અગ્નિપુરાણમ્

યે પાતકકૃતાં લોકા મહાપાતકિનાં તથા । અગ્નિદાનાઞ્ચ યે લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનાં ।। ૨૫૫.

મોટા પાપ કરનારાઓ, આગ લગાવનારાઓ અને સ્ત્રી તથા બાળકના હત્યારા જે લોક પ્રાપ્ત કરે છે—

તાન્ સર્વ્વાન્ સમવાપ્નોતિ યઃ સાક્ષ્યમનૃતં વદેત્ । સુકૃતં યત્ત્વાયા કિઞઅચિજ્જન્માન્તરશતૈઃ કૃતમ્ ।। ૨૫૫.

જે ખોટી સાક્ષી આપે છે, એ બધા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને એણે અનેક જન્મોમાં જે પુણ્ય કમાયું હોય, એ બધું—

તસ્તર્વં તસ્ય જાનીહિ યં પરાજયસે મૃષા । દ્વૈધે બહૂનાં વચનં સમેષુ ગુણઇનાન્તથા ।। ૨૫૫.

જાણ કે એ બધું ગુમાવી બેસે છે, જો કોઈને ખોટ બોલીને હરાવે છે; ઘણા લોકોમાં મતભેદ થાય ત્યારે, વધુ ગુણવાળા લોકોનું મત માન્ય ગણાય છે.

ગુણિદ્વૈધે તુ વચનં ગ્રાહ્યં યે ગુણવત્તરાઃ । યસ્યોચુઃ સાક્ષઇણઃ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં સ જયી ભવેત્ ।। ૨૫૫.

ગુણમાં સમાનતા હોય ત્યારે, વધુ ગુણવાળાની વાત માનવી જોઈએ; જેમના માટે સાક્ષીઓ સાચી પ્રતિજ્ઞા કરે છે, એ જીતે છે.

અન્યથા વાદિનો યસ્ય ધ્રુવસ્તસ્ય પરાજયઃ ઉક્તેપિ સાક્ષઇભિઃ સાક્ષ્યે યદ્યન્યે ગુણવત્તરાઃ ।। ૨૫૫.

નહીંતર, જેમના સાક્ષી ઓછા ગુણવાળા હોય, એ ચોક્કસ હારે છે; જો કે સાક્ષીઓ બોલી ગયા હોય, પણ બીજાં વધુ ગુણવાળા હોય, તો એમની વાત માન્ય ગણાય છે.

દ્વિગુણાવાન્યથા બ્રયુઃ કૂટાઃ સ્યુ પૂર્વસાક્ષઇણઃ । પૃથક્ પૃથગ્દણ્ડનીયાઃ કૂટકૃત્સાક્ષઇણસ્તથા ।। ૨૫૫.

જો પછીના સાક્ષીઓ સંખ્યામાં બે ગણાં હોય અને અલગ વાત કરે, તો પહેલા સાક્ષી ખોટા ગણાય છે; નકલી બનાવનાર અને ખોટા સાક્ષી અલગથી દંડનીય છે.

વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દણ્ડં વિવાસ્યો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ । યઃ સાક્ષ્યં શ્રાવિતોઽન્યેભ્યો નિહ્નતે તત્તમોવૃતઃ ।। ૨૫૫.

વિવાદમાં બે ગણો દંડ લેવાય છે; બ્રાહ્મણને, જો એ સાક્ષી આપવા બોલાવવામાં આવે અને પછી સત્ય છુપાવે, તો દેશનિકાલ કરવો જોઈએ.

સ દાપ્યોષ્ટગુણં દણ્ડં બ્રાહ્મણન્તુ વિવાસયેત્ । વર્ણિનાં હિ બધો યત્ર તત્ર સાક્ષ્યઽનૃતં વદેત્ ।। ૨૫૫.

એને આઠ ગણો દંડ ભરવો પડે છે અને બ્રાહ્મણને દેશનિકાલ કરવો જોઈએ; કોઈ પણ વર્ણનો માણસ ખોટી સાક્ષી આપે, તો એને કેદ કરવો જોઈએ.

યઃ કશ્ચિદર્થોઽભિમતઃ સ્વરુકચ્યા તુ પરસ્પરં । લેખ્યં તુ સાક્ષિમત્ કાર્ય્યં તસ્મિન્ ધનિકપૂર્વકમ્ ।। ૨૫૫.

જે કોઈ બાબત બંને પક્ષે સંમતિથી નક્કી થાય, એ બાબત સાક્ષીઓ સાથે લખી લેવી જોઈએ અને તેમાં ધન આપનારનું નામ પહેલા લખવું જોઈએ.

સમામાસતદર્દ્ધાહર્ન્નામજાતિસ્વગોત્રજૈઃ । સબ્રહ્મચારિકાત્મીયપિતૃનામાદિચિહ્નિતમ્ ।। ૨૫૫.

