અગ્નિપુરાણમ્

સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારવહિઃશત્રુકૃતસ્તથા । મત્તોન્મત્તાર્ત્તવ્યસનિબાલભીતપ્રયોજિતઃ ।। ૨૫૩.

તે જ રીતે, સ્ત્રી દ્વારા, રાત્રે, અંદરખાનામાં, બહાર, દુશ્મન દ્વારા, કે મદમાં, પાગલ, દુઃખી, બાળક, કે ભયના કારણે કરાયેલા વ્યવહારો પણ માન્ય નથી.

અસમ્બદ્ધકૃતશ્ચૈવ વ્યવહારો ન સિદ્ધ્યતિ । પ્રનષ્ટાધિશતં દેયં નૃપેણ ધનિને ધનં ।। ૨૫૩.

સંબંધ વિના કરેલો વ્યવહાર માન્ય નથી; જો ગીરવી વસ્તુ ગુમ થઈ જાય, તો રાજાએ દેનારને એનું મૂલ્ય ચૂકવવું જોઈએ.

વિભાવયેન્ન ચેલ્લિઙ્ગૈસ્તત્સમં દાતુમર્હતિ । દેયઞ્ચૌરહૃતં દ્રવ્યં રાજ્ઞા જનપદાય તુ ।। ૨૫૩.

જો ચિહ્નો દ્વારા ઓળખી ન શકાય, તો સમાન મૂલ્ય આપવું જોઈએ; ચોરો દ્વારા ચોરાયેલી મિલકત રાજાએ પ્રજાને આપવી જોઈએ.

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્માસિ માસિ સબન્ધકે । વર્ણક્રમાચ્છતં દ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચકમન્યથા ।। ૨૫૩.

જામીન સાથે દર મહિને એક એંસીમાં વ્યાજ લેવું; નહિતર જાતિ પ્રમાણે એક, બે, ત્રણ, ચાર કે પાંચ ટકા પ્રતિ સો રૂપિયા લેવું.

સપ્તતિસ્તુ પશુસ્ત્રીણાં રસસ્યાષ્ટગુણા પરા । વસ્ત્રધાન્યહિરણ્યાનાં ચતુસ્ત્રિદ્વિગુણા તથા ।। ૨૫૩.

પશુ માટે સિત્તેર, સ્ત્રીઓ માટે વધારેમાં વધારે આઠ ગણું, દ્રવ માટે ચાર, કપડાં, અનાજ અને સોનાં માટે ક્રમશઃ ચાર, ત્રણ કે બે ગણું વ્યાજ લેવાય છે.

ગ્રામાન્તરાત્તુ દશકં સામુદ્રાદપિ વિંશતિં । દદ્યર્વા સ્વકૃતાં વૃદ્ધિં સર્વે સર્વાસુ જાતિષુ ।। ૨૫૩.

બીજા ગામ માટે દસ ટકા, દરિયાપાર માટે વીસ ટકા વ્યાજ લેવાય; દરેક જાતિ અને દરેક સ્થિતિમાં સૌએ પોતે નક્કી કરેલું વ્યાજ ચૂકવવું જોઈએ.

પ્રપન્નં સાધયન્નર્થં ન વાચ્યો નૃપતિર્ભવેત્ । સાધ્યમાનો નૃપં ગચ્છેદ્દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ચ તદ્ધનં ।। ૨૫૩.

રાજા જો હક વસૂલ કરે તો તેને દોષ ન લાગવો જોઈએ; પણ જો કોઈએ રાજા સામે જ હક વસૂલ કરાવવો પડે, તો એ દંડનીય છે અને એ રકમ ચૂકવવી પડે.

અગ્નિરુવાચ ગૃહીતાર્થઃ ક્રમાદ્દાપ્યો ધનિનામધમર્ણિકઃ । દત્વા તુ બ્રાહ્મણાયાદૌ નૃપતેસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૫૪.

અગ્નિ કહે છે: જે દેનાર પાસેથી પૈસા લીધા છે, એ ક્રમ પ્રમાણે પાછા આપવું જોઈએ; પણ જો પહેલા બ્રાહ્મણને આપે, તો પછી રાજાને આપવું.

રાજ્ઞાધમર્ણિકો દાપ્યઃ સાધિતાદ્દશકં સ્મૃતમ્ । પઞ્ચકન્તુ શતં દાપ્યઃ પ્રાપ્તાર્થો હ્યુત્તમર્ણિકઃ ।। ૨૫૪.

રાજા દ્વારા દેવું વસૂલ કરાવનારને વસૂલાતમાંથી દસ ટકા ચૂકવવું પડે છે; પણ આખું દેવું મળ્યું હોય, તો શ્રેષ્ઠ દેનારને દરેક સો રૂપિયા પર પાંચ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે.

હીનજાતિં પરિક્ષીણમૃણાર્થં કર્મ્મ કારયેત્ । બ્રાહ્મણસ્તુ પરિક્ષીણઃ શનૈર્દ્દાપ્યો યથોદયમ્ ।। ૨૫૪.

