અગ્નિપુરાણમ્

સંશ્રાવ્ય પાયયેત્તસ્માજ્જલાત્તુ પ્રસૃતિત્રયમ્ । આચતુર્દ્દશમાદહ્નો યસ્ય નો રાજદૈવિકમ્ ।। ૨૫૫.

એ વાત જાહેર કરીને એ પાણીમાંથી ત્રણ હથેળી પીવે; ચૌદમા દિવસે સુધી રાજકીય કે દૈવી નુકસાન ન થાય—

વ્યસનં જાયતે ઘોરં સ શુદ્ધઃ સ્યાદસંશયમ્ । સત્યવાહનશસ્ત્રાણિ ગોબીજકનકાનિ ચ ।। ૨૫૫.

કોઈ ભયાનક દુર્ઘટના ન થાય તો તે નિઃસંદેહ શુદ્ધ છે; સાચાઈના શસ્ત્રો, ગાય, બીજ અને સોનાં—

દેવતાગુરુપાદાશ્ચ ઇષ્ટાપૂર્ત્તકૃતાનિ ચ । ઇત્યેતે સુકરાઃ પ્રોક્તાઃ શપથાઃ સ્વલ્પસંશયે ।। ૨૫૫.

દેવતાઓ અને ગુરુઓના પગ, યજ્ઞ અને દાનના કાર્યો—આ શપથો થોડા સંશયમાં સરળ ગણાય છે.

અગ્નિરુવાચ સીગ્નો વિવાદે ક્ષેત્રસ્ય સામન્તાઃ સ્થવિરા ગણાઃ ગોપાઃ સીમાકૃષાણા યે સર્વે ચ વનગોચરાઃ ।। ૨૫૭.

અગ્નિ બોલ્યા: જમીનના વિવાદમાં ગામના વડીલો, ગોપાલક, સીમા દોરનારા અને જંગલ-ખેતરમાં જતાં બધા લોકો—

નયેયુરેતે સીમાનં સ્થલાઙ્ગારતુષદ્રુમૈઃ । સેતુવલ્મીકનિમ્નાસ્થિચૈત્યાદ્યૈરુપલક્ષિતામ્ ।। ૨૫૭.

એ લોકો જમીનની સીમા નિર્ધારિત કરે, જે જમીન, કાળી રાખ, છાલ, વૃક્ષો, બંધ, વાંદરા, ખાડા, પથ્થરનાં ઢગલા વગેરેથી ઓળખાયેલી હોય.

રક્તસ્રગ્વસનાઃ સીમાન્નયેયુઃ ક્ષિતિધારિણઃ ।। ૨૫૮.

લાલ ફૂલમાળ અને વસ્ત્ર પહેરેલા લોકો જમીનના સીમા-ચિહ્નોને આગળ લઈ જાય, એ જમીનના રાજાઓ માટે યોગ્ય છે.

અનૃતે તુ પૃથગ્દણ્ડ્યા રાજ્ઞા મધ્યમસાહસમ્ । અભાવે જ્ઞાતૃચિહ્નાનાં રાજા સીમ્નઃ પ્રવર્ત્તકઃ ।। ૨૫૮.

જો કોઈ ખોટું બોલે, તો રાજાએ તેમને અલગથી મધ્યમ દંડ આપવો જોઈએ; અને જો સીમા ઓળખાવનાર હાજર ન હોય, તો સીમા નક્કી કરવાનું કામ રાજાએ કરવું જોઈએ.

આરામાયતનગ્રામનિપાનોદ્યાનવેશ્મસુ । એષ એવ વિધિર્જ્ઞેયો વર્ષાગ્વુપ્રવહેષુ ચ ।। ૨૫૮.

આ જ નિયમ બગીચા, મંદિર, ગામ, પાણી પીવાના સ્થળ, ઉદ્યાન અને ઘર માટે તથા વરસાદના પાણીના વહેણ માટે પણ લાગુ પડે છે.

મર્ય્યાદાયાઃ પ્રભેદેષુ ક્ષેત્રસ્ય હરણે તથા । મર્ય્યાદાયાશ્ચ દણ્ડ્યાઃ સ્યુરધમોત્તમમધ્યમાઃ ।। ૨૫૮.

સીમા વિભાજન અથવા જમીન ચોરીના કેસમાં, સીમા ભંગ કરનારને ઓછા, વધારે કે મધ્યમ દંડ આપવામાં આવે.

ન નિષેધ્યોઽલ્પબાધસ્તુ સેતુઃ કલ્યાણકારકઃ । પરભૂમિં હરન્ કૂપઃ સ્વલ્પક્ષેત્રો બહૂદકઃ ।। ૨૫૮.

જે બંધ (ડેમ) ઓછું નુકસાન કરે અને લાભદાયી હોય, તેને રોકવું જોઈએ નહીં; પરંતુ જો કૂવો બીજાની જમીન પર બને, ભલે તે નાના વિસ્તારનો હોય, પણ તેમાં વધારે પાણી હોય, તો તેને મંજૂરી નથી.

