અગ્નિપુરાણમ્

વ્યસનસ્થમનાખ્યાય હસ્તેઽન્યસ્ય યદર્પયેત્ । દ્રવ્યં તદૌપનિધિકં પ્રતિદેયં તથૈવ તત્ ।। ૨૫૪.

કોઈ મુશ્કેલીમાં પડી, કહ્યા વિના બીજાના હાથમાં સંપત્તિ આપે, તો એ વસ્તુ જમા ગણાય અને એ જ રીતે પાછી આપવી જોઈએ.

ન દાપ્યોઽપહૃતં તત્તુ રાજદૈવકતસ્કરૈઃ । પ્રેપશ્ચેન્માર્ગિતે દત્તે દાપ્યો દણ્ડશ્ચ તત્સમમ્ ।। ૨૫૪.

રાજા, દેવતાઓ અથવા ચોરો દ્વારા લીધેલું માલ પાછું આપવાનું ફરજિયાત નથી; પણ જો એ માલ પછી શોધીને પાછું મળે અને પાછું આપવું પડે, તો એ વ્યક્તિએ એ માલ પાછું આપવું અને એટલો જ દંડ પણ ભરવો પડે.

આજીવન્ સ્વેચ્છયા દણ્ડ્યો દાપ્યસ્તચ્ચાપિ સોદયં । યાચિતાવાહિતન્યાસે નિક્ષેપેષ્વપ્યયં વિધિઃ ।।૨૫૪.

કોઈએ પોતાનાં ઉપયોગ માટે માલ રાખી લીધું હોય, તો એ વ્યક્તિને આખી જિંદગી દંડ આપવો પડે અને એ માલ વ્યાજ સાથે પાછું આપવું પડે; આ જ નિયમ ઉધાર રાખેલા કે જમા કરેલા માલ માટે પણ લાગુ પડે છે, ભલે એ માંગવામાં આવ્યું હોય કે નહીં.

અગ્નિરુવાચ તપસ્વિનો દાનશીલાઃ કુલીનાઃ સત્યવાદિનઃ । ધર્મ્મપ્રધાના ઋજવઃ પુત્રવવિતે દવીવિવુતીઃ ।। ૨૫૫.

અગ્નિએ કહ્યું: તપસ્વી, દાનમાં રુચિ ધરાવનારા, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, સત્ય બોલનારા, ધર્મને મુખ્ય માનનારા, સીધા અને જેમને સંતાન અને પૌત્રો છે—

પઞ્ચયજ્ઞક્રિયાયુક્તાઃ સાક્ષઇણઃ પઞ્ચ વા ત્રયઃ । યથાજાતિ યથાવર્ણ સર્વ્વે સર્વ્વેષુ વા સ્મૃતાઃ ।। ૨૫૫.

પાંચ યજ્ઞોમાં જોડાયેલા, સાક્ષી તરીકે રહેલા—પાંચ કે ત્રણ, જેમના જન્મ અને વર્ણ પ્રમાણે—આ બધા દરેક બાબતમાં માન્ય ગણાય છે.

સ્ત્રીવૃદ્ધબાલકિતવમત્તોન્મત્તાભિશસ્તકાઃ । રઙ્ગાવતારિપાષણ્ડિકૂટકૃદ્વિકલેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૫૫.

સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો, જુગારીઓ, નશામાં કે પાગલ થયેલા, આરોપિત, રંગમંચના કલાકારો, ધર્મવિમુખ, નકલી બનાવનારા અને જેઓના ઇન્દ્રિયો દુર્બળ છે—

પતિતાપ્તાન્નસમ્બન્ધિસહાયરિપુતસ્કરાઃ । અસાક્ષિણઃ સર્વ્વસાક્ષઈ ચૌર્ય્યપારુષ્યસાહસે ।। ૨૫૫.

