અગ્નિપુરાણમ્

સોવાપ્તકામો વિમલઃ સકુલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્। ધર્મ્માધર્મ્મવ્યવસ્થાનમેવં વૈ કુરુતે હરીઃ

તેને ઇચ્છિત ફળ મળે, પવિત્ર બને અને પરિવાર સાથે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે; હરિ એ રીતે ધર્મ અને અધર્મની વ્યવસ્થા કરે છે.

અગ્નિરુવાચ જગત્સર્ગાદિકાં ક્રીડાં વિષ્ણોર્વક્ષ્યેધુના શ્રૃણુ। સ્વર્ગાદિકૃત્ સ સર્ગાદિઃ સૃષ્ટ્યાદિઃ સગુણોગુણઃ

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું વિશ્વના સર્જન અને અન્ય વિષ્ણુની લીલા કહું છું, સાંભળો. સ્વર્ગ અને બીજા બધાના સર્જક, એ સર્વ સર્જન, સ્થિતિ અને ગુણ-અગુણના મૂળ છે.

બ્રહ્માવ્યક્તં સદાગ્રેઽભૂત્ ન ખં રાત્રિદિનાદિકમ્। પ્રકૃતિં પુરુષં વિષ્ણુઃ પ્રવિશ્યાક્ષોભયત્તતઃ

પ્રથમ બ્રહ્મા અને અવ્યક્ત હતું; આકાશ, રાત-દિવસ કે બીજું કશું નહોતું. પછી વિષ્ણુએ પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશ કરીને તેમને ચળકાવ્યા.

સર્ગકાલે મહત્તત્ત્વમહઙ્કારસ્તતોઽભવત્। વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ

સૃષ્ટિના આરંભે મહત્તત્વથી 'હું'ની ભાવના ઉપજી. ત્યારબાદ, તેમાંથી ત્રણ પ્રકારના ગુણો પ્રગટ્યા: શાંતિથી ભરેલો, ઉર્જાથી ભરેલો અને અંધકારથી ભરેલો.

અહઙ્કારાચ્છબ્દમાત્રમાકાશમભવત્તતઃ । સ્પર્શમાત્રોઽનિલસ્તસ્માદ્રૂપમાત્રોઽનલસ્તતઃ

'હું'ની ભાવનામાંથી અવાજનું સૂક્ષ્મ તત્વ જન્મ્યું, અને એમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. સ્પર્શના તત્વથી વાયુ અને રૂપના તત્વથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.

રસમાત્રા આપ ઇતો ગન્ધમાત્રા મહી સ્મૃતા । અહઙ્કારાત્તામસાત્તુ તૈજસાની ન્દ્રિયાણિ ચ

રસના તત્વમાંથી પાણી અને સુગંધના તત્વમાંથી પૃથ્વી જાણીતી છે. 'હું'ની તામસિક ભાવનાથી ઇન્દ્રિયો અને રજસિક ભાવનાથી ઇન્દ્રિયોના અધિકારી ઉત્પન્ન થયા.

વૈકારિકા દશદેવા મન એકાદશેન્દ્રિયમ્। તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

શાંતિથી ભરેલા ભાગમાંથી દસ દેવતાઓ અને મન ઉત્પન્ન થયા, આમ મળીને અગિયાર ઇન્દ્રિયો બની. પછી સ્વયંભૂ ભગવાને વિવિધ જીવોની રચના કરવાની ઇચ્છા કરી.

અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમવાસૃજત્ । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ

પ્રથમ ભગવાને પાણીની રચના કરી અને તેમાં પોતાની શક્તિ પ્રવાહિત કરી. આ જ પાણી 'નારા' કહેવાય છે અને પાણી 'નર'ના પુત્રો કહેવાય છે.

અયનન્તસ્ય તાઃ પૂર્વન્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ । હિરણ્યવર્ણમભવત્ તદણ્ડમુદકેશયમ્

પાણી ભગવાનનું પહેલું નિવાસસ્થાન હોવાથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, પાણી પર સોનાની જેમ તેજવાળું એક અંડું પ્રગટ્યું.

