અગ્નિપુરાણમ્

દીયમાનં ન ગૃહ્ણાતિ પ્રયુક્તં સ્વકન્ધનમ્ । મધ્યસ્થસ્થાપિતં તત્સ્યાદ્વર્દ્ધતે ન તતઃ પરં ।। ૨૫૪.

જો દેનાર ચૂકવણી સ્વીકારતો નથી અને એ પૈસા મધ્યસ્થ પાસે જમા કરાય છે, તો એ ત્યાં જ રહે છે અને પછી વ્યાજ વધતું નથી.

ઋક્થગ્રાહ ઋણં દાપ્યો યોપિદ્‌ગ્રાહસ્તથૈવ ચ । પુત્રોઽનન્યાશ્રિતદ્રવ્યઃ પુત્રહીનસ્ય ઋક્થિનઃ ।। ૨૫૪.

જેને વારસામાં મિલકત મળી છે, એ દેવું ચૂકવે; અને જે મિલકતનો કબજો કરે છે, એ પણ; જે પુત્ર પાસે બીજું આધાર નથી, એ પિતાના દેવું ચૂકવે.

ન યોષિત્ પતિપુત્રાભ્યાં ન પુત્રેણ કૃતં પિતા । દદ્યાદૃતે કુટુમ્બાર્થાન્ન પતિઃ સ્ત્રીકૃતં તથા ।। ૨૫૪.

પત્ની પતિ કે પુત્રના લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી; પુત્રના લીધેલા દેવામાં પિતા જવાબદાર નથી; ઘરખર્ચ સિવાય પતિ પત્ની દ્વારા લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી.

ગોપશૌણ્ડિકશૈલૂષરજકવ્યાધયોષિતાં । ઋણં દદ્યાત્પતિસ્ત્વાસાં યસ્માદ્‌વૃત્તિસ્તદાશ્રયા ।। ૨૫૪.

ગવાળણ, પેહલવાન, નૃત્યકાર, ધોબણ, શિકારી અને વેશ્યા જેવી સ્ત્રીઓની આવક પતિ પર આધાર રાખે છે, તેથી એમના ઋણ પતિએ ચૂકવવા જોઈએ.

પ્રતિપન્નં સ્ત્રિયા દેયં પત્યા વા સહ યત્ કૃતં । સ્વયં કૃતં વા યદૃણં નાન્યસ્ત્રી દાતુમર્હતિ ।। ૨૫૪.

સ્ત્રીએ પતિ સાથે કે પોતે એકલાએ લીધેલું જેવું પણ ઋણ હોય, એનું ચુકવણી સ્ત્રી કે તેનો પતિ જ કરે; બીજીઅન્ય સ્ત્રી એ ઋણ ચૂકવવાની જવાબદારી નથી.

પિતરિ પ્રોષિતે પ્રેતે વ્યસનાભિપ્લુતેઽથ વા । પુત્રપૌત્રૈર્ઋણં દેયં નિહ્નવે સાક્ષિભાવિતમ્ ।। ૨૫૪.

પિતા વિદેશ ગયેલા હોય, મૃત્યુ પામેલા હોય કે મુશ્કેલીમાં હોય, તો સાક્ષીઓ દ્વારા સાબિત થયેલું ઋણ પુત્ર કે પૌત્રોએ ચૂકવવું જોઈએ.

સુરાકામદ્યૂતકૃતન્દણ્ડશુલ્કાવશિષ્ટકમ્ । વૃથા દાનં તથૈવેહપુ ત્રો દદ્યાન્ન પૈતૃકમ્ ।। ૨૫૪.

મદિરાપાન, જુગાર, દંડ, કર અથવા એ પછી બચેલું, તેમજ નિષ્ફળ દાનમાંથી થયેલું ઋણ પુત્રોએ ચૂકવવું નહીં.

ભ્રાતૄણામથ દમ્પત્યોઃ પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ । પ્રતિભાવ્યમૃણં ગ્રાહ્યમવિભક્તેન ચ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૪.