પતિત, અછૂત સાથે ભોજન કરનારા, સાથીઓ, મિત્રો, દુશ્મનો, ચોરો, જેઓ પાસે સાક્ષી નથી અને ચોરી, અપમાન કે હિંસાના કેસમાં બધા સાક્ષીઓ—

ઉભયાનુમતઃ સાક્ષઈ ભવત્યેકોપિ ધર્મ્મવિત । અબ્રુવન્ હિનરઃ સાક્ષઅયમૃણં સદશબન્ધકમ્ ।। ૨૫૫.

બંને પક્ષે સંમતિ આપે તો એક જ ધર્મ જાણનારો પણ સાચો સાક્ષી ગણાય છે; જો કોઈ માણસ સાક્ષી તરીકે બોલતો નથી, તો એ હંમેશા મૌનનો ઋણદાર રહે છે.

રાજ્ઞા સર્વં પ્રદાપ્યઃ સ્યાત્ ષટ્‌ચત્વારિંશકેઽહનિ । ન દદાતિ હિ યઃ સાક્ષઅયં જાનન્નપિ નરાધમઃ ।। ૨૫૫.

છપ્પન દિવસ પછી એને બધું રાજાને ચૂકવવું પડે છે; જે માણસ જાણતા હોવા છતાં સાક્ષી આપતો નથી, એ દુષ્ટ ગણાય છે.

સ કૂટસાક્ષઇણઆં પાપૈસ્તુલ્યો દણ્ડેન ચૈવ હિ । સાક્ષિણઃ શ્રાવયેદ્વાદિપ્રતિવાદિસમીપગાન્ ।। ૨૫૫.

એવો માણસ ખોટા સાક્ષીઓ જેટલો પાપી અને દંડને પાત્ર છે; સાક્ષીઓને બંને પક્ષકારોની હાજરીમાં જ પૂછવામાં આવવું જોઈએ.

યે પાતકકૃતાં લોકા મહાપાતકિનાં તથા । અગ્નિદાનાઞ્ચ યે લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનાં ।। ૨૫૫.

મોટા પાપ કરનારાઓ, આગ લગાવનારાઓ અને સ્ત્રી તથા બાળકના હત્યારા જે લોક પ્રાપ્ત કરે છે—

તાન્ સર્વ્વાન્ સમવાપ્નોતિ યઃ સાક્ષ્યમનૃતં વદેત્ । સુકૃતં યત્ત્વાયા કિઞઅચિજ્જન્માન્તરશતૈઃ કૃતમ્ ।। ૨૫૫.

જે ખોટી સાક્ષી આપે છે, એ બધા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને એણે અનેક જન્મોમાં જે પુણ્ય કમાયું હોય, એ બધું—

તસ્તર્વં તસ્ય જાનીહિ યં પરાજયસે મૃષા । દ્વૈધે બહૂનાં વચનં સમેષુ ગુણઇનાન્તથા ।। ૨૫૫.

જાણ કે એ બધું ગુમાવી બેસે છે, જો કોઈને ખોટ બોલીને હરાવે છે; ઘણા લોકોમાં મતભેદ થાય ત્યારે, વધુ ગુણવાળા લોકોનું મત માન્ય ગણાય છે.

ગુણિદ્વૈધે તુ વચનં ગ્રાહ્યં યે ગુણવત્તરાઃ । યસ્યોચુઃ સાક્ષઇણઃ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં સ જયી ભવેત્ ।। ૨૫૫.

ગુણમાં સમાનતા હોય ત્યારે, વધુ ગુણવાળાની વાત માનવી જોઈએ; જેમના માટે સાક્ષીઓ સાચી પ્રતિજ્ઞા કરે છે, એ જીતે છે.

અન્યથા વાદિનો યસ્ય ધ્રુવસ્તસ્ય પરાજયઃ ઉક્તેપિ સાક્ષઇભિઃ સાક્ષ્યે યદ્યન્યે ગુણવત્તરાઃ ।। ૨૫૫.

