અગ્નિપુરાણમ્

સમાપ્તેઽર્થે ઋણી નામ સ્વહસ્તેન નિવેશયેત્ । મતં મેઽમુકપુત્રસ્ય યદત્રોપરિલેખિતં ।। ૨૫૫.

કાર્ય પૂરું થાય ત્યારે દેવાનારે પોતાનું નામ પોતાની જ લખાવટમાં લખવું જોઈએ; અને અહીં જે લખાયું છે તે મારા અમુક પુત્રનું મત માનવું.

સાક્ષઇણશ્ચ સ્વહસ્તેન પિતૃનામકર્પૂર્વકમ્ । અત્રાહમમુકઃ સાક્ષી લિખેયુરિતિ ર્તે સમાઃ ।। ૨૫૫.

સાક્ષીએ પણ પોતાના હાથથી પિતાનું નામ અને કુળ લખવું જોઈએ; અને અહીં હું અમુક વ્યક્તિ સાક્ષી છું—આવું લખવું જોઈએ, જો કોઈ યોગ્ય કારણ ન હોય તો.

અલિપિજ્ઞ ઋણી યઃ સ્યાલ્લેખયેત્ સ્વમતન્તુ સઃ । સાક્ષી વા સાક્ષઇણાન્યેન સર્વસાક્ષિસમીપતઃ ।। ૨૫૫.

જો દેવાનાર લખી ન શકે તો, તે પોતાનો ઉદ્દેશ જણાવે અને સાક્ષી અથવા બીજું કોઈ વ્યક્તિ બધા સાક્ષીઓની હાજરીમાં લખે.

ઉભયાભ્યર્થિનૈતન્મયા હ્યમુકસૂનુના । લિખિતં હ્યમુકેનેતિ લેખકોઽથાન્તતો લિખેત ।। ૨૫૫.

આ દસ્તાવેજ બંને પક્ષોની વિનંતીથી, મારા, અમુકના પુત્ર દ્વારા લખાયું છે—આ રીતે અંતે લેખકે લખવું જોઈએ: ‘અમુક દ્વારા લખાયું.’

વિનાપિ સાક્ષિભિર્લ્લેખ્યં સ્વહસ્તલિખિતઞ્ચ યત્ । તત્ પ્રમાણં સ્મૃતં સર્વં બલોપધિકૃતાદૃતે ।। ૨૫૫.

સાક્ષી વગર પણ, પોતે પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, જો બળજબરી કે છેતરપિંડી સિવાય હોય, તો બધાં મામલામાં માન્ય પુરાવા ગણાય છે.

ઋણં લેખ્યકૃતં દેયં પુરુષૈસ્ત્રિભિરેવ તુ । આધિસ્તુ ભુજ્યતે તાવદ્યાવત્તન્ન પ્રદીયતે ।। ૨૫૫.

લખાણથી નિર્ધારિત કરેલું દેવું ત્રણ વ્યક્તિઓએ ચૂકવવું જોઈએ; ગીરવે રાખેલું વસ્તુ પાછું મળે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

દેશાન્તરસ્થે દુર્લ્લેખ્યે નષ્ટોન્મૃષ્ટે હૃતે તથા । ભિન્ને ચ્છિન્ને તથા દગ્ધે લેખ્યમન્યત્તુ કારયેત્ ।। ૨૫૫.

જો દસ્તાવેજ બીજે દેશમાં હોય, વાંચવામાં મુશ્કેલ હોય, ગુમ થયેલું, મચકાયેલું, ચોરાયેલું, તૂટેલું, ફાટેલું કે બળી ગયેલું હોય, તો બીજું દસ્તાવેજ તૈયાર કરવું જોઈએ.

સન્દિગ્ધાર્થવિશુદ્ધ્યર્થં સ્વહસ્તલિખિતં તુ યત્ । યુક્તિપ્રાપ્તિક્રિયાચિહ્નસમ્બન્ધાગમહેતુભિઃ ।। ૨૫૫.

શંકાસ્પદ બાબતને સ્પષ્ટ કરવા માટે, પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, યોગ્ય તાર્કિક કારણો, યોગ્ય રીત, કાર્યના ચિહ્નો, સંબંધ અને કારણ વડે સમર્થિત હોવું જોઈએ.

લેખ્યેસ્ય પૃષ્ઠેઽભિલિખેત્ પ્રવિષ્ટમઘમર્ણિનઃ । ધની ચોપગતં દદ્યાત્ સ્વહસ્તપરિચિહ્નિતમ્ ।। ૨૫૫.

દસ્તાવેજની પાછળ લખવું જોઈએ કે દેવાનારે દેવું સ્વીકાર્યું છે; અને દેવું મળ્યા પછી દેવાનારને પાવતી આપવી, જેમાં પોતાનો હાથનો ચિહ્ન હોવો જોઈએ.

