અગ્નિપુરાણમ્

દશૈકપઞ્ચસપ્તાહમાસત્ર્યહાર્દ્ધમાસિકં । વીજાયોવાહ્યરત્નસ્ત્રીદોહ્યપુંસાં પ્રતીક્ષણમ્ ।। ૨૫૮.

બીજ, ખેંચાણ પ્રાણી, રત્ન, સ્ત્રી અને પુરુષ માટે રાહ જોવાની સમયમર્યાદા છે: દસ, એક, પાંચ, સાત દિવસ, એક મહિનો, ત્રણ દિવસ, અડધો મહિનો.

અગ્નૌ સુવર્ણમક્ષીણં દ્વિપલં રજતે શતે । અષ્ટૌ ત્રપુણિ સીસે ચ તામ્રે પઞ્ચદશાયસિ ।। ૨૫૮.

સોનામાં શત પ્રમાણે બે પલાનો નુકસાન ગણાય છે; ચાંદીમાં એક શત, ટીન અને સીસામાં આઠ, તાંબામાં પંદર, અને લોખંડમાં પણ એટલો જ.

શતે દશપલાવૃદ્ધિરૌર્ણે કાર્પાસિકે તથા । મધ્યે પઞ્ચપલા જ્ઞેયા સૂક્ષ્મે તુ ત્રિપલા મતા ।। ૨૫૮.

ઉન અને કાપડમાં શત પ્રમાણે દસ પલાનો વધારો, મધ્યમ ગુણવત્તામાં પાંચ પલાનો, અને નાજુકમાં ત્રણ પલાનો ગણાય છે.

કાર્મ્મિકે રોમબદ્ધે ચ ત્રિંશદ્ભાગઃ ક્ષયો મતઃ । ન ક્ષયો ન ચ વૃદ્ધિસ્તુ કૌશેયે વલ્કલેષુ ચ ।। ૨૫૮.

ચામડાં કે વાળથી બનેલ માલમાં ત્રીસમા ભાગનું નુકસાન ગણાય છે; રેશમ અને છાલના કપડામાં તો ન નુકસાન છે, ન વધારો.

દેશં કાલઞ્ચ ભોગઞ્ચ જ્ઞાત્વા નષ્ટે બલાબલમ્ । દ્રવ્યાણઆં કુશલા બ્રુયુર્યદ્દાપ્યમસંશયમ્ ।। ૨૫૮.

સ્થળ, સમય, ઉપયોગ અને નુકસાનની તાકાત જાણીને, નિષ્ણાતો નિશ્ચયપૂર્વક જે વળતર યોગ્ય હોય તે કહેવું જોઈએ.

બલાદ્દાસીકૃતશ્ચૌરૈર્વિક્રીતશ્ચાપિ મુચ્યતે । સ્વામિપ્રાણપદો ભક્તત્યાગાત્તન્નિષ્ક્રયાદપિ ।। ૨૫૮.

ચોરો દ્વારા બળજબરીથી દાસ બનાવેલો કે વેચાયેલો હોય, તો તેને મુક્ત કરવો જોઈએ; માલિક ભક્તિ, ઉપવાસ કે કિંમત ચૂકવીને પાછો મેળવી શકે છે.

પ્રવ્રજ્યાવસિતો રાજ્ઞા દાસ આમરણાન્તિકઃ । વર્ણાનામાનુલોભ્યંન દાસ્યં ન પ્રતિલોમતઃ ।। ૨૫૮.

જે દાસ સંન્યાસ લઈ ચૂક્યો હોય, તે રાજાના આદેશથી મૃત્યુ સુધી દાસ રહે છે; વર્ણની વિરુદ્ધ દાસ્ય રાખવું કે ઉલટું દાસ્ય કરવું યોગ્ય નથી.

કૃતશિલ્પોપિ નિવસેત્ કૃતકાલં ગુરોર્ગૃહે । અન્તેવાસી ગુરુપ્રાપ્તભોજનસ્તત્‌ફલપ્રદઃ ।। ૨૫૮.

શિક્ષા પૂર્ણ થયા પછી પણ, નિર્ધારિત સમય સુધી શિષ્યે ગુરુના ઘરમાં રહેવું જોઈએ; અંતે ગુરુ પાસેથી ભોજન મેળવે અને યોગ્ય ફળ આપે.

રાજા કૃત્વા પુરે સ્થાનં બ્રાહ્મણન્ન્યસ્ય તત્ર તુ । ત્રૈવિદ્યં વૃત્તિમદ્‌બ્રૂયાત્ સ્વધર્મ્મઃ પાલ્યતામિતિ ।। ૨૫૮.

રાજાએ શહેરમાં સ્થાન બનાવી, ત્યાં ત્રણ વેદોમાં નિષ્ણાત અને જીવનયાપન સાધન ધરાવતા બ્રાહ્મણને રાખવો જોઈએ અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવા કહેવું જોઈએ.

નિજધર્મ્માવિરોધેન યસ્તુ સામયિકો ભવેત્ । સોપિ યત્નેન સંરક્ષ્યો ધર્મો રાજકૃતશ્ચ યઃ ।। ૨૫૮.

