અગ્નિપુરાણમ્

ગણદ્રવ્યં હરેદ્યસ્તુ સંવિદં લઙ્ઘયેચ્ચ યઃ । સર્વસ્વહરણં કૃત્વા તં રાષ્ટ્રદ્વિપ્રવાસયેત્ ।। ૨૫૮.

જે ગૃહ સમુહની સંપત્તિ ચોરી કરે છે કે સંમતિ ભંગ કરે છે, રાજાએ તેનું બધું માલ જપ્ત કરી, તેને રાજ્યમાંથી કાઢી નાખવું જોઈએ.

કર્ત્તવ્યં વચનં સર્વૈઃ સમૂહહિતવાદિભિઃ । યસ્તત્ર વિપરીતઃ સ્યાત્સ દાપ્યઃ પ્રથમં દમ્મ ।। ૨૫૮.

સમૂહના હિત માટે બોલનાર દરેક વ્યક્તિએ સમૂહના નિર્ણયનું પાલન કરવું જોઈએ; જો કોઈ એના વિરુદ્ધ વર્તે, તો તેને પહેલા દંડ આપવો.

સમૂહકાર્ય્યપ્રહિતો યલ્લભેત્તત્તદર્પયેત્ । એકાદશગુણં દાપ્યો યદ્યસૌ નાર્પયેત્ સ્વયમ્ ।। ૨૫૮.

સમૂહના કામ માટે નિયુક્ત વ્યક્તિ જે કંઈ મેળવે, તે બધું રજૂ કરવું જોઈએ; જો એ પોતે ન આપે, તો તેને એના અગિયારગણો દંડ આપવો.

વેદજ્ઞાઃ શુચયોઽલુબ્ધા ભવેયુઃ કાર્યચિન્તકાઃ । કર્ત્તવ્યં વચનં તેષા સમૂહહિતવાદિનાં ।। ૨૫૮.

જે લોકો વેદમાં નિપુણ, શુદ્ધ અને લોભરહિત હોય, તેઓ કામની ચર્ચા કરે; આવા સમૂહહિતવાળી વ્યક્તિના શબ્દોનું પાલન કરવું.

શ્રેણિનૈગમપાખણ્ડિગણાનામપ્યયં વિધિઃ । ભેદઞ્ચૈષાં નૃપો રક્ષએત્ પૂર્વવૃત્તિઞ્ચ પાલયેત્ ।। ૨૫૮.

આ નિયમ શ્રેણી, વેપારી, પાખંડીઓ અને જૂથો પર પણ લાગુ પડે છે; રાજાએ તેમના ભેદ અને પૂર્વવૃત્તિની રક્ષા કરવી.

ગૃહીતવેતનઃ કર્મ્મ ત્યજન્ દ્વિગુણમાવહેત્ । અગૃહીતે સમં દાપ્યો ભૃત્યૈ રક્ષ્ય ઉપસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

જેને વેતન મળ્યું છે અને તે કામ છોડે, તો તેને બે ગણા દંડ આપવો; જો વેતન મળ્યું નથી, તો સમાન દંડ આપવો, અને માલિકે સાધનોની રક્ષા કરવી.

દાપ્યસ્તુ દશમં ભાગં બાણિજ્યપશુસસ્યતઃ । અનિશ્ચિત્ય ભૃતિં યસ્તુ કારયેત્સ મહીક્ષઇતા ।। ૨૫૮.

વેપાર, પશુ અથવા અનાજમાંથી મળેલી આવકનો દસમો ભાગ આપવો; જો કોઈ વેતન નક્કી કર્યા વિના કામ કરાવે, તો રાજા યોગ્ય રકમ નક્કી કરે.

દેશં કાલઞ્ચ યોઽતીયાત્ કર્મ્મ કુર્ય્યાચ્ચ યોઽન્યથા । તત્ર તુ સ્વામિનશ્છન્દોઽધિકં દેયં કૃતેઽધિકે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ નિર્ધારિત સ્થાન કે સમય છોડે, અથવા કામ અલગ રીતે કરે, તેને માલિકને વધુ ચુકવવું પડે; જો વધુ કામ થાય, તો વધુ આપવું.

યો યાવત્ કુરુતે કર્મ્મ તાવત્તસ્ય તુ વેતનમ્ । ઉભયોરપ્યસાધ્યઞ્ચેત્ સાધ્યે કુર્ય્યાદ્યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

જે જેટલું કામ કરે, તેને એટલું વેતન મળે; જો બંને પક્ષે કરાર ન પાળે, તો જે રીતે સાંભળ્યું હોય, એ પ્રમાણે નિર્ણય લેવો.

અરાજદૈવિકન્નષ્ટં ભાણ્ડં દાપ્યસ્તુ વાહકઃ । પ્રસ્થાનવિઘ્નકૃચ્ચૈવ ચપ્રદાપ્યો દ્વિગુણાં ભૃતિમ્ ।। ૨૫૮.