સ્વામિને યોઽનિવેદ્યૈવ ક્ષેત્રે સેતું પ્રકલ્પયેત્ । ઉત્પન્ને સ્વામિનો ભોગસ્તદભાવે મહીપતેઃ ।। ૨૫૮.

જે કોઈ જમીનના માલિકને જાણ કર્યા વિના ખેતરમાં બંધ બનાવે, તો માલિક હાજર હોય તો લાભ માલિકને મળે; અને જો માલિક ન હોય, તો એ લાભ રાજાને મળે.

ફાલાહતમપિ ક્ષેત્રં યો ન કુર્યાન્ન કારયેત્ । સ પ્રદાપ્યોઽકૃષ્ટફલં ક્ષેત્રમન્યેન કારયેત્ ।। ૨૫૮.

જે ખેતર હલવામાં આવ્યું છે, પણ કોઈએ ખેતી ન કરી હોય કે કરાવી ન હોય, તો તેને અખેતી પાકની ભરપાઈ આપવી પડે અને બીજાને ખેતી કરાવવી પડે.

માસાનષ્ટૌ તુ મહિષો સસ્યઘાતમ્થ કારિણી । દણ્ડનાયા તદર્દ્ધન્તુ ગૌસ્તદર્દ્ધનજાવિકં ।। ૨૫૮.

મહિષ (ભેંસ) દ્વારા પાકનો નાશ થાય તો આઠ મહિના દંડ છે; ગાય માટે એનો અડધો; અને ધોં, બકરા માટે ગાયના દંડનો અડધો.

ભક્ષયિત્વોપવિષ્ટાનાં યથોક્તાદ્ દ્વિગુણો દમઃ । સમમેષાં વિવિતેપિ ખરેષ્ટ્રં મહિષીસમમ્ ।। ૨૫૮.

જે પશુ ખાઈને બેઠા હોય, તેમના માટે નિર્ધારિત દંડ બે ગણા છે; અને અલગ વાડામાં હોય, તો ભેંસ માટે ગાય જેટલો દંડ છે.

યાવત્ સસ્યં વિનષ્ટન્તુ તાવત્ ક્ષેત્રી ફલં લભેત્ । પાલસ્તાડ્યોઽથ ગોસ્વામી પૂર્વોક્તં દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૫૮.

જેટલું પાક નષ્ટ થાય, એટલું ફળ ખેતરના માલિકને મળે; ગવાળાને દંડ અને ગાયના માલિકને અગાઉ જણાવેલો દંડ મળે.

પથિ ગ્રામવિવીતન્તે ક્ષેત્રે દોષો ન વિદ્યતે । અકામતઃ કામચારે ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૫૮.

ગામના કિનારે અથવા રસ્તા પર ખેતરમાં જવું દોષ નથી; પણ જો ઈચ્છાપૂર્વક કરે, તો ચોરી જેવો દંડ મળે.

મહોક્ષોત્સૃષ્ટપશવઃ સૂતિકાગન્તુકા ચ ગૌઃ । પાલો યેષાન્તુ તે મોચ્યા દૈવરાજપરિપ્લુતાઃ ।। ૨૫૮.

મોટા બળદે છોડેલા પશુ, પ્રસૂતિમાં હોય કે નવા આવ્યા હોય, તેમના ગવાળાને મુક્ત રાખવું, કારણ કે તેઓ દૈવ અથવા રાજા દ્વારા પીડિત છે.

યથાર્પિતાન્ પશૂન્ ગોપઃ સાયં પ્રત્યર્પયેત્તથા । પ્રમાદમૃતનષ્ટાંશ્ચ પ્રદાપ્યઃ કૃતવેતનઃ ।। ૨૫૮.

ગવાળાએ સાંજે જે રીતે પશુઓ સોંપાયા હોય, એ રીતે પાછા આપવું જોઈએ; અને જો બેદરકારીથી અથવા મૃત્યુથી પશુઓ ગુમ થાય, તો પગાર મળ્યા પછી તેની ભરપાઈ કરવી પડે.

પાલદોષવિનાશે તુ પાલે દણ્ડો વિધીયતે । અર્દ્ધત્રયોદશપણઃ સ્વામિનો દ્રવ્યમેવ ચ ।। ૨૫૮.

ગવાળાની ભૂલથી નુકસાન થાય, તો તેને દંડ આપવો: સવા ત્રયોદશ પણ અને માલિકને માલ આપવું.

ગ્રામેચ્છયા ગોપ્રચારો ભૂમિરાજવશેન વા । દ્વિજસ્તૃણૈધઃ પુષ્પાણિ સર્વતઃ સ્વવદાહરેત્ ।। ૨૫૮.