તસ્મિન્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂરિતિ નઃ શ્રુતમ્। હિરણ્યગર્ભો ભગવાનુષિત્વા પરિવત્સરમ્

આ અંડામાંથી સ્વયંભૂ બ્રહ્મા જન્મ્યા, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે. ભગવંત હિરણ્યગર્ભ એ અંડામાં એક વર્ષ સુધી રહ્યા.

તદણ્ડમકરોદ્ દ્વૈધન્દિવં ભુવમથાપિ ચ। તયોઃ શકલયોર્મ્મધ્યે આકાશમસૃજત્ પ્રભુઃ

પછી ભગવાને એ અંડાને બે ભાગમાં વહેચી દીધું અને સ્વર્ગ તથા પૃથ્વી રચી. એ બંને ભાગ વચ્ચે આકાશની રચના કરી.

અપ્સું પારિપ્લવાં પૃથ્વીં દિશશ્ચ દશધા દધે। તત્ર કાલંમનોવાચં કામં ક્રોધમયો રતિમ્

પૃથ્વીને પાણી પર તરતી રાખી અને દસ દિશાઓ સ્થાપી. ત્યાં જ સમય, મન, વાણી, ઇચ્છા, ક્રોધ અને આનંદને મૂક્યા.

સસર્જ સૃષ્ટિન્તદ્રૂપાં સ્ત્રષ્ટુમિચ્છન્ પ્રજાપતિઃ। વિદ્યુતોશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ

પ્રજાપતિએ જીવોની રચના કરવા માટે એ જ સ્વરૂપે સૃષ્ટિ સર્જી. વીજળી, વીજપાત, મેઘ, ઇન્દ્રધનુષ્ય અને ઇન્દ્રનો ધનુષ્ય પણ બનાવ્યા.

વયાંસિ ચ સસર્જાદૌ પર્જન્યઞ્ચાથ વક્ત્રતઃ। ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞાસિદ્ધયે

પ્રથમ ભગવાને પક્ષીઓ સર્જ્યા અને પછી પોતાના મુખમાંથી વરસાદના દેવને ઉત્પન્ન કર્યા. યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદની રચના કરી.

સાધ્યાસ્તૈરયજન્દેવાન્ ભૂતમુચ્ચાવચં ભુજાત્ । સનત્કુમારં રુદ્રઞ્ચ સસર્જ્જ ક્રોધસમ્ભવમ્

આ બધાથી સાધ્યદેવોએ દેવતાઓનું પૂજન કર્યું. ઉચ્ચ અને નીચ પ્રાણીઓ પણ સર્જાયા. ભગવાને ક્રોધથી સંકુલ થયેલા સનત્કુમાર અને રુદ્રને ઉત્પન્ન કર્યા.

મરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્। વસિષ્ઠં માનસાઃ સપ્ત બ્રહ્માણ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ

મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વસિષ્ઠ—આ સાત મહર્ષિઓ ભગવાનના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રો છે.

સપ્તૈતે જનયન્તિ સ્મ પ્રજા રુદ્રશ્ચ સત્તમ। દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમર્દ્ધેન પુરુષોઽભવત્

આ સાતે મહર્ષિઓ અને શ્રેષ્ઠ રુદ્રે સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા. ભગવાને પોતાનું શરીર બે ભાગમાં વહેચ્યું અને એક ભાગથી પુરુષ ઉત્પન્ન થયો.