નહીંતર, જેમના સાક્ષી ઓછા ગુણવાળા હોય, એ ચોક્કસ હારે છે; જો કે સાક્ષીઓ બોલી ગયા હોય, પણ બીજાં વધુ ગુણવાળા હોય, તો એમની વાત માન્ય ગણાય છે.

દ્વિગુણાવાન્યથા બ્રયુઃ કૂટાઃ સ્યુ પૂર્વસાક્ષઇણઃ । પૃથક્ પૃથગ્દણ્ડનીયાઃ કૂટકૃત્સાક્ષઇણસ્તથા ।। ૨૫૫.

જો પછીના સાક્ષીઓ સંખ્યામાં બે ગણાં હોય અને અલગ વાત કરે, તો પહેલા સાક્ષી ખોટા ગણાય છે; નકલી બનાવનાર અને ખોટા સાક્ષી અલગથી દંડનીય છે.

વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દણ્ડં વિવાસ્યો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ । યઃ સાક્ષ્યં શ્રાવિતોઽન્યેભ્યો નિહ્નતે તત્તમોવૃતઃ ।। ૨૫૫.

વિવાદમાં બે ગણો દંડ લેવાય છે; બ્રાહ્મણને, જો એ સાક્ષી આપવા બોલાવવામાં આવે અને પછી સત્ય છુપાવે, તો દેશનિકાલ કરવો જોઈએ.

સ દાપ્યોષ્ટગુણં દણ્ડં બ્રાહ્મણન્તુ વિવાસયેત્ । વર્ણિનાં હિ બધો યત્ર તત્ર સાક્ષ્યઽનૃતં વદેત્ ।। ૨૫૫.

એને આઠ ગણો દંડ ભરવો પડે છે અને બ્રાહ્મણને દેશનિકાલ કરવો જોઈએ; કોઈ પણ વર્ણનો માણસ ખોટી સાક્ષી આપે, તો એને કેદ કરવો જોઈએ.

યઃ કશ્ચિદર્થોઽભિમતઃ સ્વરુકચ્યા તુ પરસ્પરં । લેખ્યં તુ સાક્ષિમત્ કાર્ય્યં તસ્મિન્ ધનિકપૂર્વકમ્ ।। ૨૫૫.

જે કોઈ બાબત બંને પક્ષે સંમતિથી નક્કી થાય, એ બાબત સાક્ષીઓ સાથે લખી લેવી જોઈએ અને તેમાં ધન આપનારનું નામ પહેલા લખવું જોઈએ.

સમામાસતદર્દ્ધાહર્ન્નામજાતિસ્વગોત્રજૈઃ । સબ્રહ્મચારિકાત્મીયપિતૃનામાદિચિહ્નિતમ્ ।। ૨૫૫.

તેમાં દેવાનારનું નામ, જાતિ, કુળ અને પરિવારના નામ, સાથે સાથે તેના સાથી વિદ્યાર્થીઓ અને સંબંધીઓના નામો, અને પિતૃઓના ઓળખાણના ચિહ્નો વિગેરે બધું સ્પષ્ટ રીતે લખવું જોઈએ.

સમાપ્તેઽર્થે ઋણી નામ સ્વહસ્તેન નિવેશયેત્ । મતં મેઽમુકપુત્રસ્ય યદત્રોપરિલેખિતં ।। ૨૫૫.

કાર્ય પૂરું થાય ત્યારે દેવાનારે પોતાનું નામ પોતાની જ લખાવટમાં લખવું જોઈએ; અને અહીં જે લખાયું છે તે મારા અમુક પુત્રનું મત માનવું.

સાક્ષઇણશ્ચ સ્વહસ્તેન પિતૃનામકર્પૂર્વકમ્ । અત્રાહમમુકઃ સાક્ષી લિખેયુરિતિ ર્તે સમાઃ ।। ૨૫૫.

સાક્ષીએ પણ પોતાના હાથથી પિતાનું નામ અને કુળ લખવું જોઈએ; અને અહીં હું અમુક વ્યક્તિ સાક્ષી છું—આવું લખવું જોઈએ, જો કોઈ યોગ્ય કારણ ન હોય તો.