તેમાં દેવાનારનું નામ, જાતિ, કુળ અને પરિવારના નામ, સાથે સાથે તેના સાથી વિદ્યાર્થીઓ અને સંબંધીઓના નામો, અને પિતૃઓના ઓળખાણના ચિહ્નો વિગેરે બધું સ્પષ્ટ રીતે લખવું જોઈએ.

સમાપ્તેઽર્થે ઋણી નામ સ્વહસ્તેન નિવેશયેત્ । મતં મેઽમુકપુત્રસ્ય યદત્રોપરિલેખિતં ।। ૨૫૫.

કાર્ય પૂરું થાય ત્યારે દેવાનારે પોતાનું નામ પોતાની જ લખાવટમાં લખવું જોઈએ; અને અહીં જે લખાયું છે તે મારા અમુક પુત્રનું મત માનવું.

સાક્ષઇણશ્ચ સ્વહસ્તેન પિતૃનામકર્પૂર્વકમ્ । અત્રાહમમુકઃ સાક્ષી લિખેયુરિતિ ર્તે સમાઃ ।। ૨૫૫.

સાક્ષીએ પણ પોતાના હાથથી પિતાનું નામ અને કુળ લખવું જોઈએ; અને અહીં હું અમુક વ્યક્તિ સાક્ષી છું—આવું લખવું જોઈએ, જો કોઈ યોગ્ય કારણ ન હોય તો.

અલિપિજ્ઞ ઋણી યઃ સ્યાલ્લેખયેત્ સ્વમતન્તુ સઃ । સાક્ષી વા સાક્ષઇણાન્યેન સર્વસાક્ષિસમીપતઃ ।। ૨૫૫.

જો દેવાનાર લખી ન શકે તો, તે પોતાનો ઉદ્દેશ જણાવે અને સાક્ષી અથવા બીજું કોઈ વ્યક્તિ બધા સાક્ષીઓની હાજરીમાં લખે.

ઉભયાભ્યર્થિનૈતન્મયા હ્યમુકસૂનુના । લિખિતં હ્યમુકેનેતિ લેખકોઽથાન્તતો લિખેત ।। ૨૫૫.

આ દસ્તાવેજ બંને પક્ષોની વિનંતીથી, મારા, અમુકના પુત્ર દ્વારા લખાયું છે—આ રીતે અંતે લેખકે લખવું જોઈએ: ‘અમુક દ્વારા લખાયું.’

વિનાપિ સાક્ષિભિર્લ્લેખ્યં સ્વહસ્તલિખિતઞ્ચ યત્ । તત્ પ્રમાણં સ્મૃતં સર્વં બલોપધિકૃતાદૃતે ।। ૨૫૫.

સાક્ષી વગર પણ, પોતે પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, જો બળજબરી કે છેતરપિંડી સિવાય હોય, તો બધાં મામલામાં માન્ય પુરાવા ગણાય છે.

ઋણં લેખ્યકૃતં દેયં પુરુષૈસ્ત્રિભિરેવ તુ । આધિસ્તુ ભુજ્યતે તાવદ્યાવત્તન્ન પ્રદીયતે ।। ૨૫૫.

લખાણથી નિર્ધારિત કરેલું દેવું ત્રણ વ્યક્તિઓએ ચૂકવવું જોઈએ; ગીરવે રાખેલું વસ્તુ પાછું મળે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

દેશાન્તરસ્થે દુર્લ્લેખ્યે નષ્ટોન્મૃષ્ટે હૃતે તથા । ભિન્ને ચ્છિન્ને તથા દગ્ધે લેખ્યમન્યત્તુ કારયેત્ ।। ૨૫૫.

જો દસ્તાવેજ બીજે દેશમાં હોય, વાંચવામાં મુશ્કેલ હોય, ગુમ થયેલું, મચકાયેલું, ચોરાયેલું, તૂટેલું, ફાટેલું કે બળી ગયેલું હોય, તો બીજું દસ્તાવેજ તૈયાર કરવું જોઈએ.

સન્દિગ્ધાર્થવિશુદ્ધ્યર્થં સ્વહસ્તલિખિતં તુ યત્ । યુક્તિપ્રાપ્તિક્રિયાચિહ્નસમ્બન્ધાગમહેતુભિઃ ।। ૨૫૫.

શંકાસ્પદ બાબતને સ્પષ્ટ કરવા માટે, પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, યોગ્ય તાર્કિક કારણો, યોગ્ય રીત, કાર્યના ચિહ્નો, સંબંધ અને કારણ વડે સમર્થિત હોવું જોઈએ.

લેખ્યેસ્ય પૃષ્ઠેઽભિલિખેત્ પ્રવિષ્ટમઘમર્ણિનઃ । ધની ચોપગતં દદ્યાત્ સ્વહસ્તપરિચિહ્નિતમ્ ।। ૨૫૫.

દસ્તાવેજની પાછળ લખવું જોઈએ કે દેવાનારે દેવું સ્વીકાર્યું છે; અને દેવું મળ્યા પછી દેવાનારને પાવતી આપવી, જેમાં પોતાનો હાથનો ચિહ્ન હોવો જોઈએ.