જે પોતાનો ધર્મ ભંગ કર્યા વિના સંમતિથી રહે છે, અને રાજા દ્વારા સ્થાપિત ધર્મ પણ પાળે છે, તેને મહેનતપૂર્વક રક્ષવું જોઈએ.

ગણદ્રવ્યં હરેદ્યસ્તુ સંવિદં લઙ્ઘયેચ્ચ યઃ । સર્વસ્વહરણં કૃત્વા તં રાષ્ટ્રદ્વિપ્રવાસયેત્ ।। ૨૫૮.

જે ગૃહ સમુહની સંપત્તિ ચોરી કરે છે કે સંમતિ ભંગ કરે છે, રાજાએ તેનું બધું માલ જપ્ત કરી, તેને રાજ્યમાંથી કાઢી નાખવું જોઈએ.

કર્ત્તવ્યં વચનં સર્વૈઃ સમૂહહિતવાદિભિઃ । યસ્તત્ર વિપરીતઃ સ્યાત્સ દાપ્યઃ પ્રથમં દમ્મ ।। ૨૫૮.

સમૂહના હિત માટે બોલનાર દરેક વ્યક્તિએ સમૂહના નિર્ણયનું પાલન કરવું જોઈએ; જો કોઈ એના વિરુદ્ધ વર્તે, તો તેને પહેલા દંડ આપવો.

સમૂહકાર્ય્યપ્રહિતો યલ્લભેત્તત્તદર્પયેત્ । એકાદશગુણં દાપ્યો યદ્યસૌ નાર્પયેત્ સ્વયમ્ ।। ૨૫૮.

સમૂહના કામ માટે નિયુક્ત વ્યક્તિ જે કંઈ મેળવે, તે બધું રજૂ કરવું જોઈએ; જો એ પોતે ન આપે, તો તેને એના અગિયારગણો દંડ આપવો.

વેદજ્ઞાઃ શુચયોઽલુબ્ધા ભવેયુઃ કાર્યચિન્તકાઃ । કર્ત્તવ્યં વચનં તેષા સમૂહહિતવાદિનાં ।। ૨૫૮.

જે લોકો વેદમાં નિપુણ, શુદ્ધ અને લોભરહિત હોય, તેઓ કામની ચર્ચા કરે; આવા સમૂહહિતવાળી વ્યક્તિના શબ્દોનું પાલન કરવું.

શ્રેણિનૈગમપાખણ્ડિગણાનામપ્યયં વિધિઃ । ભેદઞ્ચૈષાં નૃપો રક્ષએત્ પૂર્વવૃત્તિઞ્ચ પાલયેત્ ।। ૨૫૮.

આ નિયમ શ્રેણી, વેપારી, પાખંડીઓ અને જૂથો પર પણ લાગુ પડે છે; રાજાએ તેમના ભેદ અને પૂર્વવૃત્તિની રક્ષા કરવી.

ગૃહીતવેતનઃ કર્મ્મ ત્યજન્ દ્વિગુણમાવહેત્ । અગૃહીતે સમં દાપ્યો ભૃત્યૈ રક્ષ્ય ઉપસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

જેને વેતન મળ્યું છે અને તે કામ છોડે, તો તેને બે ગણા દંડ આપવો; જો વેતન મળ્યું નથી, તો સમાન દંડ આપવો, અને માલિકે સાધનોની રક્ષા કરવી.

દાપ્યસ્તુ દશમં ભાગં બાણિજ્યપશુસસ્યતઃ । અનિશ્ચિત્ય ભૃતિં યસ્તુ કારયેત્સ મહીક્ષઇતા ।। ૨૫૮.

વેપાર, પશુ અથવા અનાજમાંથી મળેલી આવકનો દસમો ભાગ આપવો; જો કોઈ વેતન નક્કી કર્યા વિના કામ કરાવે, તો રાજા યોગ્ય રકમ નક્કી કરે.

દેશં કાલઞ્ચ યોઽતીયાત્ કર્મ્મ કુર્ય્યાચ્ચ યોઽન્યથા । તત્ર તુ સ્વામિનશ્છન્દોઽધિકં દેયં કૃતેઽધિકે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ નિર્ધારિત સ્થાન કે સમય છોડે, અથવા કામ અલગ રીતે કરે, તેને માલિકને વધુ ચુકવવું પડે; જો વધુ કામ થાય, તો વધુ આપવું.

યો યાવત્ કુરુતે કર્મ્મ તાવત્તસ્ય તુ વેતનમ્ । ઉભયોરપ્યસાધ્યઞ્ચેત્ સાધ્યે કુર્ય્યાદ્યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

જે જેટલું કામ કરે, તેને એટલું વેતન મળે; જો બંને પક્ષે કરાર ન પાળે, તો જે રીતે સાંભળ્યું હોય, એ પ્રમાણે નિર્ણય લેવો.

અરાજદૈવિકન્નષ્ટં ભાણ્ડં દાપ્યસ્તુ વાહકઃ । પ્રસ્થાનવિઘ્નકૃચ્ચૈવ ચપ્રદાપ્યો દ્વિગુણાં ભૃતિમ્ ।। ૨૫૮.