અલિપિજ્ઞ ઋણી યઃ સ્યાલ્લેખયેત્ સ્વમતન્તુ સઃ । સાક્ષી વા સાક્ષઇણાન્યેન સર્વસાક્ષિસમીપતઃ ।। ૨૫૫.

જો દેવાનાર લખી ન શકે તો, તે પોતાનો ઉદ્દેશ જણાવે અને સાક્ષી અથવા બીજું કોઈ વ્યક્તિ બધા સાક્ષીઓની હાજરીમાં લખે.

ઉભયાભ્યર્થિનૈતન્મયા હ્યમુકસૂનુના । લિખિતં હ્યમુકેનેતિ લેખકોઽથાન્તતો લિખેત ।। ૨૫૫.

આ દસ્તાવેજ બંને પક્ષોની વિનંતીથી, મારા, અમુકના પુત્ર દ્વારા લખાયું છે—આ રીતે અંતે લેખકે લખવું જોઈએ: ‘અમુક દ્વારા લખાયું.’

વિનાપિ સાક્ષિભિર્લ્લેખ્યં સ્વહસ્તલિખિતઞ્ચ યત્ । તત્ પ્રમાણં સ્મૃતં સર્વં બલોપધિકૃતાદૃતે ।। ૨૫૫.

સાક્ષી વગર પણ, પોતે પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, જો બળજબરી કે છેતરપિંડી સિવાય હોય, તો બધાં મામલામાં માન્ય પુરાવા ગણાય છે.

ઋણં લેખ્યકૃતં દેયં પુરુષૈસ્ત્રિભિરેવ તુ । આધિસ્તુ ભુજ્યતે તાવદ્યાવત્તન્ન પ્રદીયતે ।। ૨૫૫.

લખાણથી નિર્ધારિત કરેલું દેવું ત્રણ વ્યક્તિઓએ ચૂકવવું જોઈએ; ગીરવે રાખેલું વસ્તુ પાછું મળે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

દેશાન્તરસ્થે દુર્લ્લેખ્યે નષ્ટોન્મૃષ્ટે હૃતે તથા । ભિન્ને ચ્છિન્ને તથા દગ્ધે લેખ્યમન્યત્તુ કારયેત્ ।। ૨૫૫.

જો દસ્તાવેજ બીજે દેશમાં હોય, વાંચવામાં મુશ્કેલ હોય, ગુમ થયેલું, મચકાયેલું, ચોરાયેલું, તૂટેલું, ફાટેલું કે બળી ગયેલું હોય, તો બીજું દસ્તાવેજ તૈયાર કરવું જોઈએ.

સન્દિગ્ધાર્થવિશુદ્ધ્યર્થં સ્વહસ્તલિખિતં તુ યત્ । યુક્તિપ્રાપ્તિક્રિયાચિહ્નસમ્બન્ધાગમહેતુભિઃ ।। ૨૫૫.

શંકાસ્પદ બાબતને સ્પષ્ટ કરવા માટે, પોતાના હાથથી લખેલું દસ્તાવેજ, યોગ્ય તાર્કિક કારણો, યોગ્ય રીત, કાર્યના ચિહ્નો, સંબંધ અને કારણ વડે સમર્થિત હોવું જોઈએ.

લેખ્યેસ્ય પૃષ્ઠેઽભિલિખેત્ પ્રવિષ્ટમઘમર્ણિનઃ । ધની ચોપગતં દદ્યાત્ સ્વહસ્તપરિચિહ્નિતમ્ ।। ૨૫૫.

દસ્તાવેજની પાછળ લખવું જોઈએ કે દેવાનારે દેવું સ્વીકાર્યું છે; અને દેવું મળ્યા પછી દેવાનારને પાવતી આપવી, જેમાં પોતાનો હાથનો ચિહ્ન હોવો જોઈએ.