ભાઈઓ, dampatyo, પિતા અને પુત્રમાં, જે ઋણની જવાબદારી લીધી હોય, એ અવિભક્ત પરિવારના સભ્યોએ સ્વીકારવી જોઈએ, એમ પરંપરામાં કહેવાયું છે.

દર્શને પ્રત્યયે દાને પ્રવ્ભિવ્યં વિધીયતે । આધૌ તુ વિતથે દાપ્યા વિતથસ્ય સુતા અપિ ।। ૨૫૪.

હાજરી, જામી અથવા ચુકવણીના મામલામાં જવાબદારી નક્કી થાય છે; પણ ખોટી જામી આપેલી હોય, તો એ જામી આપનારના પુત્રોએ પણ એ ચૂકવવું પડે.

દર્શનપ્રતિભૂર્યત્ર મૃતઃ પ્રાત્યયિકોઽપિ વા । ન તત્‌પુત્રા ધનં દદ્યુર્દદ્યુર્દાનાય યે સ્થિતાઃ ।। ૨૫૪.

જ્યાં જામી અથવા ખાતરી આપવામાં આવી હોય, ત્યાં જો જામી મૃત્યુ પામે કે અસમર્થ બને, તો પુત્રોએ એ ચૂકવવું નહીં; માત્ર જેઓ ચુકવણી માટે હાજર હોય, એ જ ચૂકવે.

બહવઃ સ્યુર્યદિ સ્વાંશૈર્દદ્યુઃ પ્રતિભુવો ધનમ્ । એકચ્છાયાશ્રિતેષ્વેષુ ધનિકસ્ય યથારુચિ ।। ૨૫૪.

ઘણા જામી હોય, તો દરેકે પોતાના ભાગ પ્રમાણે પૈસા ચૂકવવા જોઈએ; પણ એક જ અધિકાર હેઠળ હોય, તો દેનારની ઈચ્છા મુજબ ચુકવણી થાય.

પ્રતિભૂર્દાપિતો યત્ર પ્રકાશં ધનિને ધનમ્ । દ્વિગુણં પ્રતિદાતવ્યમૃણિકૈસ્તસ્ય તદ્ભવેત્ ।। ૨૫૪.

જ્યાં જામી ખુલ્લેઆમ દેનારને પૈસા આપે છે, ત્યાં દેવું લેનારએ એને બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; આ નિયમ છે.

સ્વસ્ન્તતિસ્ત્રીપશવ્યં ધાન્યં દ્વિગુણમેવ ચ । વસ્ત્રં ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં રસશ્ચાષ્ટગુણસ્તથા ।। ૨૫૪.

પોતાના સંતાન, સ્ત્રીઓ, પશુ અને અનાજ માટે બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; કપડાં માટે ચાર ગણું અને દ્રવ માટે આઠ ગણું ચૂકવવું કહેવાયું છે.

આધિઃ પ્રણશ્યેત્ દ્વિગુણે ધને યદિ ન મોક્ષ્યતે । કાલે કાલકૃતં નશ્યેત્ ફલભોગ્યો ન નશ્યતિ ।। ૨૫૪.

જો બે ગણું દેવું ચૂકવવામાં ન આવે, તો ગીરવી વસ્તુ ગુમાવાય છે; સમય કે પરિસ્થિતિથી ગુમાય તો પણ ગુમાય, પણ જેનો લાભ લેવાયો હોય, એ ગુમાતું નથી.

ગોપ્યાધિબોગ્યો નાવૃદ્ધિઃ સોપકારેઽથ ભાવિતે । નષ્ટો દેયો વિનષ્ટશ્ચ દૈવરાજકૃતાદૃતે ।। ૨૫૪.