નીચી જાતિનો અને ગરીબ માણસ હોય, તો તેને દેવું ચૂકવવા માટે કામ કરાવવું; પણ ગરીબ બ્રાહ્મણ હોય, તો તે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ધીમે ધીમે ચૂકવે.

દીયમાનં ન ગૃહ્ણાતિ પ્રયુક્તં સ્વકન્ધનમ્ । મધ્યસ્થસ્થાપિતં તત્સ્યાદ્વર્દ્ધતે ન તતઃ પરં ।। ૨૫૪.

જો દેનાર ચૂકવણી સ્વીકારતો નથી અને એ પૈસા મધ્યસ્થ પાસે જમા કરાય છે, તો એ ત્યાં જ રહે છે અને પછી વ્યાજ વધતું નથી.

ઋક્થગ્રાહ ઋણં દાપ્યો યોપિદ્‌ગ્રાહસ્તથૈવ ચ । પુત્રોઽનન્યાશ્રિતદ્રવ્યઃ પુત્રહીનસ્ય ઋક્થિનઃ ।। ૨૫૪.

જેને વારસામાં મિલકત મળી છે, એ દેવું ચૂકવે; અને જે મિલકતનો કબજો કરે છે, એ પણ; જે પુત્ર પાસે બીજું આધાર નથી, એ પિતાના દેવું ચૂકવે.

ન યોષિત્ પતિપુત્રાભ્યાં ન પુત્રેણ કૃતં પિતા । દદ્યાદૃતે કુટુમ્બાર્થાન્ન પતિઃ સ્ત્રીકૃતં તથા ।। ૨૫૪.

પત્ની પતિ કે પુત્રના લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી; પુત્રના લીધેલા દેવામાં પિતા જવાબદાર નથી; ઘરખર્ચ સિવાય પતિ પત્ની દ્વારા લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી.

ગોપશૌણ્ડિકશૈલૂષરજકવ્યાધયોષિતાં । ઋણં દદ્યાત્પતિસ્ત્વાસાં યસ્માદ્‌વૃત્તિસ્તદાશ્રયા ।। ૨૫૪.

ગવાળણ, પેહલવાન, નૃત્યકાર, ધોબણ, શિકારી અને વેશ્યા જેવી સ્ત્રીઓની આવક પતિ પર આધાર રાખે છે, તેથી એમના ઋણ પતિએ ચૂકવવા જોઈએ.

પ્રતિપન્નં સ્ત્રિયા દેયં પત્યા વા સહ યત્ કૃતં । સ્વયં કૃતં વા યદૃણં નાન્યસ્ત્રી દાતુમર્હતિ ।। ૨૫૪.

સ્ત્રીએ પતિ સાથે કે પોતે એકલાએ લીધેલું જેવું પણ ઋણ હોય, એનું ચુકવણી સ્ત્રી કે તેનો પતિ જ કરે; બીજીઅન્ય સ્ત્રી એ ઋણ ચૂકવવાની જવાબદારી નથી.

પિતરિ પ્રોષિતે પ્રેતે વ્યસનાભિપ્લુતેઽથ વા । પુત્રપૌત્રૈર્ઋણં દેયં નિહ્નવે સાક્ષિભાવિતમ્ ।। ૨૫૪.

પિતા વિદેશ ગયેલા હોય, મૃત્યુ પામેલા હોય કે મુશ્કેલીમાં હોય, તો સાક્ષીઓ દ્વારા સાબિત થયેલું ઋણ પુત્ર કે પૌત્રોએ ચૂકવવું જોઈએ.

સુરાકામદ્યૂતકૃતન્દણ્ડશુલ્કાવશિષ્ટકમ્ । વૃથા દાનં તથૈવેહપુ ત્રો દદ્યાન્ન પૈતૃકમ્ ।। ૨૫૪.

મદિરાપાન, જુગાર, દંડ, કર અથવા એ પછી બચેલું, તેમજ નિષ્ફળ દાનમાંથી થયેલું ઋણ પુત્રોએ ચૂકવવું નહીં.

ભ્રાતૄણામથ દમ્પત્યોઃ પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ । પ્રતિભાવ્યમૃણં ગ્રાહ્યમવિભક્તેન ચ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૪.

ભાઈઓ, dampatyo, પિતા અને પુત્રમાં, જે ઋણની જવાબદારી લીધી હોય, એ અવિભક્ત પરિવારના સભ્યોએ સ્વીકારવી જોઈએ, એમ પરંપરામાં કહેવાયું છે.

દર્શને પ્રત્યયે દાને પ્રવ્ભિવ્યં વિધીયતે । આધૌ તુ વિતથે દાપ્યા વિતથસ્ય સુતા અપિ ।। ૨૫૪.

હાજરી, જામી અથવા ચુકવણીના મામલામાં જવાબદારી નક્કી થાય છે; પણ ખોટી જામી આપેલી હોય, તો એ જામી આપનારના પુત્રોએ પણ એ ચૂકવવું પડે.

દર્શનપ્રતિભૂર્યત્ર મૃતઃ પ્રાત્યયિકોઽપિ વા । ન તત્‌પુત્રા ધનં દદ્યુર્દદ્યુર્દાનાય યે સ્થિતાઃ ।। ૨૫૪.

