અગ્નિપુરાણમ્

ધનુઃશતં પરીણાહો ગ્રામક્ષેત્રાન્તરં ભવેત્ । દ્વે શને ખર્વટસ્ય સ્યાન્નગરસ્ય ચતુઃશતમ્ ।। ૨૫૮.

ગામ અને ખેતર વચ્ચેનું અંતર એકસો ધનુષ હોવું જોઈએ; ખારવટ માટે બે ધનુષ અને શહેર માટે ચારસો ધનુષ.

સ્વં લભેતાન્યવિક્રીતં ક્રેતુર્દ્દોષોઽપ્રકાશિતે । હીનાદ્રહો હીનમૂલ્યે વેલાહીને ચ તસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

કોઈએ પોતાનું માલ બીજાને વેચ્યું ન હોય, તો પોતાનું પાછું લઈ શકે; ખરીદનારએ જો એ જાહેર ન કરે, તો તે દોષી છે; ઓછા ભાવ, ખોટી કિંમત કે યોગ્ય સીમા વિના ખરીદે, તો તે ચોર ગણાય.

નષ્ટા પહૃતમાસાદ્ય હર્ત્તારં ગ્રાહયેન્નરમ્ । દેશકાલાતિપત્તૌ વા ગૃહીત્વા સ્વયમર્પયેત્ ।। ૨૫૮.

નષ્ટ કે ચોરાયેલું માલ મળે, તો ચોરને અધિકારીઓ પાસે લાવવો; અને જો સમય-સ્થાન વટાવી જાય, તો પોતે લઈ અને પાછું આપવું.

વિક્રેતુર્દ્દર્શનાચ્છુદ્ધિઃ સ્વામી દ્રવ્યં નૃપો દમમ્ । ક્રેતા મૂલ્યં સમાપ્નોતિ તસ્માદ્યસ્તવ વિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેચનારને વસ્તુ બતાવવાથી શુદ્ધિ મળે છે; માલિકને માલ મળે છે, રાજાને દંડ મળે છે, અને ખરીદનારને કિંમત મળે છે. તેથી, જે વેચે છે તે આ નિયમથી બંધાય છે.

આગમેનોપભોગેન નષ્ટં ભાવ્યમતોઽન્યથા । પઞ્ચબન્ધો દમસ્તસ્ય રાજ્ઞે તેનાપ્યભાવિતે ।। ૨૫૮.

વસ્તુ ઉપયોગથી કે કુદરતી રીતે ગુમ થાય તો એ રીતે જ ગણવું જોઈએ; જો એ રીતે નહિ હોય, તો રાજા દ્વારા પાંચગણા દંડ થાય છે, ભલે ગુમાવવાનો પુરાવો ન હોય.

હૃતં પ્રનષ્ટં યો દ્રવ્યં પરહસ્તદવાપ્નુયાત્ । અનિવેદ્ય નૃપે દણ્ડ્યઃ સ તુ ષણ્ણવતિં પણાન્ ।। ૨૫૮.

જો કોઈ ચોરાયેલું કે ગુમ થયેલું માલ બીજાના હાથમાં જોઈને રાજાને જાણ ન કરે, તો તેને છાણાવટ પણાનો દંડ થાય છે.

શૌલિકકૈઃ સ્થાનપાલૈર્વા નષ્ટાપહૃતમાહૃતં । અર્વ્વાક્ સંવત્સરાત્ સ્વામી લભતે પરતો નૃપઃ ।। ૨૫૮.

ચોકીદાર કે રક્ષક દ્વારા ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું માલ પાછું લાવવામાં આવે તો માલિક એક વર્ષની અંદર એ મેળવી શકે; પછી એ રાજાને મળે છે.

પણાનેકશફે દદ્યાચ્ચતુરઃ પઞ્ચ માનુષે । મહિષોષ્ટ્રગવાં દ્વૌ દ્વૌ પાદં પાદમજાવિકે ।। ૨૫૮.

એક ખુરવાળાં પ્રાણીને ચાર પણાં, માનવને પાંચ, મહિષ, ઊંટ, ગાયને બે-બે, અને બકરા-ભેંસને ચોથા ભાગના પણાં આપવું જોઈએ.

સ્વકુટુમ્‌બાવિરોધેન દેયં દારસુતાદૃતે । નાન્વયે સતિ સર્વસ્વં દેયં યચ્ચાન્યસંશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

પત્ની અને સંતાન સિવાય, પોતાના કુટુંબની વિરુદ્ધતા વગર માલ આપવું જોઈએ; વારસદાર હોય તો આખું માલ કે બીજાને વચન આપેલું માલ આપવું નહીં.

પ્રતિગ્રહઃ પ્રકાશઃ સ્યાત્ સ્થાવરસ્ય વિશેષતઃ । દેયં પ્રતિશ્રુતઞ્ચૈવ દત્વા નાપહરેત્ પુનઃ ।। ૨૫૮.

માલ સ્વીકારવું ખુલ્લેઆમ હોવું જોઈએ, ખાસ કરીને અચળ માલ માટે; જે વચન આપ્યું હોય એ આપવું, અને આપ્યા પછી પાછું લેવું નહીં.

