અગ્નિપુરાણમ્

બહવઃ સ્યુર્યદિ સ્વાંશૈર્દદ્યુઃ પ્રતિભુવો ધનમ્ । એકચ્છાયાશ્રિતેષ્વેષુ ધનિકસ્ય યથારુચિ ।। ૨૫૪.

ઘણા જામી હોય, તો દરેકે પોતાના ભાગ પ્રમાણે પૈસા ચૂકવવા જોઈએ; પણ એક જ અધિકાર હેઠળ હોય, તો દેનારની ઈચ્છા મુજબ ચુકવણી થાય.

પ્રતિભૂર્દાપિતો યત્ર પ્રકાશં ધનિને ધનમ્ । દ્વિગુણં પ્રતિદાતવ્યમૃણિકૈસ્તસ્ય તદ્ભવેત્ ।। ૨૫૪.

જ્યાં જામી ખુલ્લેઆમ દેનારને પૈસા આપે છે, ત્યાં દેવું લેનારએ એને બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; આ નિયમ છે.

સ્વસ્ન્તતિસ્ત્રીપશવ્યં ધાન્યં દ્વિગુણમેવ ચ । વસ્ત્રં ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં રસશ્ચાષ્ટગુણસ્તથા ।। ૨૫૪.

પોતાના સંતાન, સ્ત્રીઓ, પશુ અને અનાજ માટે બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; કપડાં માટે ચાર ગણું અને દ્રવ માટે આઠ ગણું ચૂકવવું કહેવાયું છે.

આધિઃ પ્રણશ્યેત્ દ્વિગુણે ધને યદિ ન મોક્ષ્યતે । કાલે કાલકૃતં નશ્યેત્ ફલભોગ્યો ન નશ્યતિ ।। ૨૫૪.

જો બે ગણું દેવું ચૂકવવામાં ન આવે, તો ગીરવી વસ્તુ ગુમાવાય છે; સમય કે પરિસ્થિતિથી ગુમાય તો પણ ગુમાય, પણ જેનો લાભ લેવાયો હોય, એ ગુમાતું નથી.

ગોપ્યાધિબોગ્યો નાવૃદ્ધિઃ સોપકારેઽથ ભાવિતે । નષ્ટો દેયો વિનષ્ટશ્ચ દૈવરાજકૃતાદૃતે ।। ૨૫૪.

છુપાવેલી કે ઉપયોગમાં લેવાયેલી ગીરવી વસ્તુ પર વ્યાજ લાગતું નથી, ભલે લાભ મળ્યો હોય; ગુમાય તો પાછી આપવી પડે, સિવાય કે ઈશ્વર કે રાજાના કારણે ગુમાય.

આધેઃ સ્વીકરણાત્સિદ્ધીરક્ષમાણોપ્યસારતામ્ । યાતશ્ચેદન્ય આધેયો ધનભાગ્‌ વા ધની ભવેત્ ।। ૨૫૪.

ગીરવી લીધા પછી વસ્તુ બગડી જાય કે બેકામની બને, તો દેનારને સંપત્તિનો ભાગ કે ગીરવીનું મૂલ્ય મળવું જોઈએ.

ચરિત્રં બન્ધકકૃતં સવૃદ્ધં દાપયેદ્વનં । સત્યહ્કારકૃતં દ્રવ્યં દ્વિગુણં પ્રતિદાપયેત્ ।। ૨૫૪.

વર્તન કે જામીન તરીકે ગીરવી રાખેલી સંપત્તિ વ્યાજ સાથે પાછી આપવી જોઈએ; સત્ય માટે ગીરવી રાખેલી વસ્તુ બે ગણું પાછી આપવી જોઈએ.

ઉપસ્થિતસ્ય મોક્તવ્ય આધિર્દણ્ડોઽન્યથા ભવેત્ । પ્રયોજકે સતિ ધનં કુલેન્યસ્યાધિમાપ્નુયાત્ ।। ૨૫૪.

દેનાર હાજર હોય ત્યારે ગીરવી છોડવી જોઈએ; નહિ તો દંડ લાગે છે. કામ પૂરું થાય પછી દેનાર ગીરવી પાછું લઈ શકે.

તત્‌કાલકૃતમૂલ્યો વા તત્ર તિષ્ઠેદવૃદ્ધિકઃ । વિના ધારણકાદ્વાપિ વિક્રીણીતે સસાક્ષિકમ્ ।। ૨૫૪.

તે સમયે નક્કી થયેલું મૂલ્ય કે મૂળ કિંમત વ્યાજ વિના રહેવી જોઈએ; અથવા જો રાખી ન શકાય, તો સાક્ષીઓ સાથે વેચી શકાય.

યદા તુ દ્વિગુણીભૂતમૃણમાધૌ તદા ખલુ । મોચ્યશ્ચાધિસ્તદુત્પાદ્ય પ્રવિષ્ટે દ્વિગુણે ધણે ।। ૨૫૪.

જ્યારે ગીરવીમાં દેવું બે ગણું થાય, ત્યારે ગીરવી છોડવી જોઈએ; બે ગણું ચૂકવ્યા પછી ગીરવી મુક્ત થાય છે.