જ્યાં જામી અથવા ખાતરી આપવામાં આવી હોય, ત્યાં જો જામી મૃત્યુ પામે કે અસમર્થ બને, તો પુત્રોએ એ ચૂકવવું નહીં; માત્ર જેઓ ચુકવણી માટે હાજર હોય, એ જ ચૂકવે.

બહવઃ સ્યુર્યદિ સ્વાંશૈર્દદ્યુઃ પ્રતિભુવો ધનમ્ । એકચ્છાયાશ્રિતેષ્વેષુ ધનિકસ્ય યથારુચિ ।। ૨૫૪.

ઘણા જામી હોય, તો દરેકે પોતાના ભાગ પ્રમાણે પૈસા ચૂકવવા જોઈએ; પણ એક જ અધિકાર હેઠળ હોય, તો દેનારની ઈચ્છા મુજબ ચુકવણી થાય.

પ્રતિભૂર્દાપિતો યત્ર પ્રકાશં ધનિને ધનમ્ । દ્વિગુણં પ્રતિદાતવ્યમૃણિકૈસ્તસ્ય તદ્ભવેત્ ।। ૨૫૪.

જ્યાં જામી ખુલ્લેઆમ દેનારને પૈસા આપે છે, ત્યાં દેવું લેનારએ એને બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; આ નિયમ છે.

સ્વસ્ન્તતિસ્ત્રીપશવ્યં ધાન્યં દ્વિગુણમેવ ચ । વસ્ત્રં ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં રસશ્ચાષ્ટગુણસ્તથા ।। ૨૫૪.

પોતાના સંતાન, સ્ત્રીઓ, પશુ અને અનાજ માટે બે ગણું પાછું આપવું જોઈએ; કપડાં માટે ચાર ગણું અને દ્રવ માટે આઠ ગણું ચૂકવવું કહેવાયું છે.

આધિઃ પ્રણશ્યેત્ દ્વિગુણે ધને યદિ ન મોક્ષ્યતે । કાલે કાલકૃતં નશ્યેત્ ફલભોગ્યો ન નશ્યતિ ।। ૨૫૪.

જો બે ગણું દેવું ચૂકવવામાં ન આવે, તો ગીરવી વસ્તુ ગુમાવાય છે; સમય કે પરિસ્થિતિથી ગુમાય તો પણ ગુમાય, પણ જેનો લાભ લેવાયો હોય, એ ગુમાતું નથી.

ગોપ્યાધિબોગ્યો નાવૃદ્ધિઃ સોપકારેઽથ ભાવિતે । નષ્ટો દેયો વિનષ્ટશ્ચ દૈવરાજકૃતાદૃતે ।। ૨૫૪.

છુપાવેલી કે ઉપયોગમાં લેવાયેલી ગીરવી વસ્તુ પર વ્યાજ લાગતું નથી, ભલે લાભ મળ્યો હોય; ગુમાય તો પાછી આપવી પડે, સિવાય કે ઈશ્વર કે રાજાના કારણે ગુમાય.

આધેઃ સ્વીકરણાત્સિદ્ધીરક્ષમાણોપ્યસારતામ્ । યાતશ્ચેદન્ય આધેયો ધનભાગ્‌ વા ધની ભવેત્ ।। ૨૫૪.

ગીરવી લીધા પછી વસ્તુ બગડી જાય કે બેકામની બને, તો દેનારને સંપત્તિનો ભાગ કે ગીરવીનું મૂલ્ય મળવું જોઈએ.

ચરિત્રં બન્ધકકૃતં સવૃદ્ધં દાપયેદ્વનં । સત્યહ્કારકૃતં દ્રવ્યં દ્વિગુણં પ્રતિદાપયેત્ ।। ૨૫૪.

વર્તન કે જામીન તરીકે ગીરવી રાખેલી સંપત્તિ વ્યાજ સાથે પાછી આપવી જોઈએ; સત્ય માટે ગીરવી રાખેલી વસ્તુ બે ગણું પાછી આપવી જોઈએ.

ઉપસ્થિતસ્ય મોક્તવ્ય આધિર્દણ્ડોઽન્યથા ભવેત્ । પ્રયોજકે સતિ ધનં કુલેન્યસ્યાધિમાપ્નુયાત્ ।। ૨૫૪.

દેનાર હાજર હોય ત્યારે ગીરવી છોડવી જોઈએ; નહિ તો દંડ લાગે છે. કામ પૂરું થાય પછી દેનાર ગીરવી પાછું લઈ શકે.

તત્‌કાલકૃતમૂલ્યો વા તત્ર તિષ્ઠેદવૃદ્ધિકઃ । વિના ધારણકાદ્વાપિ વિક્રીણીતે સસાક્ષિકમ્ ।। ૨૫૪.

તે સમયે નક્કી થયેલું મૂલ્ય કે મૂળ કિંમત વ્યાજ વિના રહેવી જોઈએ; અથવા જો રાખી ન શકાય, તો સાક્ષીઓ સાથે વેચી શકાય.