દશૈકપઞ્ચસપ્તાહમાસત્ર્યહાર્દ્ધમાસિકં । વીજાયોવાહ્યરત્નસ્ત્રીદોહ્યપુંસાં પ્રતીક્ષણમ્ ।। ૨૫૮.

બીજ, ખેંચાણ પ્રાણી, રત્ન, સ્ત્રી અને પુરુષ માટે રાહ જોવાની સમયમર્યાદા છે: દસ, એક, પાંચ, સાત દિવસ, એક મહિનો, ત્રણ દિવસ, અડધો મહિનો.

અગ્નૌ સુવર્ણમક્ષીણં દ્વિપલં રજતે શતે । અષ્ટૌ ત્રપુણિ સીસે ચ તામ્રે પઞ્ચદશાયસિ ।। ૨૫૮.

સોનામાં શત પ્રમાણે બે પલાનો નુકસાન ગણાય છે; ચાંદીમાં એક શત, ટીન અને સીસામાં આઠ, તાંબામાં પંદર, અને લોખંડમાં પણ એટલો જ.

શતે દશપલાવૃદ્ધિરૌર્ણે કાર્પાસિકે તથા । મધ્યે પઞ્ચપલા જ્ઞેયા સૂક્ષ્મે તુ ત્રિપલા મતા ।। ૨૫૮.

ઉન અને કાપડમાં શત પ્રમાણે દસ પલાનો વધારો, મધ્યમ ગુણવત્તામાં પાંચ પલાનો, અને નાજુકમાં ત્રણ પલાનો ગણાય છે.

કાર્મ્મિકે રોમબદ્ધે ચ ત્રિંશદ્ભાગઃ ક્ષયો મતઃ । ન ક્ષયો ન ચ વૃદ્ધિસ્તુ કૌશેયે વલ્કલેષુ ચ ।। ૨૫૮.

ચામડાં કે વાળથી બનેલ માલમાં ત્રીસમા ભાગનું નુકસાન ગણાય છે; રેશમ અને છાલના કપડામાં તો ન નુકસાન છે, ન વધારો.

દેશં કાલઞ્ચ ભોગઞ્ચ જ્ઞાત્વા નષ્ટે બલાબલમ્ । દ્રવ્યાણઆં કુશલા બ્રુયુર્યદ્દાપ્યમસંશયમ્ ।। ૨૫૮.

સ્થળ, સમય, ઉપયોગ અને નુકસાનની તાકાત જાણીને, નિષ્ણાતો નિશ્ચયપૂર્વક જે વળતર યોગ્ય હોય તે કહેવું જોઈએ.

બલાદ્દાસીકૃતશ્ચૌરૈર્વિક્રીતશ્ચાપિ મુચ્યતે । સ્વામિપ્રાણપદો ભક્તત્યાગાત્તન્નિષ્ક્રયાદપિ ।। ૨૫૮.

ચોરો દ્વારા બળજબરીથી દાસ બનાવેલો કે વેચાયેલો હોય, તો તેને મુક્ત કરવો જોઈએ; માલિક ભક્તિ, ઉપવાસ કે કિંમત ચૂકવીને પાછો મેળવી શકે છે.

પ્રવ્રજ્યાવસિતો રાજ્ઞા દાસ આમરણાન્તિકઃ । વર્ણાનામાનુલોભ્યંન દાસ્યં ન પ્રતિલોમતઃ ।। ૨૫૮.

જે દાસ સંન્યાસ લઈ ચૂક્યો હોય, તે રાજાના આદેશથી મૃત્યુ સુધી દાસ રહે છે; વર્ણની વિરુદ્ધ દાસ્ય રાખવું કે ઉલટું દાસ્ય કરવું યોગ્ય નથી.

કૃતશિલ્પોપિ નિવસેત્ કૃતકાલં ગુરોર્ગૃહે । અન્તેવાસી ગુરુપ્રાપ્તભોજનસ્તત્‌ફલપ્રદઃ ।। ૨૫૮.

શિક્ષા પૂર્ણ થયા પછી પણ, નિર્ધારિત સમય સુધી શિષ્યે ગુરુના ઘરમાં રહેવું જોઈએ; અંતે ગુરુ પાસેથી ભોજન મેળવે અને યોગ્ય ફળ આપે.

રાજા કૃત્વા પુરે સ્થાનં બ્રાહ્મણન્ન્યસ્ય તત્ર તુ । ત્રૈવિદ્યં વૃત્તિમદ્‌બ્રૂયાત્ સ્વધર્મ્મઃ પાલ્યતામિતિ ।। ૨૫૮.

રાજાએ શહેરમાં સ્થાન બનાવી, ત્યાં ત્રણ વેદોમાં નિષ્ણાત અને જીવનયાપન સાધન ધરાવતા બ્રાહ્મણને રાખવો જોઈએ અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવા કહેવું જોઈએ.

