્ષાશુકાવેષ્ટપાદાધ્યાસે શતન્દમઃ ।। ૨૫૮.

પગ, વાળ, કપડાં કે હાથ ખેંચવામાં દસ પણા દંડ છે; ખેંચી, કપડાંથી બાંધીને કે પગ પર ચડી દુઃખ આપવાથી શત પણા દંડ છે.

શોણિતેન વિના દુઃખઙ્કુર્વન્ કાષ્ઠાદિભિર્નરઃ । દ્વાત્રિંશતં પણાન્૨ દાપ્યો દ્વિગુણં દર્શનેઽસૃજઃ ।। ૨૫૮.

કાંઠા કે આવાં વસ્તુથી લોહી ન કાઢી દુઃખ આપનારને બત્રીસ પણા દંડ છે; લોહી દેખાય તો એ દંડ બે ગણા.

કરપાદદતો ભઙ્ગે ચ્છેદને કર્ણનાસયોઃ । મધ્યો દણ્ડો વ્રણોદ્ભેદે મૃતકલ્પહતે તથા ।। ૨૫૮.

હાથ, પગ, કાન કે નાક તોડવામાં કે કાપવામાં મધ્યમ દંડ છે; ઘા ખોલવામાં કે મૃત્યુ જેવું દુઃખ પહોંચાડવામાં પણ એ જ દંડ.

ચેષ્ટાભોજનવાગ્નોધે નેત્રાદિપ્રતિભેદને । કન્ધરાબાહુસક્થ્યાઞ્ચ ભહ્ગે મઘ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હલચાલ, ખોરાક કે અગ્નિ અટકાવવામાં, આંખ કે આવાં અંગને ઘા પહોંચાડવામાં, ગળા, બાહુ કે જાંઘ તોડવામાં મધ્યમ દંડ છે.

એકં ઘ્નતાં બહૂનાઞ્ચ યથોક્તાદ્ દ્વિગુણા દમાઃ । કલહાપહૃતં દેયં દણ્ડસ્તુ દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

એક વ્યક્તિ ઘણા લોકોને ઘા પહોંચાડે તો દંડ બે ગણા છે; ઝઘડામાં માલ લઈ જવામાં એ પાછું આપવું પડે અને દંડ પણ બે ગણા.

દુઃખમુત્પાદયેદ્યસ્તુ સ સમુત્થાનજં વ્યયમ્ । દાપ્યો દણ્ડઞ્ચ યો યસ્મિન્ કલહે સમુદાહૃતઃ ।। ૨૫૮.

જે દુઃખ પહોંચાડે એ દુઃખથી થયેલા ખર્ચ ચૂકવવો પડે; અને ઝઘડામાં દોષી ઠરેલા વ્યક્તિએ દંડ આપવો પડે.

. તરિકઃ સ્થલજં શુલ્કં ગૃહ્ણન્ દણ્ડ્યઃ પણાન્દશ । બ્રાહ્મણપ્રાતિવેશ્યાનામેતદેવાનિમન્ત્રણે ।। ૨૫૮.

કોઈ જમીન પર ખોટું કરવેરો વસૂલ કરે તો દસ પણા દંડ છે; બ્રાહ્મણ અને પડોશીઓએ પણ આમ આમંત્રણ વિના કરે તો એ જ દંડ.

અભિઘાતે તથા ભેદે ચ્છેદે કુડ્યાવપાતને । પણાન્દાપ્યઃ વઞ્ચદશવિંશતિં તત્ત્રયન્તથા ।। ૨૫૮.

માર, તોડફોડ, કાપ, દીવાલ પાડી નાખવામાં પચવીસ પણા દંડ છે; વારંવાર આવું થાય તો એ જ દંડ લાગુ પડે.

દુઃસ્વોત્પાદિગૃહે દ્રવ્યં ક્ષિપન્ પ્રાણહરં તથા । ષોડ઼શાદ્યઃ પણાન્ દાપ્યો દ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ બીજાના ઘરમાં હાનિકારક કે જીવલેણ વસ્તુ ફેંકે તો સોળ પણા દંડથી શરૂ કરીને, બે પણા વધતાં વધતાં દંડ લેવાય છે.

દુઃખે ચ શોણિતોત્પાદે શાખાઙ્ગચ્છેદને તથા। દણ્ડઃ ક્ષુદ્રપશૂનાં સ્યાદ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ।। ૨૫૮.

કોઈ દુઃખ પહોંચાડે, લોહી વહેવા દે, અથવા અંગ કે શાખા કાપે, તો નાના પશુઓ માટે દંડ તેમનાં બજાર મૂલ્યથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ લગાડવો જોઈએ.

લિઙ્ગસ્ય ચ્છેદને મૃત્તૌ મધ્યમો મૂલ્યમેવ ચ । મહાપશૂનામેતેષુ સ્થાનેષુ દ્વિગુણા દમાઃ ।। ૨૫૮.

લિંગ કાપવામાં આવે અથવા મૃત્યુ થાય, તો મધ્યમ દંડ અથવા સાચું મૂલ્ય જ લાગુ પડે; મોટા પશુઓ માટે આવા કેસોમાં દંડ બે ગણા થાય.