અગ્નિરુવાચ કશ્યપસ્ય વેદે સર્ગમદિત્યાદિષુ હે મુને ।૧૯.૦૦૧ ચાક્ષુષે તુષિતા દેવાસ્તેઽદિત્યાં કશ્યપાત્પુનઃ ॥૧૯.૦૦૧ આસન્ વિષ્ણુશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વષ્ટા ધાતા તથાર્યમા ।૧૯.૦૦૨ પૂષા વિવસ્વાન્ સવિતા મિત્રોથ વરુણો ભગઃ ॥૧૯.૦૦૨ અંશુશ્ચ દ્વાદશાદિત્યા આસન્ વૈવસ્વતેન્તરે ।૧૯.૦૦૩ અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ ॥૧૯.૦૦૩ બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સુતાઃ ।૧૯.૦૦૪ પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠાઃ કૃશાશ્વસ્ય સુરાયુધાઃ ॥૧૯.૦૦૪ ઉદયાસ્તમને સૂર્યે તદ્વદેતે યુગે યુગે ।૧૯.૦૦૫ હિરણ્યકશિપુર્દિત્યાં હિરણ્યાક્ષશ્ચ કશ્યપાત્ ॥૧૯.૦૦૫ સિંહિકા ચાભવત્કન્યા વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ ।૧૯.૦૦૬ રાહુપ્રભૃતયસ્તસ્યાં સૈંહિકેયા ઇતિ શ્રુતાઃ ॥૧૯.૦૦૬ હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ ।૧૯.૦૦૭ અનુહ્રાદશ્ચ હ્રાદશ્ચ પ્રહ્રાદશ્ચાતિવૈષ્ણવઃ ॥૧૯.૦૦૭ સંહ્રાદશ્ચ ચતુર્થોભૂથ્રાદપુત્રો હ્રદસ્તથા ।૧૯.૦૦૮ હ્રદસ્ય પુત્ર આયુષ્માન્શિબિર્વાસ્કલ એવ ચ ॥૧૯.૦૦૮ વિરોવનસ્તુ પ્રાહ્રાદિર્બલિર્જજ્ઞે વિરોચનાત્ ।૧૯.૦૦૯ બલેઃ પુત્રશતં ત્વાસીદ્વાણશ્રેષ્ઠંમહામુને ॥૧૯.૦૦૯ પુરાકલ્પે હિ બાણેન પ્રસાદ્યોમાપતિં વરઃ ।૧૯.૦૧૦ પાર્શ્વતો વિહરિષ્યામીત્યેવં પ્રાપ્તશ્ચ ઈશ્વરાત્ ॥૧૯.૦૧૦ હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ શમ્બરઃ શકુનિસ્ત્વિતિ ।૧૯.૦૧૧ દ્વિમૂર્ધા શઙ્કુરાર્યશ્ચશતમાસન્ દનોઃ સુતાઃ ॥૧૯.૦૧૧ સ્વર્ભાનોસ્તુ પ્રભા કન્યા પુલોમ્નસ્તુ શચી સ્મૃતા ।૧૯.૦૧૨ ઉપદાનવી હયશિરા શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ॥૧૯.૦૧૨ પુલોમા કાલકા ચૈવ વૈશ્વાનરસુતે ઉભે ।૧૯.૦૧૩ કશ્યપસ્ય તુ ભાર્યે દ્વે તયોઃ પુત્રાશ્ચ કોટયઃ ॥૧૯.૦૧૩ પ્રહ્રાદસ્ય ચતુષ્કોટ્યો નિવાતકવચાઃ કુલે ।૧૯.૦૧૪ તામ્રાયાઃ ષટ્સુતાઃ સ્યુશ્ચ કાકી શ્વેની ચ ભાસ્યપિ ॥૧૯.૦૧૪ ગૃધ્રિકા શુચિ સુગ્રીવાતાભ્યઃ કાકાદયોઽભવન્ ।૧૯.