અગ્નિપુરાણમ્

પ્રમાણં લિખિતં ભુક્તિઃ સાક્ષિણશ્ચેતિ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૨૫૩.

લખાણ, હકદારી અને સાક્ષીઓ — આ ત્રણને પુરાવા તરીકે માનવામાં આવ્યા છે.

એષામન્યતમાભાવે દિવ્યાન્યતમમુચ્યતે । સર્વેષ્વેવ વિવાદેષુ બલવત્યુત્તરા ક્રિયા ।। ૨૫૩.

આમાંથી કોઈ એક પણ ન હોય તો પરિક્ષા કરાવવી જોઈએ; બધા વિવાદોમાં જવાબ વધુ બળવાન ગણાય છે.

આધૌ પ્રતિગ્રહે ક્રીતે યૂર્વા તુ બલવત્તરા । પશ્યતો બ્રુવતો ભૂમેર્હાનિર્વિંશતિવાર્ષિકી ।। ૨૫૩.

જમા, સ્વીકાર કે ખરીદીમાં નવી વાત વધારે માન્ય છે; જમીન માટે, જો જોઈ હોય કે જાહેર કરેલું હોય તો પણ વીસ વર્ષ પછી હક ગુમાય છે.

પરેણ ભુજ્યમાના યા ધનસ્ય દશવાર્ષિકી । આધિસીમોપનિઃક્ષેપજડવાચલધનૈર્વિના ।। ૨૫૩.

બીજાએ દસ વર્ષ સુધી ઉપયોગ કરેલી મિલકત માટે — પણ ગીરવી, સીમા, જમા કે અચલ મિલકત સિવાય.

તથોપનિધિરાજસ્ત્રીશ્રોત્રિયાણાં ધનૈરપિ । આધ્યાદીનાં વિહર્તારં ધનિને દાપયેદ્ધનં ।। ૨૫૩.

એ જ રીતે, રાજા, સ્ત્રી કે બ્રાહ્મણના જમા માલ માટે અને ગીરવી વગેરેની મિલકત માટે પણ, જે તેનો દુરુપયોગ કરે તેને માલિકને ચુકવવું પડે.

દણ્ડ્ય ચ તત્સમં રાજ્ઞે શક્ત્યપેક્ષ્યમથાપિ વા । આગમોપ્યધિકો ભુક્તિં વિના પૂર્વક્રમાગતાં ।। ૨૫૩.

દંડના લાયક વ્યક્તિએ રાજાને જેટલું લીધું છે એટલું અથવા શક્ય હોય તેટલું ચૂકવવું જોઈએ; અને જો અગાઉ માલિકી વગર વધારાનો લાભ થયો હોય, તો એ પણ આપવો પડે.

આગમોપિ બલન્નૈવ ભુક્તિઃ સ્તોકાપિ યત્ર ન । આગમેન વિશુદ્ધેન ભોગો યાતિ પ્રમાણતામ્ ।। ૨૫૩.

જ્યાં થોડું પણ ભોગવટ નથી, ત્યાં પુરાવા હોવા છતાં એ મજબૂત માનવામાં આવતો નથી; માત્ર શુદ્ધ પુરાવાથી જ ભોગવટ સાચી ગણાય છે.

અવિશુદ્ધાગમો ભોગઃ પ્રામાણ્યં નાધિગચ્છતિ। આગમસ્તુ કૃતો યેન સોબિયુક્તસ્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

અશુદ્ધ પુરાવા પરથી થયેલી ભોગવટ માન્યતા પામતી નથી; પણ જે વ્યક્તિએ પુરાવો બનાવ્યો છે અને તેમાં સામેલ છે, તેને એ પાછું આપવું જોઈએ.

ન તત્સુતસ્તઃસુતો વા ભુક્તિસ્તત્ર ગરીયસી । યોભિયુક્તઃ પરેતઃ સ્યાત્ તસ્ય ઋક્‌થાત્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

એવા સમયે, પુત્ર કે પૌત્રને ભોગવટમાં વધારે હક નથી; પણ જો બીજું કોઈ સામેલ હોય અને મૃત્યુ પામ્યું હોય, તો તેની મિલકતમાંથી એનો હિસ્સો પાછો લેવો જોઈએ.

ન તત્ર કારણં ભુક્તિરાગમેન વિનાકૃતા । બલોપાધિવિનિર્વૃત્તાન્ વ્યવહારાન્નિવર્ત્તયેત્ ।। ૨૫૩.

પુરાવા વિના થયેલી ભોગવટ ત્યાં માન્ય નથી; જોરજબરદસ્તીથી થયેલા વ્યવહારો રદ કરી દેવા જોઈએ.

સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારવહિઃશત્રુકૃતસ્તથા । મત્તોન્મત્તાર્ત્તવ્યસનિબાલભીતપ્રયોજિતઃ ।। ૨૫૩.