રાજા કે દેવના કારણે નહીં, પણ અન્ય રીતે માલ ગુમાય, તો વાહકએ ભરપાઈ કરવી; અને જો પ્રસ્થાનમાં વિલંબ કરે, તો બે ગણા વેતન આપવો.

પ્રકાન્તે સપ્તમં ભાગં ચતુર્થં પથિ સંત્યજન્ । ભૃતિમર્દ્ધપથે સર્વ્વાં પ્રદાપ્યસ્ત્યાજકોપિ ચ ।। ૨૫૮.

પ્રયાણ પૂર્ણ થાય ત્યારે સાતમો ભાગ આપવો; રસ્તામાં છોડી જાય, તો ચોથો ભાગ; અડધા રસ્તે છોડી જાય, તો અડધું વેતન—even છોડી જનાર પણ આપવો.

ગ્લહે શતિકવૃદ્ધેસ્તુ સભિકઃ પઞ્ચકં શતં । ગૃહ્ણીયાદ્‌ધૂર્ત્તકિતવાદિતરાદ્દશકં શતં ।। ૨૫૮.

જુગારમાં, વિજેતાને મળેલા પૈસામાંથી સંચાલક પાંચ પૈસા સો પૈસામાંથી લે; અને દગાબાજ, જુગારી કે અન્યથી દસ પૈસા સો પૈસામાંથી લે.

સ સમ્યક્‌પાલિતો દદ્યાદ્રજ્ઞે ભાગં યથાકૃતં । જિતમુદ્‌ગ્રાહયેજ્જેત્રે દદ્યાત્સત્યં વચઃ ક્ષમી ।। ૨૫૮.

જે યોગ્ય રીતે રક્ષિત હોય, એ રાજાને કરાર મુજબ ભાગ આપે; વિજેતાએ જીત જાહેર કરવી, અને સત્ય, ક્ષમાશીલ વ્યક્તિએ સાચું બોલવું.

પ્રપ્તે નૃપતિના ભાગો પ્રસિદ્ધે ધૂર્ત્તમણ્ડલે । જિતં સશભિકે સ્થાને દાપયેદન્યથા ન તુ ।। ૨૫૮.

જ્યારે રાજાનો ભાગ જાણીતા જુગારમંડળમાં મળે, ત્યારે વિજેતાએ સંચાલકની હાજરીમાં એ ચૂકવવું; અન્યથા ચૂકવવાની જરૂર નથી.

દ્રષ્ટારો વ્યવહારાણાં સાક્ષિણશ્ચ ત એવ હિ । રાજ્ઞા સચિહ્ના નિર્વાસ્યાઃ કૂટાક્ષોપધિદેવિનઃ ।। ૨૫૮.

વ્યવહારના દ્રષ્ટા એ જ સાક્ષી હોય છે; રાજાએ ખોટા પાંસાં, ફ્રોડ કે ખોટી શપથ કરનારને ચિહ્નિત કરીને બહાર કાઢવો.

દ્યૂતમેકમુખં કાર્ય્યં તસ્કરજ્ઞાનકારણાત્ । એષ એવ વિધિર્જ્ઞેયઃ પ્રાણિદ્યૂતે સમાહ્વયે ।। ૨૫૮.

જુગાર ખુલ્લા રૂપે કરવું જોઈએ, જેથી ચોર અને દગાબાજ ટળે; આ જ નિયમ પશુ જુગાર અને સ્પર્ધા માટે પણ લાગુ પડે છે.

અગ્નિરુવાચ સત્યાસત્યાન્યથા સ્તોત્રૈર્ન્યૂનાઙ્ગેન્દ્રિયરોગિણાં । ક્ષેપં કરોતિ ચેદ્દણ્ડ્યઃ પણાનર્દ્ધત્રયોદશ ।। ૨૫૮.

અગ્નિ કહે છે: જો કોઈ ખોટા કે સાચા સ્તોત્રથી, અંગ કે ઇન્દ્રિયમાં ખામી ધરાવનારને અપમાન કરે, તો તેને બાર અને અડધા પણાનો દંડ આપવો.

અભિગન્તાસ્મિ ભગિનીમ્માતરં વા તવેતિ ચ । શપન્તં દાપયેદ્રાજા પઞ્ચવિશતિકં દમં ।। ૨૫૮.

જો કોઈ 'હું તારી બહેન કે માતાને મળવા જઈશ' એવી શપથ કરે, તો રાજાએ તેને પચવીસ પૈસાનો દંડ આપવો.

અર્દ્ધોઽધમેષુ દ્વિગુણઃ પરસ્ત્રીષૂત્તમેષુ ચ । દણ્ડપ્રણયનં ક્કાય્ય વર્ણજાત્યુત્તરાધરૈઃ ।। ૨૫૮.

નીચ વર્ગ માટે અડધો દંડ, ઉચ્ચ વર્ગ માટે દગણો, અને સર્વોચ્ચ માટે બે ગણા દંડ—દંડ varn અને જાતિ પ્રમાણે નક્કી થાય.