૦૧૫ અશ્વાશ્ચોષ્ટ્રાશ્ચ તામ્રાયા અરુણો ગરુડસ્તથા ॥૧૯.૦૧૫ વિનતાયાઃ સહસ્રન્તુ સર્પાશ્ચ સુરસાભવાઃ ।૧૯.૦૧૬ કાદ્રવેયાઃ સહસ્રન્તુ શેષવાસુકિતક્ષકાઃ ॥૧૯.૦૧૬ દંષ્ટ્રિણઃ ક્રોધવશજા ધરોત્થાઃ(૧) પક્ષિણો જલે ।૧૯.૦૧૭ સુરભ્યાં ગોમહિષ્યાદિ ઇરોત્પન્નાસ્તૃણાદયઃ ॥૧૯.૦૧૭ સ્વસાયાં યક્ષરક્ષાંસિ મુનેરશ્વરસોભવન્ ।૧૯.૦૧૮ અરિષ્ટાયાન્તુ ગન્ધર્વાઃ કશ્યપાદ્ધિ સ્થિરઞ્ચરં(૨) ॥૧૯.૦૧૮ એષાં પુત્રાદયોઽસઙ્ખ્યા દેવૈર્વૈ દાનવા જિતાઃ(૩) ।૧૯.૦૧૯ દિતિર્વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપં ॥૧૯.૦૧૯ પુત્રમિન્દ્રપ્રહર્તારમિચ્છતી પ્રાપ કશ્યપાત્ ।૧૯.૦૨૦ પાદપ્રક્ષાલનાત્સુપ્તા તસ્યા ગર્ભં જઘાન હ ॥૧૯.૦૨૦ છિદ્રમન્વિષ્ય ચેન્દ્રસ્તુ તે દેવા મરુતોઽભવન્ ।૧૯.૦૨૧ શક્રસ્યૈકોનપઞ્ચાશત્સહાયા દીપ્તતેજસઃ ॥૧૯.૦૨૧ એતત્સર્વં હરિર્બ્રહ્મા અભિષિચ્ય પૃથું નૃપં ।૧૯.૦૨૨ દદૌ ક્રમેણ રાજ્યાનિ અન્યેષામધિપો હરિઃ ॥૧૯.૦૨૨ દ્વિજૌષધીનાં ચન્દ્રશ્ચ અપાન્તુ વરુણો નૃપઃ ।૧૯.૦૨૩ રાજ્ઞાં વૈશ્રવણો રાજા સૂર્યાણાં વિષ્ણોરીશ્વરઃ ॥૧૯.૦૨૩ વસૂનાં પાવકો રાજા મરુતાં વાસવઃ પ્રભુઃ ।૧૯.૦૨૪ પ્રજાપતીનાં દક્ષોઽથ પ્રહ્લાદો દાનવાધિપઃ ॥૧૯.૦૨૪ પિતૄણાં ચ યમો રાજા ભૂતાદીનાં હરઃપ્રભુઃ ।૧૯.૦૨૫ હિમવાંશ્ચૈવ શૈલાનાં નદીનાં સાગરઃ પ્રભુઃ ॥૧૯.૦૨૫ ગાન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો નાગાનામથ વાસુકિઃ ।૧૯.૦૨૬ સર્પાણાં તક્ષકો રાજા ગરુડઃ પક્ષિણામથ ॥૧૯.૦૨૬ ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં ગોવૃષોથ ગવામપિ ।૧૯.૦૨૭ મૃગણામથ શાર્દૂલઃ પ્લક્ષો વનસ્પતીશ્વરઃ ॥૧૯.૦૨૭ ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તથાશ્વાનાં સુધન્વા પૂર્વપાલકઃ ।૧૯.૦૨૮ દક્ષિણસ્યાં શઙ્ખપદઃ કેતુમાન્ પાલકો જલે ।૧૯.૦૨૮ હિરણ્યરોમકઃ સૌમ્યે પ્રતિસર્ગોયમીરિતઃ ॥૧૯.૦૨૮ ઇત્યાદિમહાપુરાણે આગ્નેયે પ્રતિસર્ગવર્ણનં નામ ઊનવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ અગ્નિરુવાચ કશ્યપસ્ય વદે સર્ગમદિત્યાદિષુ હે મુને। ચાક્ષુષે તુષિતા દેવાસ્તેઽદેત્યાં કશ્યપાત્પુનઃ