વ્યસનસ્થમનાખ્યાય હસ્તેઽન્યસ્ય યદર્પયેત્ । દ્રવ્યં તદૌપનિધિકં પ્રતિદેયં તથૈવ તત્ ।। ૨૫૪.

કોઈ મુશ્કેલીમાં પડી, કહ્યા વિના બીજાના હાથમાં સંપત્તિ આપે, તો એ વસ્તુ જમા ગણાય અને એ જ રીતે પાછી આપવી જોઈએ.

ન દાપ્યોઽપહૃતં તત્તુ રાજદૈવકતસ્કરૈઃ । પ્રેપશ્ચેન્માર્ગિતે દત્તે દાપ્યો દણ્ડશ્ચ તત્સમમ્ ।। ૨૫૪.

રાજા, દેવતાઓ અથવા ચોરો દ્વારા લીધેલું માલ પાછું આપવાનું ફરજિયાત નથી; પણ જો એ માલ પછી શોધીને પાછું મળે અને પાછું આપવું પડે, તો એ વ્યક્તિએ એ માલ પાછું આપવું અને એટલો જ દંડ પણ ભરવો પડે.

આજીવન્ સ્વેચ્છયા દણ્ડ્યો દાપ્યસ્તચ્ચાપિ સોદયં । યાચિતાવાહિતન્યાસે નિક્ષેપેષ્વપ્યયં વિધિઃ ।।૨૫૪.

કોઈએ પોતાનાં ઉપયોગ માટે માલ રાખી લીધું હોય, તો એ વ્યક્તિને આખી જિંદગી દંડ આપવો પડે અને એ માલ વ્યાજ સાથે પાછું આપવું પડે; આ જ નિયમ ઉધાર રાખેલા કે જમા કરેલા માલ માટે પણ લાગુ પડે છે, ભલે એ માંગવામાં આવ્યું હોય કે નહીં.

અગ્નિરુવાચ તપસ્વિનો દાનશીલાઃ કુલીનાઃ સત્યવાદિનઃ । ધર્મ્મપ્રધાના ઋજવઃ પુત્રવવિતે દવીવિવુતીઃ ।। ૨૫૫.

અગ્નિએ કહ્યું: તપસ્વી, દાનમાં રુચિ ધરાવનારા, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, સત્ય બોલનારા, ધર્મને મુખ્ય માનનારા, સીધા અને જેમને સંતાન અને પૌત્રો છે—

પઞ્ચયજ્ઞક્રિયાયુક્તાઃ સાક્ષઇણઃ પઞ્ચ વા ત્રયઃ । યથાજાતિ યથાવર્ણ સર્વ્વે સર્વ્વેષુ વા સ્મૃતાઃ ।। ૨૫૫.

પાંચ યજ્ઞોમાં જોડાયેલા, સાક્ષી તરીકે રહેલા—પાંચ કે ત્રણ, જેમના જન્મ અને વર્ણ પ્રમાણે—આ બધા દરેક બાબતમાં માન્ય ગણાય છે.

સ્ત્રીવૃદ્ધબાલકિતવમત્તોન્મત્તાભિશસ્તકાઃ । રઙ્ગાવતારિપાષણ્ડિકૂટકૃદ્વિકલેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૫૫.

સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો, જુગારીઓ, નશામાં કે પાગલ થયેલા, આરોપિત, રંગમંચના કલાકારો, ધર્મવિમુખ, નકલી બનાવનારા અને જેઓના ઇન્દ્રિયો દુર્બળ છે—

પતિતાપ્તાન્નસમ્બન્ધિસહાયરિપુતસ્કરાઃ । અસાક્ષિણઃ સર્વ્વસાક્ષઈ ચૌર્ય્યપારુષ્યસાહસે ।। ૨૫૫.

પતિત, અછૂત સાથે ભોજન કરનારા, સાથીઓ, મિત્રો, દુશ્મનો, ચોરો, જેઓ પાસે સાક્ષી નથી અને ચોરી, અપમાન કે હિંસાના કેસમાં બધા સાક્ષીઓ—

ઉભયાનુમતઃ સાક્ષઈ ભવત્યેકોપિ ધર્મ્મવિત । અબ્રુવન્ હિનરઃ સાક્ષઅયમૃણં સદશબન્ધકમ્ ।। ૨૫૫.

બંને પક્ષે સંમતિ આપે તો એક જ ધર્મ જાણનારો પણ સાચો સાક્ષી ગણાય છે; જો કોઈ માણસ સાક્ષી તરીકે બોલતો નથી, તો એ હંમેશા મૌનનો ઋણદાર રહે છે.

રાજ્ઞા સર્વં પ્રદાપ્યઃ સ્યાત્ ષટ્‌ચત્વારિંશકેઽહનિ । ન દદાતિ હિ યઃ સાક્ષઅયં જાનન્નપિ નરાધમઃ ।। ૨૫૫.

છપ્પન દિવસ પછી એને બધું રાજાને ચૂકવવું પડે છે; જે માણસ જાણતા હોવા છતાં સાક્ષી આપતો નથી, એ દુષ્ટ ગણાય છે.