રાજા કે દેવના કારણે નહીં, પણ અન્ય રીતે માલ ગુમાય, તો વાહકએ ભરપાઈ કરવી; અને જો પ્રસ્થાનમાં વિલંબ કરે, તો બે ગણા વેતન આપવો.

પ્રકાન્તે સપ્તમં ભાગં ચતુર્થં પથિ સંત્યજન્ । ભૃતિમર્દ્ધપથે સર્વ્વાં પ્રદાપ્યસ્ત્યાજકોપિ ચ ।। ૨૫૮.

પ્રયાણ પૂર્ણ થાય ત્યારે સાતમો ભાગ આપવો; રસ્તામાં છોડી જાય, તો ચોથો ભાગ; અડધા રસ્તે છોડી જાય, તો અડધું વેતન—even છોડી જનાર પણ આપવો.

ગ્લહે શતિકવૃદ્ધેસ્તુ સભિકઃ પઞ્ચકં શતં । ગૃહ્ણીયાદ્‌ધૂર્ત્તકિતવાદિતરાદ્દશકં શતં ।। ૨૫૮.

જુગારમાં, વિજેતાને મળેલા પૈસામાંથી સંચાલક પાંચ પૈસા સો પૈસામાંથી લે; અને દગાબાજ, જુગારી કે અન્યથી દસ પૈસા સો પૈસામાંથી લે.

સ સમ્યક્‌પાલિતો દદ્યાદ્રજ્ઞે ભાગં યથાકૃતં । જિતમુદ્‌ગ્રાહયેજ્જેત્રે દદ્યાત્સત્યં વચઃ ક્ષમી ।। ૨૫૮.

જે યોગ્ય રીતે રક્ષિત હોય, એ રાજાને કરાર મુજબ ભાગ આપે; વિજેતાએ જીત જાહેર કરવી, અને સત્ય, ક્ષમાશીલ વ્યક્તિએ સાચું બોલવું.

પ્રપ્તે નૃપતિના ભાગો પ્રસિદ્ધે ધૂર્ત્તમણ્ડલે । જિતં સશભિકે સ્થાને દાપયેદન્યથા ન તુ ।। ૨૫૮.

જ્યારે રાજાનો ભાગ જાણીતા જુગારમંડળમાં મળે, ત્યારે વિજેતાએ સંચાલકની હાજરીમાં એ ચૂકવવું; અન્યથા ચૂકવવાની જરૂર નથી.

દ્રષ્ટારો વ્યવહારાણાં સાક્ષિણશ્ચ ત એવ હિ । રાજ્ઞા સચિહ્ના નિર્વાસ્યાઃ કૂટાક્ષોપધિદેવિનઃ ।। ૨૫૮.

વ્યવહારના દ્રષ્ટા એ જ સાક્ષી હોય છે; રાજાએ ખોટા પાંસાં, ફ્રોડ કે ખોટી શપથ કરનારને ચિહ્નિત કરીને બહાર કાઢવો.

દ્યૂતમેકમુખં કાર્ય્યં તસ્કરજ્ઞાનકારણાત્ । એષ એવ વિધિર્જ્ઞેયઃ પ્રાણિદ્યૂતે સમાહ્વયે ।। ૨૫૮.

જુગાર ખુલ્લા રૂપે કરવું જોઈએ, જેથી ચોર અને દગાબાજ ટળે; આ જ નિયમ પશુ જુગાર અને સ્પર્ધા માટે પણ લાગુ પડે છે.

અગ્નિરુવાચ સત્યાસત્યાન્યથા સ્તોત્રૈર્ન્યૂનાઙ્ગેન્દ્રિયરોગિણાં । ક્ષેપં કરોતિ ચેદ્દણ્ડ્યઃ પણાનર્દ્ધત્રયોદશ ।। ૨૫૮.

અગ્નિ કહે છે: જો કોઈ ખોટા કે સાચા સ્તોત્રથી, અંગ કે ઇન્દ્રિયમાં ખામી ધરાવનારને અપમાન કરે, તો તેને બાર અને અડધા પણાનો દંડ આપવો.

અભિગન્તાસ્મિ ભગિનીમ્માતરં વા તવેતિ ચ । શપન્તં દાપયેદ્રાજા પઞ્ચવિશતિકં દમં ।। ૨૫૮.

જો કોઈ 'હું તારી બહેન કે માતાને મળવા જઈશ' એવી શપથ કરે, તો રાજાએ તેને પચવીસ પૈસાનો દંડ આપવો.

અર્દ્ધોઽધમેષુ દ્વિગુણઃ પરસ્ત્રીષૂત્તમેષુ ચ । દણ્ડપ્રણયનં ક્કાય્ય વર્ણજાત્યુત્તરાધરૈઃ ।। ૨૫૮.

નીચ વર્ગ માટે અડધો દંડ, ઉચ્ચ વર્ગ માટે દગણો, અને સર્વોચ્ચ માટે બે ગણા દંડ—દંડ varn અને જાતિ પ્રમાણે નક્કી થાય.