તે જ રીતે, સ્ત્રી દ્વારા, રાત્રે, અંદરખાનામાં, બહાર, દુશ્મન દ્વારા, કે મદમાં, પાગલ, દુઃખી, બાળક, કે ભયના કારણે કરાયેલા વ્યવહારો પણ માન્ય નથી.

અસમ્બદ્ધકૃતશ્ચૈવ વ્યવહારો ન સિદ્ધ્યતિ । પ્રનષ્ટાધિશતં દેયં નૃપેણ ધનિને ધનં ।। ૨૫૩.

સંબંધ વિના કરેલો વ્યવહાર માન્ય નથી; જો ગીરવી વસ્તુ ગુમ થઈ જાય, તો રાજાએ દેનારને એનું મૂલ્ય ચૂકવવું જોઈએ.

વિભાવયેન્ન ચેલ્લિઙ્ગૈસ્તત્સમં દાતુમર્હતિ । દેયઞ્ચૌરહૃતં દ્રવ્યં રાજ્ઞા જનપદાય તુ ।। ૨૫૩.

જો ચિહ્નો દ્વારા ઓળખી ન શકાય, તો સમાન મૂલ્ય આપવું જોઈએ; ચોરો દ્વારા ચોરાયેલી મિલકત રાજાએ પ્રજાને આપવી જોઈએ.

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્માસિ માસિ સબન્ધકે । વર્ણક્રમાચ્છતં દ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચકમન્યથા ।। ૨૫૩.

જામીન સાથે દર મહિને એક એંસીમાં વ્યાજ લેવું; નહિતર જાતિ પ્રમાણે એક, બે, ત્રણ, ચાર કે પાંચ ટકા પ્રતિ સો રૂપિયા લેવું.

સપ્તતિસ્તુ પશુસ્ત્રીણાં રસસ્યાષ્ટગુણા પરા । વસ્ત્રધાન્યહિરણ્યાનાં ચતુસ્ત્રિદ્વિગુણા તથા ।। ૨૫૩.

પશુ માટે સિત્તેર, સ્ત્રીઓ માટે વધારેમાં વધારે આઠ ગણું, દ્રવ માટે ચાર, કપડાં, અનાજ અને સોનાં માટે ક્રમશઃ ચાર, ત્રણ કે બે ગણું વ્યાજ લેવાય છે.

ગ્રામાન્તરાત્તુ દશકં સામુદ્રાદપિ વિંશતિં । દદ્યર્વા સ્વકૃતાં વૃદ્ધિં સર્વે સર્વાસુ જાતિષુ ।। ૨૫૩.

બીજા ગામ માટે દસ ટકા, દરિયાપાર માટે વીસ ટકા વ્યાજ લેવાય; દરેક જાતિ અને દરેક સ્થિતિમાં સૌએ પોતે નક્કી કરેલું વ્યાજ ચૂકવવું જોઈએ.

પ્રપન્નં સાધયન્નર્થં ન વાચ્યો નૃપતિર્ભવેત્ । સાધ્યમાનો નૃપં ગચ્છેદ્દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ચ તદ્ધનં ।। ૨૫૩.

રાજા જો હક વસૂલ કરે તો તેને દોષ ન લાગવો જોઈએ; પણ જો કોઈએ રાજા સામે જ હક વસૂલ કરાવવો પડે, તો એ દંડનીય છે અને એ રકમ ચૂકવવી પડે.

અગ્નિરુવાચ ગૃહીતાર્થઃ ક્રમાદ્દાપ્યો ધનિનામધમર્ણિકઃ । દત્વા તુ બ્રાહ્મણાયાદૌ નૃપતેસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૫૪.

અગ્નિ કહે છે: જે દેનાર પાસેથી પૈસા લીધા છે, એ ક્રમ પ્રમાણે પાછા આપવું જોઈએ; પણ જો પહેલા બ્રાહ્મણને આપે, તો પછી રાજાને આપવું.

રાજ્ઞાધમર્ણિકો દાપ્યઃ સાધિતાદ્દશકં સ્મૃતમ્ । પઞ્ચકન્તુ શતં દાપ્યઃ પ્રાપ્તાર્થો હ્યુત્તમર્ણિકઃ ।। ૨૫૪.

રાજા દ્વારા દેવું વસૂલ કરાવનારને વસૂલાતમાંથી દસ ટકા ચૂકવવું પડે છે; પણ આખું દેવું મળ્યું હોય, તો શ્રેષ્ઠ દેનારને દરેક સો રૂપિયા પર પાંચ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે.

હીનજાતિં પરિક્ષીણમૃણાર્થં કર્મ્મ કારયેત્ । બ્રાહ્મણસ્તુ પરિક્ષીણઃ શનૈર્દ્દાપ્યો યથોદયમ્ ।। ૨૫૪.

નીચી જાતિનો અને ગરીબ માણસ હોય, તો તેને દેવું ચૂકવવા માટે કામ કરાવવું; પણ ગરીબ બ્રાહ્મણ હોય, તો તે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ધીમે ધીમે ચૂકવે.