દત્વર્ણં પાટયેલ્લેખ્યં શુદ્ધ્યૈ ચાન્યત્તુ કારયેત્ । સાક્ષિમચ્ચ ભવેદ્યત્તુ દદ્દાતવ્યં સમાક્ષિકં ।। ૨૫૫.

દેવું ચૂકવ્યા પછી દસ્તાવેજ ફાડી નાખવું જોઈએ; વધુ સ્પષ્ટતા માટે બીજું દસ્તાવેજ બનાવવું. જો સાક્ષી હોય તો, આપવાનું હોય તે તેમની હાજરીમાં આપવું.

તુલાગ્ન્યાપો વિષં કોષો દિવ્યાનીહ વિશુદ્ધયે । મહાભિયોગેષ્વેતાનિ શીર્ષકસ્થેઽભિયોક્તરિ ।। ૨૫૫.

તુલા, અગ્નિ, પાણી, વિષ અને કોષ—આ બધાં પરીક્ષાઓ અહીં શુદ્ધિ માટે છે, મોટા આરોપોમાં, જયારે આરોપ લગાવનાર મુખ્ય હોય ત્યારે.

રુચ્યા વાન્યતરઃ કુર્ય્યાદિતરો વર્ત્તયેચ્છિરઃ । વિનાપિ શીર્ષકાત્ કુર્ય્યાન્નૃપદ્રોહેઽથ પાતકે ।। ૨૫૫.

પક્ષપાતે, બંનેમાંથી કોઈ એક પરીક્ષા આપી શકે છે, બીજાએ માથું મૂકી શકે છે; અને જો પરીક્ષા વિના પણ, રાજદ્રોહ કે મોટાં પાપમાં આવું કરી શકાય છે.

નાસહસ્રાદ્ધરેત્ ફાલં ન તુલાન્ન વિષન્તથા । નૃપાર્થેષ્વભિયોગેષુ વહેયુઃ શુચયઃ સદા ।। ૨૫૫.

હજારો માટે ન તો હળ ખેંચવું, ન તુલા, ન વિષ લેવાં; રાજકાર્યમાં તો હંમેશા શુદ્ધ લોકો જ પરીક્ષા આપે.

સહસ્રાર્થે લુલાદીનિ કોષમલ્પેઽપિ દાપયેત્ । શતાર્દ્ધં દાપયેચ્છુદ્ધમશુદ્ધો દણ્ડભાગ ભવેત્ ।। ૨૫૫.

હજારો માટે તુલા અને બીજાં, અને કોષ તો ઓછી રકમમાં પણ લેવાય; પચાસના અડધા માટે શુદ્ધને પરીક્ષા કરાવવી, અશુદ્ધને દંડ આપવો.

સચેલસ્નાતમાહૂય સૂર્ય્યોદય ઉપોષિતમ્ । કારયેત્સર્વદિવ્યાનિ નૃપબ્રાહ્મણસન્નિધૌ ।। ૨૫૫.

વ્યક્તિને બોલાવી, સ્નાન કરાવ્યા પછી, કપડાં પહેરાવી, સૂર્યોદયે ઉપવાસ રાખી, રાજા અને બ્રાહ્મણની હાજરીમાં બધી પરીક્ષાઓ કરાવવી.

તુલા સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાન્ધપઙ્ગુબ્રાહ્મણરોગિણાં । અગ્નિર્જ્જલં વા શૂદ્રસ્ય યવાઃ સપ્ત વિષસ્ય વા ।। ૨૫૫.

સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધ, અંધ, લંગડા, બ્રાહ્મણ અને રોગી માટે તુલા; શૂદ્ર માટે અગ્નિ કે પાણી; અને સાત જાઉં અથવા વિષ પણ.

તુલાધારણવિદ્વદ્ભિરભિયુક્તસ્તુલાશ્રિતઃ । પ્રતિમાનસમીભૂતો રેખાં કૃત્વાવતારિતઃ ।। ૨૫૫.

તુલા ધારણ કરવામાં કુશળ આરોપીને તુલા પર બેસાડવો, વજન સાથે સરખો કરવો અને રેખા દોરી નીચે ઉતારવો.

આદિત્યચન્દ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ । અહશ્ચ રાત્રિસ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મ્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્ ।। ૨૫૫.

સૂર્ય, ચંદ્ર, પવન, અગ્નિ, આકાશ, ધરતી, પાણી, હૃદય અને યમરાજ; દિવસ-રાત, બંને સંધ્યાઓ અને ધર્મ—આ બધાં માણસના વર્તનને જાણે છે.

ત્વં તુલે સત્યધામાસિ પુરા દેવૈવિનિર્મિતા । સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ સંશયાન્માં વિમોચય ।। ૨૫૫.

તુ ત્રાસનું ઘર છે, દેવતાઓએ તને પ્રાચીન સમયમાં બનાવ્યું છે; હે શુભ તુલા, સાચું બોલ અને મને સંશયમાંથી મુક્ત કર.