સ કૂટસાક્ષઇણઆં પાપૈસ્તુલ્યો દણ્ડેન ચૈવ હિ । સાક્ષિણઃ શ્રાવયેદ્વાદિપ્રતિવાદિસમીપગાન્ ।। ૨૫૫.

એવો માણસ ખોટા સાક્ષીઓ જેટલો પાપી અને દંડને પાત્ર છે; સાક્ષીઓને બંને પક્ષકારોની હાજરીમાં જ પૂછવામાં આવવું જોઈએ.

યે પાતકકૃતાં લોકા મહાપાતકિનાં તથા । અગ્નિદાનાઞ્ચ યે લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનાં ।। ૨૫૫.

મોટા પાપ કરનારાઓ, આગ લગાવનારાઓ અને સ્ત્રી તથા બાળકના હત્યારા જે લોક પ્રાપ્ત કરે છે—

તાન્ સર્વ્વાન્ સમવાપ્નોતિ યઃ સાક્ષ્યમનૃતં વદેત્ । સુકૃતં યત્ત્વાયા કિઞઅચિજ્જન્માન્તરશતૈઃ કૃતમ્ ।। ૨૫૫.

જે ખોટી સાક્ષી આપે છે, એ બધા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને એણે અનેક જન્મોમાં જે પુણ્ય કમાયું હોય, એ બધું—

તસ્તર્વં તસ્ય જાનીહિ યં પરાજયસે મૃષા । દ્વૈધે બહૂનાં વચનં સમેષુ ગુણઇનાન્તથા ।। ૨૫૫.

જાણ કે એ બધું ગુમાવી બેસે છે, જો કોઈને ખોટ બોલીને હરાવે છે; ઘણા લોકોમાં મતભેદ થાય ત્યારે, વધુ ગુણવાળા લોકોનું મત માન્ય ગણાય છે.

ગુણિદ્વૈધે તુ વચનં ગ્રાહ્યં યે ગુણવત્તરાઃ । યસ્યોચુઃ સાક્ષઇણઃ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં સ જયી ભવેત્ ।। ૨૫૫.

ગુણમાં સમાનતા હોય ત્યારે, વધુ ગુણવાળાની વાત માનવી જોઈએ; જેમના માટે સાક્ષીઓ સાચી પ્રતિજ્ઞા કરે છે, એ જીતે છે.

અન્યથા વાદિનો યસ્ય ધ્રુવસ્તસ્ય પરાજયઃ ઉક્તેપિ સાક્ષઇભિઃ સાક્ષ્યે યદ્યન્યે ગુણવત્તરાઃ ।। ૨૫૫.

નહીંતર, જેમના સાક્ષી ઓછા ગુણવાળા હોય, એ ચોક્કસ હારે છે; જો કે સાક્ષીઓ બોલી ગયા હોય, પણ બીજાં વધુ ગુણવાળા હોય, તો એમની વાત માન્ય ગણાય છે.

દ્વિગુણાવાન્યથા બ્રયુઃ કૂટાઃ સ્યુ પૂર્વસાક્ષઇણઃ । પૃથક્ પૃથગ્દણ્ડનીયાઃ કૂટકૃત્સાક્ષઇણસ્તથા ।। ૨૫૫.

જો પછીના સાક્ષીઓ સંખ્યામાં બે ગણાં હોય અને અલગ વાત કરે, તો પહેલા સાક્ષી ખોટા ગણાય છે; નકલી બનાવનાર અને ખોટા સાક્ષી અલગથી દંડનીય છે.

વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દણ્ડં વિવાસ્યો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ । યઃ સાક્ષ્યં શ્રાવિતોઽન્યેભ્યો નિહ્નતે તત્તમોવૃતઃ ।। ૨૫૫.

વિવાદમાં બે ગણો દંડ લેવાય છે; બ્રાહ્મણને, જો એ સાક્ષી આપવા બોલાવવામાં આવે અને પછી સત્ય છુપાવે, તો દેશનિકાલ કરવો જોઈએ.

સ દાપ્યોષ્ટગુણં દણ્ડં બ્રાહ્મણન્તુ વિવાસયેત્ । વર્ણિનાં હિ બધો યત્ર તત્ર સાક્ષ્યઽનૃતં વદેત્ ।। ૨૫૫.

એને આઠ ગણો દંડ ભરવો પડે છે અને બ્રાહ્મણને દેશનિકાલ કરવો જોઈએ; કોઈ પણ વર્ણનો માણસ ખોટી સાક્ષી આપે, તો એને કેદ કરવો જોઈએ.

યઃ કશ્ચિદર્થોઽભિમતઃ સ્વરુકચ્યા તુ પરસ્પરં । લેખ્યં તુ સાક્ષિમત્ કાર્ય્યં તસ્મિન્ ધનિકપૂર્વકમ્ ।। ૨૫૫.

જે કોઈ બાબત બંને પક્ષે સંમતિથી નક્કી થાય, એ બાબત સાક્ષીઓ સાથે લખી લેવી જોઈએ અને તેમાં ધન આપનારનું નામ પહેલા લખવું જોઈએ.