અગ્નિપુરાણમ્

સ્વામિને યોઽનિવેદ્યૈવ ક્ષેત્રે સેતું પ્રકલ્પયેત્ । ઉત્પન્ને સ્વામિનો ભોગસ્તદભાવે મહીપતેઃ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ જમીનના માલિકને જાણ કર્યા વિના ખેતરમાં બંધ બનાવે, તો માલિક હાજર હોય તો લાભ માલિકને મળે; અને જો માલિક ન હોય, તો એ લાભ રાજાને મળે.

ફાલાહતમપિ ક્ષેત્રં યો ન કુર્યાન્ન કારયેત્ । સ પ્રદાપ્યોઽકૃષ્ટફલં ક્ષેત્રમન્યેન કારયેત્ ।। ૨૫૮.

જે ખેતર હલવામાં આવ્યું છે, પણ કોઈએ ખેતી ન કરી હોય કે કરાવી ન હોય, તો તેને અખેતી પાકની ભરપાઈ આપવી પડે અને બીજાને ખેતી કરાવવી પડે.

માસાનષ્ટૌ તુ મહિષો સસ્યઘાતમ્થ કારિણી । દણ્ડનાયા તદર્દ્ધન્તુ ગૌસ્તદર્દ્ધનજાવિકં ।। ૨૫૮.

મહિષ (ભેંસ) દ્વારા પાકનો નાશ થાય તો આઠ મહિના દંડ છે; ગાય માટે એનો અડધો; અને ધોં, બકરા માટે ગાયના દંડનો અડધો.

ભક્ષયિત્વોપવિષ્ટાનાં યથોક્તાદ્ દ્વિગુણો દમઃ । સમમેષાં વિવિતેપિ ખરેષ્ટ્રં મહિષીસમમ્ ।। ૨૫૮.

જે પશુ ખાઈને બેઠા હોય, તેમના માટે નિર્ધારિત દંડ બે ગણા છે; અને અલગ વાડામાં હોય, તો ભેંસ માટે ગાય જેટલો દંડ છે.

યાવત્ સસ્યં વિનષ્ટન્તુ તાવત્ ક્ષેત્રી ફલં લભેત્ । પાલસ્તાડ્યોઽથ ગોસ્વામી પૂર્વોક્તં દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૫૮.

જેટલું પાક નષ્ટ થાય, એટલું ફળ ખેતરના માલિકને મળે; ગવાળાને દંડ અને ગાયના માલિકને અગાઉ જણાવેલો દંડ મળે.

પથિ ગ્રામવિવીતન્તે ક્ષેત્રે દોષો ન વિદ્યતે । અકામતઃ કામચારે ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૫૮.

ગામના કિનારે અથવા રસ્તા પર ખેતરમાં જવું દોષ નથી; પણ જો ઈચ્છાપૂર્વક કરે, તો ચોરી જેવો દંડ મળે.

મહોક્ષોત્સૃષ્ટપશવઃ સૂતિકાગન્તુકા ચ ગૌઃ । પાલો યેષાન્તુ તે મોચ્યા દૈવરાજપરિપ્લુતાઃ ।। ૨૫૮.

મોટા બળદે છોડેલા પશુ, પ્રસૂતિમાં હોય કે નવા આવ્યા હોય, તેમના ગવાળાને મુક્ત રાખવું, કારણ કે તેઓ દૈવ અથવા રાજા દ્વારા પીડિત છે.

યથાર્પિતાન્ પશૂન્ ગોપઃ સાયં પ્રત્યર્પયેત્તથા । પ્રમાદમૃતનષ્ટાંશ્ચ પ્રદાપ્યઃ કૃતવેતનઃ ।। ૨૫૮.

ગવાળાએ સાંજે જે રીતે પશુઓ સોંપાયા હોય, એ રીતે પાછા આપવું જોઈએ; અને જો બેદરકારીથી અથવા મૃત્યુથી પશુઓ ગુમ થાય, તો પગાર મળ્યા પછી તેની ભરપાઈ કરવી પડે.

પાલદોષવિનાશે તુ પાલે દણ્ડો વિધીયતે । અર્દ્ધત્રયોદશપણઃ સ્વામિનો દ્રવ્યમેવ ચ ।। ૨૫૮.

ગવાળાની ભૂલથી નુકસાન થાય, તો તેને દંડ આપવો: સવા ત્રયોદશ પણ અને માલિકને માલ આપવું.

ગ્રામેચ્છયા ગોપ્રચારો ભૂમિરાજવશેન વા । દ્વિજસ્તૃણૈધઃ પુષ્પાણિ સર્વતઃ સ્વવદાહરેત્ ।। ૨૫૮.

ગામની ઈચ્છા અથવા રાજાના આદેશથી ગાય-બળદ ચરે, તો દ્વિજ જાતિએ ઘાસ, લાકડું અને ફૂલો સર્વત્ર પોતાના જેવાં લઈ શકે.