યદ્યસ્મિ પાપકૃન્માતસ્તતો માં ત્વમધો નય । શુદ્ધશ્ચેદ્‌ગમયોદ્‌ર્ધ્વમ્માં તુલામિત્યભિમન્ત્રયેત્ ।। ૨૫૫.

હે મા, જો હું પાપી હોઉં તો મને નીચે લઈ જા; અને જો હું શુદ્ધ હોઉં તો મને ઉપર લઈ જા—આ રીતે તુલાને સંબોધવું જોઈએ.

કરૌ વિમૃદિતવ્રીહેર્લક્ષયિત્વા તતો ન્યસેત્ । સપ્તાશ્વત્થસ્ય પત્રાણિ તાવત્ સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ।। ૨૫૫.

હાથમાં દબાયેલ ચોખા મૂકી, પછી એ પર અશ્વત્થના સાત પાન રાખી, તેને દોરાથી બાંધી દેવું.

ત્વમેવ સર્વભૂતાનામન્તશ્ચરસિ પાવક । સાક્ષિવત્ પુણ્યપાપેભ્યો બ્રૂહિ સત્યઙ્કરે મમ ।। ૨૫૫.

હે અગ્નિ, તું બધા જીવમાં રહેલો છે; તું પાપ-પુણ્યનો સાક્ષી છે, મારા માટે સાચું કહેજે.

તસ્યેત્યુક્તવતો લૌહં પશ્ચાશત્‌પલિકં સમમ્ । અગ્નિવર્ણં ન્યસેત્ પિણ્ડં હસ્તયોરુભયોરપિ ।। ૨૫૫.

આવું બોલ્યા પછી, પચાસ તોલાનું લોખંડનું અગ્નિ જેવું લાલ પિંડ બંને હાથમાં સમાન રીતે મૂકે.

સ તમાદાય સપ્તૈવ મણ્ડલાનિ શનૈર્વ્રજેત્ । ષોડ઼શઙ્ગુલકં જ્ઞેયં મણ્ડલં તાવદન્તરમ્ ।। ૨૫૫.

એ પિંડ લઈ, ધીરે ધીરે સાત મંડળમાંથી પસાર થાય; દરેક મંડળ સોળ આંગળી જેટલું અંતર રાખવું.

મુક્ત્વાગ્નિં મૃદિતવ્રીહિરદગ્ધઃ શુદ્ધિમાપ્નુયાત્ । અન્તરા પતિતે પિણ્ડે સન્દેહે વા પુનર્હરેત્ ।। ૨૫૫.

અગ્નિમાંથી પસાર થયા પછી, દબાયેલ ચોખા બળે નહીં તો શુદ્ધિ મળે; પણ પિંડ પડી જાય કે સંશય થાય તો ફરીથી પરીક્ષા કરવી.

પવિત્રાણાં પવિત્ર ત્વં શોધ્યં શોધય પાવક। સત્યેન માભિરક્ષસ્વ વરુણેત્યભિશસ્તકમ્ ।। ૨૫૫.

હે પાવક, તું પવિત્રોમાં પવિત્ર છે, શુદ્ધ કરવાને શુદ્ધ કર; હે વરુણ, સાચાઈથી મને રક્ષ—આ રીતે શપથ બોલાય છે.

નાભિદઘ્નોદકસ્થસ્ય ગૃહીત્વોરૂ જલં વિશેત્ । સમકાલમિષું મુક્તમાનીયાદ્યો જવી નરઃ ।। ૨૫૫.

નાભિ સુધી પાણીમાં ઊભો રહી, જાંઘ પકડીને પાણીમાં પ્રવેશ કરે; એ જ સમયે તીર છોડાય અને જે પુરુષ ઝડપથી લાવે તે લાવે.

યદિ તસ્મિન્નિમગ્નાઙ્ગં પશ્યેચ્ચેચ્છુદ્ધિમાપ્નુયાત્ । ત્વં વિષ બ્રહ્મણઃ પુત્ર સત્યધર્મે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૨૫૫.

પાણીમાં ડૂબેલા સમયે તેનું શરીર જો દેખાય તો શુદ્ધિ મળે; હે વિષ, તું બ્રહ્માના પુત્ર છે, સાચા ધર્મમાં સ્થિર છે.

ત્રાયસ્વાસ્માદભીશાપાત્ સત્યેન ભવ મેઽમૃતમ્ । એવમુક્ત્વા વિષં શાર્ઙ્ગ ભક્ષયેદ્ધિમશૈલજં ।। ૨૫૫.

આ શાપના પ્રહારમાંથી મને બચાવ, સાચાઈથી મને અમરતા આપ; આવું કહી, હે શારંગ, હિમાલયનું પવિત્ર વિષ ખાય.