દીયમાનં ન ગૃહ્ણાતિ પ્રયુક્તં સ્વકન્ધનમ્ । મધ્યસ્થસ્થાપિતં તત્સ્યાદ્વર્દ્ધતે ન તતઃ પરં ।। ૨૫૪.

જો દેનાર ચૂકવણી સ્વીકારતો નથી અને એ પૈસા મધ્યસ્થ પાસે જમા કરાય છે, તો એ ત્યાં જ રહે છે અને પછી વ્યાજ વધતું નથી.

ઋક્થગ્રાહ ઋણં દાપ્યો યોપિદ્‌ગ્રાહસ્તથૈવ ચ । પુત્રોઽનન્યાશ્રિતદ્રવ્યઃ પુત્રહીનસ્ય ઋક્થિનઃ ।। ૨૫૪.

જેને વારસામાં મિલકત મળી છે, એ દેવું ચૂકવે; અને જે મિલકતનો કબજો કરે છે, એ પણ; જે પુત્ર પાસે બીજું આધાર નથી, એ પિતાના દેવું ચૂકવે.

ન યોષિત્ પતિપુત્રાભ્યાં ન પુત્રેણ કૃતં પિતા । દદ્યાદૃતે કુટુમ્બાર્થાન્ન પતિઃ સ્ત્રીકૃતં તથા ।। ૨૫૪.

પત્ની પતિ કે પુત્રના લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી; પુત્રના લીધેલા દેવામાં પિતા જવાબદાર નથી; ઘરખર્ચ સિવાય પતિ પત્ની દ્વારા લીધેલા દેવામાં જવાબદાર નથી.

ગોપશૌણ્ડિકશૈલૂષરજકવ્યાધયોષિતાં । ઋણં દદ્યાત્પતિસ્ત્વાસાં યસ્માદ્‌વૃત્તિસ્તદાશ્રયા ।। ૨૫૪.

ગવાળણ, પેહલવાન, નૃત્યકાર, ધોબણ, શિકારી અને વેશ્યા જેવી સ્ત્રીઓની આવક પતિ પર આધાર રાખે છે, તેથી એમના ઋણ પતિએ ચૂકવવા જોઈએ.

પ્રતિપન્નં સ્ત્રિયા દેયં પત્યા વા સહ યત્ કૃતં । સ્વયં કૃતં વા યદૃણં નાન્યસ્ત્રી દાતુમર્હતિ ।। ૨૫૪.

સ્ત્રીએ પતિ સાથે કે પોતે એકલાએ લીધેલું જેવું પણ ઋણ હોય, એનું ચુકવણી સ્ત્રી કે તેનો પતિ જ કરે; બીજીઅન્ય સ્ત્રી એ ઋણ ચૂકવવાની જવાબદારી નથી.

પિતરિ પ્રોષિતે પ્રેતે વ્યસનાભિપ્લુતેઽથ વા । પુત્રપૌત્રૈર્ઋણં દેયં નિહ્નવે સાક્ષિભાવિતમ્ ।। ૨૫૪.

પિતા વિદેશ ગયેલા હોય, મૃત્યુ પામેલા હોય કે મુશ્કેલીમાં હોય, તો સાક્ષીઓ દ્વારા સાબિત થયેલું ઋણ પુત્ર કે પૌત્રોએ ચૂકવવું જોઈએ.

સુરાકામદ્યૂતકૃતન્દણ્ડશુલ્કાવશિષ્ટકમ્ । વૃથા દાનં તથૈવેહપુ ત્રો દદ્યાન્ન પૈતૃકમ્ ।। ૨૫૪.

મદિરાપાન, જુગાર, દંડ, કર અથવા એ પછી બચેલું, તેમજ નિષ્ફળ દાનમાંથી થયેલું ઋણ પુત્રોએ ચૂકવવું નહીં.

ભ્રાતૄણામથ દમ્પત્યોઃ પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ । પ્રતિભાવ્યમૃણં ગ્રાહ્યમવિભક્તેન ચ સ્મૃતમ્ ।। ૨૫૪.

ભાઈઓ, dampatyo, પિતા અને પુત્રમાં, જે ઋણની જવાબદારી લીધી હોય, એ અવિભક્ત પરિવારના સભ્યોએ સ્વીકારવી જોઈએ, એમ પરંપરામાં કહેવાયું છે.

દર્શને પ્રત્યયે દાને પ્રવ્ભિવ્યં વિધીયતે । આધૌ તુ વિતથે દાપ્યા વિતથસ્ય સુતા અપિ ।। ૨૫૪.

હાજરી, જામી અથવા ચુકવણીના મામલામાં જવાબદારી નક્કી થાય છે; પણ ખોટી જામી આપેલી હોય, તો એ જામી આપનારના પુત્રોએ પણ એ ચૂકવવું પડે.