ધનુઃશતં પરીણાહો ગ્રામક્ષેત્રાન્તરં ભવેત્ । દ્વે શને ખર્વટસ્ય સ્યાન્નગરસ્ય ચતુઃશતમ્ ।। ૨૫૮.

ગામ અને ખેતર વચ્ચેનું અંતર એકસો ધનુષ હોવું જોઈએ; ખારવટ માટે બે ધનુષ અને શહેર માટે ચારસો ધનુષ.

સ્વં લભેતાન્યવિક્રીતં ક્રેતુર્દ્દોષોઽપ્રકાશિતે । હીનાદ્રહો હીનમૂલ્યે વેલાહીને ચ તસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

કોઈએ પોતાનું માલ બીજાને વેચ્યું ન હોય, તો પોતાનું પાછું લઈ શકે; ખરીદનારએ જો એ જાહેર ન કરે, તો તે દોષી છે; ઓછા ભાવ, ખોટી કિંમત કે યોગ્ય સીમા વિના ખરીદે, તો તે ચોર ગણાય.

નષ્ટા પહૃતમાસાદ્ય હર્ત્તારં ગ્રાહયેન્નરમ્ । દેશકાલાતિપત્તૌ વા ગૃહીત્વા સ્વયમર્પયેત્ ।। ૨૫૮.

નષ્ટ કે ચોરાયેલું માલ મળે, તો ચોરને અધિકારીઓ પાસે લાવવો; અને જો સમય-સ્થાન વટાવી જાય, તો પોતે લઈ અને પાછું આપવું.

વિક્રેતુર્દ્દર્શનાચ્છુદ્ધિઃ સ્વામી દ્રવ્યં નૃપો દમમ્ । ક્રેતા મૂલ્યં સમાપ્નોતિ તસ્માદ્યસ્તવ વિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેચનારને વસ્તુ બતાવવાથી શુદ્ધિ મળે છે; માલિકને માલ મળે છે, રાજાને દંડ મળે છે, અને ખરીદનારને કિંમત મળે છે. તેથી, જે વેચે છે તે આ નિયમથી બંધાય છે.

આગમેનોપભોગેન નષ્ટં ભાવ્યમતોઽન્યથા । પઞ્ચબન્ધો દમસ્તસ્ય રાજ્ઞે તેનાપ્યભાવિતે ।। ૨૫૮.

વસ્તુ ઉપયોગથી કે કુદરતી રીતે ગુમ થાય તો એ રીતે જ ગણવું જોઈએ; જો એ રીતે નહિ હોય, તો રાજા દ્વારા પાંચગણા દંડ થાય છે, ભલે ગુમાવવાનો પુરાવો ન હોય.

હૃતં પ્રનષ્ટં યો દ્રવ્યં પરહસ્તદવાપ્નુયાત્ । અનિવેદ્ય નૃપે દણ્ડ્યઃ સ તુ ષણ્ણવતિં પણાન્ ।। ૨૫૮.

જો કોઈ ચોરાયેલું કે ગુમ થયેલું માલ બીજાના હાથમાં જોઈને રાજાને જાણ ન કરે, તો તેને છાણાવટ પણાનો દંડ થાય છે.

શૌલિકકૈઃ સ્થાનપાલૈર્વા નષ્ટાપહૃતમાહૃતં । અર્વ્વાક્ સંવત્સરાત્ સ્વામી લભતે પરતો નૃપઃ ।। ૨૫૮.

ચોકીદાર કે રક્ષક દ્વારા ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું માલ પાછું લાવવામાં આવે તો માલિક એક વર્ષની અંદર એ મેળવી શકે; પછી એ રાજાને મળે છે.

પણાનેકશફે દદ્યાચ્ચતુરઃ પઞ્ચ માનુષે । મહિષોષ્ટ્રગવાં દ્વૌ દ્વૌ પાદં પાદમજાવિકે ।। ૨૫૮.

એક ખુરવાળાં પ્રાણીને ચાર પણાં, માનવને પાંચ, મહિષ, ઊંટ, ગાયને બે-બે, અને બકરા-ભેંસને ચોથા ભાગના પણાં આપવું જોઈએ.

સ્વકુટુમ્‌બાવિરોધેન દેયં દારસુતાદૃતે । નાન્વયે સતિ સર્વસ્વં દેયં યચ્ચાન્યસંશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

પત્ની અને સંતાન સિવાય, પોતાના કુટુંબની વિરુદ્ધતા વગર માલ આપવું જોઈએ; વારસદાર હોય તો આખું માલ કે બીજાને વચન આપેલું માલ આપવું નહીં.

પ્રતિગ્રહઃ પ્રકાશઃ સ્યાત્ સ્થાવરસ્ય વિશેષતઃ । દેયં પ્રતિશ્રુતઞ્ચૈવ દત્વા નાપહરેત્ પુનઃ ।। ૨૫૮.

માલ સ્વીકારવું ખુલ્લેઆમ હોવું જોઈએ, ખાસ કરીને અચળ માલ માટે; જે વચન આપ્યું હોય એ આપવું, અને આપ્યા પછી પાછું લેવું નહીં.