દત્વર્ણં પાટયેલ્લેખ્યં શુદ્ધ્યૈ ચાન્યત્તુ કારયેત્ । સાક્ષિમચ્ચ ભવેદ્યત્તુ દદ્દાતવ્યં સમાક્ષિકં ।। ૨૫૫.

દેવું ચૂકવ્યા પછી દસ્તાવેજ ફાડી નાખવું જોઈએ; વધુ સ્પષ્ટતા માટે બીજું દસ્તાવેજ બનાવવું. જો સાક્ષી હોય તો, આપવાનું હોય તે તેમની હાજરીમાં આપવું.

તુલાગ્ન્યાપો વિષં કોષો દિવ્યાનીહ વિશુદ્ધયે । મહાભિયોગેષ્વેતાનિ શીર્ષકસ્થેઽભિયોક્તરિ ।। ૨૫૫.

તુલા, અગ્નિ, પાણી, વિષ અને કોષ—આ બધાં પરીક્ષાઓ અહીં શુદ્ધિ માટે છે, મોટા આરોપોમાં, જયારે આરોપ લગાવનાર મુખ્ય હોય ત્યારે.

રુચ્યા વાન્યતરઃ કુર્ય્યાદિતરો વર્ત્તયેચ્છિરઃ । વિનાપિ શીર્ષકાત્ કુર્ય્યાન્નૃપદ્રોહેઽથ પાતકે ।। ૨૫૫.

પક્ષપાતે, બંનેમાંથી કોઈ એક પરીક્ષા આપી શકે છે, બીજાએ માથું મૂકી શકે છે; અને જો પરીક્ષા વિના પણ, રાજદ્રોહ કે મોટાં પાપમાં આવું કરી શકાય છે.

નાસહસ્રાદ્ધરેત્ ફાલં ન તુલાન્ન વિષન્તથા । નૃપાર્થેષ્વભિયોગેષુ વહેયુઃ શુચયઃ સદા ।। ૨૫૫.

હજારો માટે ન તો હળ ખેંચવું, ન તુલા, ન વિષ લેવાં; રાજકાર્યમાં તો હંમેશા શુદ્ધ લોકો જ પરીક્ષા આપે.

સહસ્રાર્થે લુલાદીનિ કોષમલ્પેઽપિ દાપયેત્ । શતાર્દ્ધં દાપયેચ્છુદ્ધમશુદ્ધો દણ્ડભાગ ભવેત્ ।। ૨૫૫.

હજારો માટે તુલા અને બીજાં, અને કોષ તો ઓછી રકમમાં પણ લેવાય; પચાસના અડધા માટે શુદ્ધને પરીક્ષા કરાવવી, અશુદ્ધને દંડ આપવો.

સચેલસ્નાતમાહૂય સૂર્ય્યોદય ઉપોષિતમ્ । કારયેત્સર્વદિવ્યાનિ નૃપબ્રાહ્મણસન્નિધૌ ।। ૨૫૫.

વ્યક્તિને બોલાવી, સ્નાન કરાવ્યા પછી, કપડાં પહેરાવી, સૂર્યોદયે ઉપવાસ રાખી, રાજા અને બ્રાહ્મણની હાજરીમાં બધી પરીક્ષાઓ કરાવવી.

તુલા સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાન્ધપઙ્ગુબ્રાહ્મણરોગિણાં । અગ્નિર્જ્જલં વા શૂદ્રસ્ય યવાઃ સપ્ત વિષસ્ય વા ।। ૨૫૫.

સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધ, અંધ, લંગડા, બ્રાહ્મણ અને રોગી માટે તુલા; શૂદ્ર માટે અગ્નિ કે પાણી; અને સાત જાઉં અથવા વિષ પણ.

તુલાધારણવિદ્વદ્ભિરભિયુક્તસ્તુલાશ્રિતઃ । પ્રતિમાનસમીભૂતો રેખાં કૃત્વાવતારિતઃ ।। ૨૫૫.

તુલા ધારણ કરવામાં કુશળ આરોપીને તુલા પર બેસાડવો, વજન સાથે સરખો કરવો અને રેખા દોરી નીચે ઉતારવો.

આદિત્યચન્દ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ । અહશ્ચ રાત્રિસ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મ્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્ ।। ૨૫૫.

સૂર્ય, ચંદ્ર, પવન, અગ્નિ, આકાશ, ધરતી, પાણી, હૃદય અને યમરાજ; દિવસ-રાત, બંને સંધ્યાઓ અને ધર્મ—આ બધાં માણસના વર્તનને જાણે છે.

ત્વં તુલે સત્યધામાસિ પુરા દેવૈવિનિર્મિતા । સત્યં વદસ્વ કલ્યાણિ સંશયાન્માં વિમોચય ।। ૨૫૫.

તુ ત્રાસનું ઘર છે, દેવતાઓએ તને પ્રાચીન સમયમાં બનાવ્યું છે; હે શુભ તુલા, સાચું બોલ અને મને સંશયમાંથી મુક્ત કર.