છુપાવેલી કે ઉપયોગમાં લેવાયેલી ગીરવી વસ્તુ પર વ્યાજ લાગતું નથી, ભલે લાભ મળ્યો હોય; ગુમાય તો પાછી આપવી પડે, સિવાય કે ઈશ્વર કે રાજાના કારણે ગુમાય.

આધેઃ સ્વીકરણાત્સિદ્ધીરક્ષમાણોપ્યસારતામ્ । યાતશ્ચેદન્ય આધેયો ધનભાગ્‌ વા ધની ભવેત્ ।। ૨૫૪.

ગીરવી લીધા પછી વસ્તુ બગડી જાય કે બેકામની બને, તો દેનારને સંપત્તિનો ભાગ કે ગીરવીનું મૂલ્ય મળવું જોઈએ.

ચરિત્રં બન્ધકકૃતં સવૃદ્ધં દાપયેદ્વનં । સત્યહ્કારકૃતં દ્રવ્યં દ્વિગુણં પ્રતિદાપયેત્ ।। ૨૫૪.

વર્તન કે જામીન તરીકે ગીરવી રાખેલી સંપત્તિ વ્યાજ સાથે પાછી આપવી જોઈએ; સત્ય માટે ગીરવી રાખેલી વસ્તુ બે ગણું પાછી આપવી જોઈએ.

ઉપસ્થિતસ્ય મોક્તવ્ય આધિર્દણ્ડોઽન્યથા ભવેત્ । પ્રયોજકે સતિ ધનં કુલેન્યસ્યાધિમાપ્નુયાત્ ।। ૨૫૪.

દેનાર હાજર હોય ત્યારે ગીરવી છોડવી જોઈએ; નહિ તો દંડ લાગે છે. કામ પૂરું થાય પછી દેનાર ગીરવી પાછું લઈ શકે.

તત્‌કાલકૃતમૂલ્યો વા તત્ર તિષ્ઠેદવૃદ્ધિકઃ । વિના ધારણકાદ્વાપિ વિક્રીણીતે સસાક્ષિકમ્ ।। ૨૫૪.

તે સમયે નક્કી થયેલું મૂલ્ય કે મૂળ કિંમત વ્યાજ વિના રહેવી જોઈએ; અથવા જો રાખી ન શકાય, તો સાક્ષીઓ સાથે વેચી શકાય.

યદા તુ દ્વિગુણીભૂતમૃણમાધૌ તદા ખલુ । મોચ્યશ્ચાધિસ્તદુત્પાદ્ય પ્રવિષ્ટે દ્વિગુણે ધણે ।। ૨૫૪.

જ્યારે ગીરવીમાં દેવું બે ગણું થાય, ત્યારે ગીરવી છોડવી જોઈએ; બે ગણું ચૂકવ્યા પછી ગીરવી મુક્ત થાય છે.

વ્યસનસ્થમનાખ્યાય હસ્તેઽન્યસ્ય યદર્પયેત્ । દ્રવ્યં તદૌપનિધિકં પ્રતિદેયં તથૈવ તત્ ।। ૨૫૪.

કોઈ મુશ્કેલીમાં પડી, કહ્યા વિના બીજાના હાથમાં સંપત્તિ આપે, તો એ વસ્તુ જમા ગણાય અને એ જ રીતે પાછી આપવી જોઈએ.

ન દાપ્યોઽપહૃતં તત્તુ રાજદૈવકતસ્કરૈઃ । પ્રેપશ્ચેન્માર્ગિતે દત્તે દાપ્યો દણ્ડશ્ચ તત્સમમ્ ।। ૨૫૪.

રાજા, દેવતાઓ અથવા ચોરો દ્વારા લીધેલું માલ પાછું આપવાનું ફરજિયાત નથી; પણ જો એ માલ પછી શોધીને પાછું મળે અને પાછું આપવું પડે, તો એ વ્યક્તિએ એ માલ પાછું આપવું અને એટલો જ દંડ પણ ભરવો પડે.