પ્રાતિલોમ્યાપવાદેષુ દ્વિગુણત્રિગુણા દમાઃ । વર્ણાનામાનુલોમ્યેન તસ્માદેવાર્દ્ધહાનિતઃ ।। ૨૫૮.

પ્રાકૃત ક્રમ વિરુદ્ધ કામોમાં દંડ બે કે ત્રણ ગણા લેવાય છે; જ્યારે જાતિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે કરેલા કામમાં દંડ અડધો ઓછો થાય છે.

વાહુગ્રીવાનેત્રસક્થિવિનાશે વાચિકે દમઃ । શત્યસ્તતોઽર્દ્ધિકઃ પાદનાસાકર્ણકરાદિષુ ।। ૨૫૮.

બાહુ, ગળા, આંખ કે જાંઘને નુકસાન પહોંચાડવામાં, દંડ એ જ હોય છે જે બોલીથી અપમાનમાં છે; હાથ, પગ, નાક, કાન અને આવા અંગોને નુકસાન થાય તો એ દંડનો અડધો લેવાય છે.

પતનીયકૃતે ક્ષએપે દણ્ડો મધ્યમસાહસઃ । ઉપપાતકયુક્તે તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૫૮.

જાતિ ગુમાવવાનો ગુનો થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે; નાના ગુનામાં પ્રથમ દંડ લેવાય છે.

ત્રૈવિદ્યનૃપદેવાનાં ક્ષેપ ઉત્તમસાહસઃ । મધ્યમો જ્ઞાતિપૂગાનાં પ્રથમો ગ્રામદેશયોઃ ।। ૨૫૮.

પંડિત બ્રાહ્મણ, રાજા કે દેવતાને અપમાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; સગા અને સમૂહ માટે મધ્યમ દંડ, ગામ અને પ્રદેશના લોકો માટે સૌથી નાનો દંડ છે.

અસાક્ષિકહતે ચિહ્નૈર્યુક્તિભિશ્ચાગમેન ચ । દ્રષ્ટવ્યો વ્યવહારસ્તુ કૂટચિહ્નકૃતાદ્ભયાત્ ।। ૨૫૮.

જ્યારે સાક્ષી નથી, ત્યારે નિશાન, તર્ક અને પરંપરા પરથી નિર્ણય લેવાય; પણ ખોટા નિશાન હોય તો ખૂબ સાવધાનીથી વિવાદનું નિરાકરણ કરવું.

ભસ્મપઙ્કરજઃસ્પર્શે દણ્ડો દશપણઃ સ્મૃતઃ । અમેધ્યપાર્ષ્ણિનિષ્ઠ્યૂતસ્પર્શને દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૫૮.

ભસ્મ, કાદવ, ધૂળને સ્પર્શ કરવાથી દસ પણાનો દંડ છે; અશુદ્ધ વસ્તુ, પગરણ કે થૂકને સ્પર્શ કરવાથી એ દંડ બે ગણા થાય છે.

સમેષ્વેવં પરસ્ત્રીષુ દ્વિગુણસ્તૂત્તમેષુ ચ । હીનેષ્વર્દ્ધં દમો મોહમદાદિભિરદણ્ડનમ્ ।। ૨૫૮.

અન્ય પુરુષની પત્ની માટે પણ એ જ નિયમ છે; ઉચ્ચ સ્ત્રી માટે દંડ બે ગણા, નીચી સ્ત્રી માટે અડધો; જો ભૂલ, અહંકાર કે આવું કંઈ કારણ હોય તો દંડ નથી.

વિપ્રપીડાકરં ચ્છેદ્યમઙ્ગમબ્રાહ્મણસ્ય તુ । ઉદ્‌ગૂર્ણે પ્રથમો દણ્ડઃ સંસ્પર્શે તુ તદર્દ્ધિકઃ ।। ૨૫૮.

બ્રાહ્મણના અંગને કાપીને નુકસાન કરાય તો સૌથી મોટો દંડ લેવાય છે; ફક્ત ઘા લાગ્યો હોય તો એ દંડનો અડધો.

ઉદ્‌ગૂર્ણે હસ્તપાદે તુ દશવિંશતિકૌ દમૌ। પરસ્પરન્તુ સર્વ્વેષાં શાસ્ત્રં મધ્યમસાહસઃ ।। ૨૫૮.

હાથ કે પગને ઘા લાગ્યો હોય તો દસ અને વીસ પણા દંડ છે; બધા વચ્ચે પરસ્પર ઘા થાય તો મધ્યમ દંડ લેવાય છે.

પાદકેશાંશુકકરોલ્લુઞ્ચનેષુ પણાન્ દશ । પીડાકર્ષાશુકાવેષ્ટપાદાધ્યાસે શતન્દમઃ ।। ૨૫૮.

પગ, વાળ, કપડાં કે હાથ ખેંચવામાં દસ પણા દંડ છે; ખેંચી, કપડાંથી બાંધીને કે પગ પર ચડી દુઃખ આપવાથી શત પણા દંડ છે.