આસન્ વિષ્ણુશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વષ્ટા ધાતા તથાર્ય્થમા । પૂષા વિવસ્વાન્ સવિતા મિત્રોથ વરુણો ભગઃ

તેમા વિષ્ણુ, શક્ર, ત્વષ્ટા, ધાતા, અર્યમા, પૂષા, વિવસ્વાન, સવિતા, મિત્ર, વરુણ અને ભાગ પણ હતા.

અંશુશ્ચ દ્વાદશાદિત્યા આસન્ વૈવસ્વતેન્તરે। અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ

અંશુ પણ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દ્વાદશ આદિત્યોમાં હતા. અરીષ્ઠનેમિની પત્નીઓમાંથી અહીં સોળ સંતાન થયા.

બહુપુત્રસ્થ વિદુષશ્ચતસ્ત્રો વિદ્યુતઃ સુતાઃ । પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠાઃ કૃશાશ્વસ્ય સુરાયુદાઃ

બહુપુત્ર નામના વિદ્વાનના ચાર પુત્રીઓ વિદ્યુતની હતી. પ્રત્યંગિરસના શ્રેષ્ઠ પુત્ર કૃશાશ્વે દેવશસ્ત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

ઉદયાસ્તમને સૂર્યે તદ્વદેતે યુગે યુગે। હિરણ્યકશિપુર્દ્દિત્યાં હિરણ્યાક્ષશ્ચ કશ્યપાત્

જેમ સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત થાય છે, તેમ દરેક યુગમાં હિરણ્યકશિપુ દિતીથી અને હિરણ્યાક્ષ કશ્યપથી જન્મ્યા હતા.

સિંહિકા ચાભવત્ કન્યા વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ। રાહુપ્રભૃતયસ્તસ્યાં સૈંહિકેયા ઇતિ શ્રુતાઃ

સિંહિકા કન્યા રૂપે જન્મી અને વિપ્રચિત્તિને પત્ની બની; તેના ગર્ભથી રાહુ સહિતના, જેમને સૈંહિકેય કહે છે, જન્મ્યા.

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાસ્ચત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ। અનુહ્રાદશ્ચ હ્લાદશ્ચ પ્રહ્રાદશ્ચાતિવૈષ્ણવઃ

હિરણ્યકશિપુના ચાર પુત્રો હતા, જે બળમાં પ્રસિદ્ધ હતા: અનુહ્રાદ, હ્લાદ, પ્રહ્લાદ—જે વિશ્નુભક્તિમાં અતિશય હતા—

સંહ્રાદશ્ચ ચતુર્થોભૂત્ હ્રાદપુત્રો હ્રદસ્તથા। હ્રદસ્ય પુત્ર આયુષ્માન્ શિબિર્વાસ્કલ એવ ચ

અને સંહ્રાદ ચોથો પુત્ર હતો; હ્લાદનો પુત્ર હતો હ્રદ, અને હ્રદના પુત્રો હતા આયુષ્માન, શિબી અને આસ્કલ.

વિરોજનસ્તુ પ્રાહ્રાદિર્બલિર્જજ્ઞે વિરોચનાત્। બલેઃ પુત્રશતં ત્વાસીદ્‌બાણશ્રેષ્ઠં મહામુને

પ્રહ્લાદનો પુત્ર વિરોચન હતો, અને વિરોચનથી બલી જન્મ્યો; બલિને સો પુત્રો હતા, જેમાં બાણ સર્વોપરી ગણાય છે, હે મહામુની.

પુરા કલ્પે હિ વાણેન પ્રસાદ્યોમાપતિં વરઃ । પાર્શ્વતો વિહરિષ્યામીત્યેવં પ્રાપ્તશ્ચ ઈશ્વરાત્

પૂર્વ કલેપમાં બાણે ઉમાપતિને પ્રસન્ન કરીને વર મેળવ્યો હતો: 'હું હંમેશા તમારા બાજુમાં રહીશ'—આ રીતે તેને ઈશ્વર પાસેથી વર મળ્યો.

હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ સમ્બરઃ શકુનિસ્ત્વિતિ । દ્વિમૂર્દ્ધા શહ્કુરાર્યસ્ચ શતમાસન્ દનોઃ સુતાઃ

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો હતા, જેમાં સંભર અને શકુની હતા; દ્વિમૂર્ધા, શંકુર અને આર્ય પણ તેના પુત્રો હતા, અને દનુના સો પુત્રો હતા.

સ્વર્ભાનોસ્તુ પ્રભા કન્યા પુલોમ્નસ્તુ શચી સ્મૃતા। ઉપદાનવી હયશિરા શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી

સ્વર્ભાનુની પુત્રી હતી પ્રભા, અને પુલોમનની પુત્રી શચી તરીકે જાણીતી છે; ઉપદાનવી, હયશિરા, શર્મિષ્ઠા અને વાર્ષપર્વણી પણ કહેવાય છે.