ગામની ઈચ્છા અથવા રાજાના આદેશથી ગાય-બળદ ચરે, તો દ્વિજ જાતિએ ઘાસ, લાકડું અને ફૂલો સર્વત્ર પોતાના જેવાં લઈ શકે.

ધનુઃશતં પરીણાહો ગ્રામક્ષેત્રાન્તરં ભવેત્ । દ્વે શને ખર્વટસ્ય સ્યાન્નગરસ્ય ચતુઃશતમ્ ।। ૨૫૮.

ગામ અને ખેતર વચ્ચેનું અંતર એકસો ધનુષ હોવું જોઈએ; ખારવટ માટે બે ધનુષ અને શહેર માટે ચારસો ધનુષ.

સ્વં લભેતાન્યવિક્રીતં ક્રેતુર્દ્દોષોઽપ્રકાશિતે । હીનાદ્રહો હીનમૂલ્યે વેલાહીને ચ તસ્કરઃ ।। ૨૫૮.

કોઈએ પોતાનું માલ બીજાને વેચ્યું ન હોય, તો પોતાનું પાછું લઈ શકે; ખરીદનારએ જો એ જાહેર ન કરે, તો તે દોષી છે; ઓછા ભાવ, ખોટી કિંમત કે યોગ્ય સીમા વિના ખરીદે, તો તે ચોર ગણાય.

નષ્ટા પહૃતમાસાદ્ય હર્ત્તારં ગ્રાહયેન્નરમ્ । દેશકાલાતિપત્તૌ વા ગૃહીત્વા સ્વયમર્પયેત્ ।। ૨૫૮.

નષ્ટ કે ચોરાયેલું માલ મળે, તો ચોરને અધિકારીઓ પાસે લાવવો; અને જો સમય-સ્થાન વટાવી જાય, તો પોતે લઈ અને પાછું આપવું.

વિક્રેતુર્દ્દર્શનાચ્છુદ્ધિઃ સ્વામી દ્રવ્યં નૃપો દમમ્ । ક્રેતા મૂલ્યં સમાપ્નોતિ તસ્માદ્યસ્તવ વિક્રયી ।। ૨૫૮.

વેચનારને વસ્તુ બતાવવાથી શુદ્ધિ મળે છે; માલિકને માલ મળે છે, રાજાને દંડ મળે છે, અને ખરીદનારને કિંમત મળે છે. તેથી, જે વેચે છે તે આ નિયમથી બંધાય છે.

આગમેનોપભોગેન નષ્ટં ભાવ્યમતોઽન્યથા । પઞ્ચબન્ધો દમસ્તસ્ય રાજ્ઞે તેનાપ્યભાવિતે ।। ૨૫૮.

વસ્તુ ઉપયોગથી કે કુદરતી રીતે ગુમ થાય તો એ રીતે જ ગણવું જોઈએ; જો એ રીતે નહિ હોય, તો રાજા દ્વારા પાંચગણા દંડ થાય છે, ભલે ગુમાવવાનો પુરાવો ન હોય.

હૃતં પ્રનષ્ટં યો દ્રવ્યં પરહસ્તદવાપ્નુયાત્ । અનિવેદ્ય નૃપે દણ્ડ્યઃ સ તુ ષણ્ણવતિં પણાન્ ।। ૨૫૮.

જો કોઈ ચોરાયેલું કે ગુમ થયેલું માલ બીજાના હાથમાં જોઈને રાજાને જાણ ન કરે, તો તેને છાણાવટ પણાનો દંડ થાય છે.

શૌલિકકૈઃ સ્થાનપાલૈર્વા નષ્ટાપહૃતમાહૃતં । અર્વ્વાક્ સંવત્સરાત્ સ્વામી લભતે પરતો નૃપઃ ।। ૨૫૮.

ચોકીદાર કે રક્ષક દ્વારા ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું માલ પાછું લાવવામાં આવે તો માલિક એક વર્ષની અંદર એ મેળવી શકે; પછી એ રાજાને મળે છે.

પણાનેકશફે દદ્યાચ્ચતુરઃ પઞ્ચ માનુષે । મહિષોષ્ટ્રગવાં દ્વૌ દ્વૌ પાદં પાદમજાવિકે ।। ૨૫૮.

એક ખુરવાળાં પ્રાણીને ચાર પણાં, માનવને પાંચ, મહિષ, ઊંટ, ગાયને બે-બે, અને બકરા-ભેંસને ચોથા ભાગના પણાં આપવું જોઈએ.

સ્વકુટુમ્‌બાવિરોધેન દેયં દારસુતાદૃતે । નાન્વયે સતિ સર્વસ્વં દેયં યચ્ચાન્યસંશ્રુતમ્ ।। ૨૫૮.

પત્ની અને સંતાન સિવાય, પોતાના કુટુંબની વિરુદ્ધતા વગર માલ આપવું જોઈએ; વારસદાર હોય તો આખું માલ કે બીજાને વચન આપેલું માલ આપવું નહીં.