દશૈકપઞ્ચસપ્તાહમાસત્ર્યહાર્દ્ધમાસિકં । વીજાયોવાહ્યરત્નસ્ત્રીદોહ્યપુંસાં પ્રતીક્ષણમ્ ।। ૨૫૮.

બીજ, ખેંચાણ પ્રાણી, રત્ન, સ્ત્રી અને પુરુષ માટે રાહ જોવાની સમયમર્યાદા છે: દસ, એક, પાંચ, સાત દિવસ, એક મહિનો, ત્રણ દિવસ, અડધો મહિનો.

અગ્નૌ સુવર્ણમક્ષીણં દ્વિપલં રજતે શતે । અષ્ટૌ ત્રપુણિ સીસે ચ તામ્રે પઞ્ચદશાયસિ ।। ૨૫૮.

સોનામાં શત પ્રમાણે બે પલાનો નુકસાન ગણાય છે; ચાંદીમાં એક શત, ટીન અને સીસામાં આઠ, તાંબામાં પંદર, અને લોખંડમાં પણ એટલો જ.

શતે દશપલાવૃદ્ધિરૌર્ણે કાર્પાસિકે તથા । મધ્યે પઞ્ચપલા જ્ઞેયા સૂક્ષ્મે તુ ત્રિપલા મતા ।। ૨૫૮.

ઉન અને કાપડમાં શત પ્રમાણે દસ પલાનો વધારો, મધ્યમ ગુણવત્તામાં પાંચ પલાનો, અને નાજુકમાં ત્રણ પલાનો ગણાય છે.

કાર્મ્મિકે રોમબદ્ધે ચ ત્રિંશદ્ભાગઃ ક્ષયો મતઃ । ન ક્ષયો ન ચ વૃદ્ધિસ્તુ કૌશેયે વલ્કલેષુ ચ ।। ૨૫૮.

ચામડાં કે વાળથી બનેલ માલમાં ત્રીસમા ભાગનું નુકસાન ગણાય છે; રેશમ અને છાલના કપડામાં તો ન નુકસાન છે, ન વધારો.

દેશં કાલઞ્ચ ભોગઞ્ચ જ્ઞાત્વા નષ્ટે બલાબલમ્ । દ્રવ્યાણઆં કુશલા બ્રુયુર્યદ્દાપ્યમસંશયમ્ ।। ૨૫૮.

સ્થળ, સમય, ઉપયોગ અને નુકસાનની તાકાત જાણીને, નિષ્ણાતો નિશ્ચયપૂર્વક જે વળતર યોગ્ય હોય તે કહેવું જોઈએ.

બલાદ્દાસીકૃતશ્ચૌરૈર્વિક્રીતશ્ચાપિ મુચ્યતે । સ્વામિપ્રાણપદો ભક્તત્યાગાત્તન્નિષ્ક્રયાદપિ ।। ૨૫૮.

ચોરો દ્વારા બળજબરીથી દાસ બનાવેલો કે વેચાયેલો હોય, તો તેને મુક્ત કરવો જોઈએ; માલિક ભક્તિ, ઉપવાસ કે કિંમત ચૂકવીને પાછો મેળવી શકે છે.

પ્રવ્રજ્યાવસિતો રાજ્ઞા દાસ આમરણાન્તિકઃ । વર્ણાનામાનુલોભ્યંન દાસ્યં ન પ્રતિલોમતઃ ।। ૨૫૮.

જે દાસ સંન્યાસ લઈ ચૂક્યો હોય, તે રાજાના આદેશથી મૃત્યુ સુધી દાસ રહે છે; વર્ણની વિરુદ્ધ દાસ્ય રાખવું કે ઉલટું દાસ્ય કરવું યોગ્ય નથી.

કૃતશિલ્પોપિ નિવસેત્ કૃતકાલં ગુરોર્ગૃહે । અન્તેવાસી ગુરુપ્રાપ્તભોજનસ્તત્‌ફલપ્રદઃ ।। ૨૫૮.

શિક્ષા પૂર્ણ થયા પછી પણ, નિર્ધારિત સમય સુધી શિષ્યે ગુરુના ઘરમાં રહેવું જોઈએ; અંતે ગુરુ પાસેથી ભોજન મેળવે અને યોગ્ય ફળ આપે.

રાજા કૃત્વા પુરે સ્થાનં બ્રાહ્મણન્ન્યસ્ય તત્ર તુ । ત્રૈવિદ્યં વૃત્તિમદ્‌બ્રૂયાત્ સ્વધર્મ્મઃ પાલ્યતામિતિ ।। ૨૫૮.

રાજાએ શહેરમાં સ્થાન બનાવી, ત્યાં ત્રણ વેદોમાં નિષ્ણાત અને જીવનયાપન સાધન ધરાવતા બ્રાહ્મણને રાખવો જોઈએ અને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવા કહેવું જોઈએ.