નિજધર્મ્માવિરોધેન યસ્તુ સામયિકો ભવેત્ । સોપિ યત્નેન સંરક્ષ્યો ધર્મો રાજકૃતશ્ચ યઃ ।। ૨૫૮.

જે પોતાનો ધર્મ ભંગ કર્યા વિના સંમતિથી રહે છે, અને રાજા દ્વારા સ્થાપિત ધર્મ પણ પાળે છે, તેને મહેનતપૂર્વક રક્ષવું જોઈએ.

ગણદ્રવ્યં હરેદ્યસ્તુ સંવિદં લઙ્ઘયેચ્ચ યઃ । સર્વસ્વહરણં કૃત્વા તં રાષ્ટ્રદ્વિપ્રવાસયેત્ ।। ૨૫૮.

જે ગૃહ સમુહની સંપત્તિ ચોરી કરે છે કે સંમતિ ભંગ કરે છે, રાજાએ તેનું બધું માલ જપ્ત કરી, તેને રાજ્યમાંથી કાઢી નાખવું જોઈએ.

કર્ત્તવ્યં વચનં સર્વૈઃ સમૂહહિતવાદિભિઃ । યસ્તત્ર વિપરીતઃ સ્યાત્સ દાપ્યઃ પ્રથમં દમ્મ ।। ૨૫૮.

સમૂહના હિત માટે બોલનાર દરેક વ્યક્તિએ સમૂહના નિર્ણયનું પાલન કરવું જોઈએ; જો કોઈ એના વિરુદ્ધ વર્તે, તો તેને પહેલા દંડ આપવો.

સમૂહકાર્ય્યપ્રહિતો યલ્લભેત્તત્તદર્પયેત્ । એકાદશગુણં દાપ્યો યદ્યસૌ નાર્પયેત્ સ્વયમ્ ।। ૨૫૮.

સમૂહના કામ માટે નિયુક્ત વ્યક્તિ જે કંઈ મેળવે, તે બધું રજૂ કરવું જોઈએ; જો એ પોતે ન આપે, તો તેને એના અગિયારગણો દંડ આપવો.

વેદજ્ઞાઃ શુચયોઽલુબ્ધા ભવેયુઃ કાર્યચિન્તકાઃ । કર્ત્તવ્યં વચનં તેષા સમૂહહિતવાદિનાં ।। ૨૫૮.

જે લોકો વેદમાં નિપુણ, શુદ્ધ અને લોભરહિત હોય, તેઓ કામની ચર્ચા કરે; આવા સમૂહહિતવાળી વ્યક્તિના શબ્દોનું પાલન કરવું.

શ્રેણિનૈગમપાખણ્ડિગણાનામપ્યયં વિધિઃ । ભેદઞ્ચૈષાં નૃપો રક્ષએત્ પૂર્વવૃત્તિઞ્ચ પાલયેત્ ।। ૨૫૮.

આ નિયમ શ્રેણી, વેપારી, પાખંડીઓ અને જૂથો પર પણ લાગુ પડે છે; રાજાએ તેમના ભેદ અને પૂર્વવૃત્તિની રક્ષા કરવી.

ગૃહીતવેતનઃ કર્મ્મ ત્યજન્ દ્વિગુણમાવહેત્ । અગૃહીતે સમં દાપ્યો ભૃત્યૈ રક્ષ્ય ઉપસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

જેને વેતન મળ્યું છે અને તે કામ છોડે, તો તેને બે ગણા દંડ આપવો; જો વેતન મળ્યું નથી, તો સમાન દંડ આપવો, અને માલિકે સાધનોની રક્ષા કરવી.

દાપ્યસ્તુ દશમં ભાગં બાણિજ્યપશુસસ્યતઃ । અનિશ્ચિત્ય ભૃતિં યસ્તુ કારયેત્સ મહીક્ષઇતા ।। ૨૫૮.

વેપાર, પશુ અથવા અનાજમાંથી મળેલી આવકનો દસમો ભાગ આપવો; જો કોઈ વેતન નક્કી કર્યા વિના કામ કરાવે, તો રાજા યોગ્ય રકમ નક્કી કરે.

દેશં કાલઞ્ચ યોઽતીયાત્ કર્મ્મ કુર્ય્યાચ્ચ યોઽન્યથા । તત્ર તુ સ્વામિનશ્છન્દોઽધિકં દેયં કૃતેઽધિકે ।। ૨૫૮.

જે વ્યક્તિ નિર્ધારિત સ્થાન કે સમય છોડે, અથવા કામ અલગ રીતે કરે, તેને માલિકને વધુ ચુકવવું પડે; જો વધુ કામ થાય, તો વધુ આપવું.

યો યાવત્ કુરુતે કર્મ્મ તાવત્તસ્ય તુ વેતનમ્ । ઉભયોરપ્યસાધ્યઞ્ચેત્ સાધ્યે કુર્ય્યાદ્યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

જે જેટલું કામ કરે, તેને એટલું વેતન મળે; જો બંને પક્ષે કરાર ન પાળે, તો જે રીતે સાંભળ્યું હોય, એ પ્રમાણે નિર્ણય લેવો.