આજીવન્ સ્વેચ્છયા દણ્ડ્યો દાપ્યસ્તચ્ચાપિ સોદયં । યાચિતાવાહિતન્યાસે નિક્ષેપેષ્વપ્યયં વિધિઃ ।।૨૫૪.

કોઈએ પોતાનાં ઉપયોગ માટે માલ રાખી લીધું હોય, તો એ વ્યક્તિને આખી જિંદગી દંડ આપવો પડે અને એ માલ વ્યાજ સાથે પાછું આપવું પડે; આ જ નિયમ ઉધાર રાખેલા કે જમા કરેલા માલ માટે પણ લાગુ પડે છે, ભલે એ માંગવામાં આવ્યું હોય કે નહીં.

અગ્નિરુવાચ તપસ્વિનો દાનશીલાઃ કુલીનાઃ સત્યવાદિનઃ । ધર્મ્મપ્રધાના ઋજવઃ પુત્રવવિતે દવીવિવુતીઃ ।। ૨૫૫.

અગ્નિએ કહ્યું: તપસ્વી, દાનમાં રુચિ ધરાવનારા, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, સત્ય બોલનારા, ધર્મને મુખ્ય માનનારા, સીધા અને જેમને સંતાન અને પૌત્રો છે—

પઞ્ચયજ્ઞક્રિયાયુક્તાઃ સાક્ષઇણઃ પઞ્ચ વા ત્રયઃ । યથાજાતિ યથાવર્ણ સર્વ્વે સર્વ્વેષુ વા સ્મૃતાઃ ।। ૨૫૫.

પાંચ યજ્ઞોમાં જોડાયેલા, સાક્ષી તરીકે રહેલા—પાંચ કે ત્રણ, જેમના જન્મ અને વર્ણ પ્રમાણે—આ બધા દરેક બાબતમાં માન્ય ગણાય છે.

સ્ત્રીવૃદ્ધબાલકિતવમત્તોન્મત્તાભિશસ્તકાઃ । રઙ્ગાવતારિપાષણ્ડિકૂટકૃદ્વિકલેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૫૫.

સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો, જુગારીઓ, નશામાં કે પાગલ થયેલા, આરોપિત, રંગમંચના કલાકારો, ધર્મવિમુખ, નકલી બનાવનારા અને જેઓના ઇન્દ્રિયો દુર્બળ છે—

પતિતાપ્તાન્નસમ્બન્ધિસહાયરિપુતસ્કરાઃ । અસાક્ષિણઃ સર્વ્વસાક્ષઈ ચૌર્ય્યપારુષ્યસાહસે ।। ૨૫૫.

પતિત, અછૂત સાથે ભોજન કરનારા, સાથીઓ, મિત્રો, દુશ્મનો, ચોરો, જેઓ પાસે સાક્ષી નથી અને ચોરી, અપમાન કે હિંસાના કેસમાં બધા સાક્ષીઓ—

ઉભયાનુમતઃ સાક્ષઈ ભવત્યેકોપિ ધર્મ્મવિત । અબ્રુવન્ હિનરઃ સાક્ષઅયમૃણં સદશબન્ધકમ્ ।। ૨૫૫.

બંને પક્ષે સંમતિ આપે તો એક જ ધર્મ જાણનારો પણ સાચો સાક્ષી ગણાય છે; જો કોઈ માણસ સાક્ષી તરીકે બોલતો નથી, તો એ હંમેશા મૌનનો ઋણદાર રહે છે.

રાજ્ઞા સર્વં પ્રદાપ્યઃ સ્યાત્ ષટ્‌ચત્વારિંશકેઽહનિ । ન દદાતિ હિ યઃ સાક્ષઅયં જાનન્નપિ નરાધમઃ ।। ૨૫૫.

છપ્પન દિવસ પછી એને બધું રાજાને ચૂકવવું પડે છે; જે માણસ જાણતા હોવા છતાં સાક્ષી આપતો નથી, એ દુષ્ટ ગણાય છે.