અગ્નિપુરાણમ્

ઉભયોઃ પ્રતિભૂર્ગ્રાહ્યઃ સમર્થઃ કાર્ય્યનિર્ગયે । નિહ્નવે ભાવિતો દદ્યાદ્ધનં રાજ્ઞે તુ તત્સમમ્ ।। ૨૫૩.

બન્ને પક્ષ પાસેથી યોગ્ય અને સક્ષમ જામી લેવી જોઈએ, જેથી કામનો ઉકેલ આવે; જો છુપાવવાની શંકા થાય તો એ જામી રાજાને એટલું જ દંડ ચૂકવે.

મિથ્યાભિયોગાદ્ દ્વિગુણમભિયોગાદ્ધનં હરેત્ । સાહસસ્તેયપારુષ્યેષ્વભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયાઃ ।। ૨૫૩.

ખોટા આરોપ માટે દાવો કરેલા રકમથી બમણું દંડ લેવાય; હિંસા, ચોરી, અપમાન, શાપ કે સ્ત્રી સંબંધિત ગુનામાં નિયમ પ્રમાણે દંડ થાય.

વિચારયેત્યદ્ય એવ કાલોઽન્યત્રેછયા સ્મૃતઃ । દેશદેશાન્તરં યાતિ સૃક્કણી પરિલેઢિ ચ ।। ૨૫૩.

જો કોઈ કહે કે 'આજે જ તપાસો', તો સમય તરત જ છે; નહિતર, પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ગણાય છે, ખાસ કરીને જો કોઈ બીજે જાય કે હોઠ ચાટે.

લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખવૈવર્ણ્યમેવ ચ । સ્વભાવાદ્વિકૃતં ગચ્છેન્મનોવાક્‌કાયકર્મભિઃ ।। ૨૫૩.

એના કપાળ પર પરસેવો આવે છે અને ચહેરો ફિક્કો પડે છે; સ્વભાવથી મન, બોલી અને શરીરના કામોમાં ગડબડ દેખાય છે.

અભિયોગેઽથ વા સાક્ષ્યે વાગ્દુષ્ટં પરિકીર્ત્તિતઃ । સન્દિગ્ધાર્થં સ્વતન્ત્રો યઃ સાધયેદ્યશ્ચ નિષ્પતેત્ ।। ૨૫૩.

ફરિયાદ કે સાક્ષીમાં જેની વાણી ખરાબ હોય તેવો ગણાય છે; જે સ્વતંત્ર રહીને શંકાસ્પદ વાત ઉકેલે કે પાછો ખેંચાય, તે ઓળખાય છે.

ન ચાહૂતો વદેત્ કિઞ્ચિદ્ધની દણ્ડ્યશ્ચ સ સ્મૃતઃ । સાક્ષિષૂભયતઃ સત્સુ સાક્ષિણઃ પૂર્વવાદિનઃ ।। ૨૫૩.

જો બોલાવેલા દેનાર કંઈ બોલતો નથી, તો તેને દંડયોગ્ય માનવામાં આવે છે; બન્ને પક્ષે સાક્ષી હોય તો ફરિયાદી પક્ષના સાક્ષીઓ પહેલાં બોલે છે.

પૂર્વપક્ષેઽધરીભૂતે ભવન્ત્યુત્તરવાદિનઃ । સગણશ્ચેદ્વિવાદઃ સ્યાત્તત્ર હીનન્તુ દાપયેત્ ।। ૨૫૩.

પ્રથમ પક્ષનું કહેવું સાબિત ન થાય તો જવાબદાર પક્ષ બોલે છે; જો જૂથમાં વિવાદ હોય તો જેમાં ઓછું હોય તેને ચુકવવું પડે.

દત્તં પણં વસુઞ્ચૈવ ધનિનો ધનમેવ ચ। છલન્નિરસ્ય દૂતેન વ્યવહારાન્નયેન્નૃપઃ ।। ૨૫૩.

આપેલું પૈસું, માલ કે દેવું જો કોઈ ઇનકાર કરે તો રાજાએ દૂત મારફતે કાયદેસર રીતે પાછું લેવડાવવું જોઈએ.

ભૂતમપ્યર્થમપ્યસ્તં હીયતે વ્યવહારતઃ । નિહ્નતે નિખિલાનેકમેકદેશવિભાવિતમ્ ।। ૨૫૩.

હકીકતમાં રહેલું કે ભૂતકાળનું પણ કેસમાં ક્યારેક ગુમાઈ શકે છે, એ આખું નકારવામાં આવે, માનવામાં આવે કે ભાગે ભાગે સાબિત થાય.

દાપ્યઃ સર્વાન્નૃપેણાર્થાન્ન ગ્રાહ્યસ્ત્વનિવેદિતઃ । સ્મૃત્યોર્વિરોધે ન્યાયસ્તુ બલવાન્ વ્યવહારતઃ ।। ૨૫૩.

બધા મામલામાં રાજાએ ચુકવણી કરાવવી જોઈએ, પણ જે જાણ કરેલ નથી તે નહીં; સ્મૃતિ અને ન્યાયમાં તફાવત હોય તો કાયદામાં ન્યાયને પ્રાધાન્ય મળે છે.

પ્રમાણં લિખિતં ભુક્તિઃ સાક્ષિણશ્ચેતિ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૨૫૩.

લખાણ, હકદારી અને સાક્ષીઓ — આ ત્રણને પુરાવા તરીકે માનવામાં આવ્યા છે.

એષામન્યતમાભાવે દિવ્યાન્યતમમુચ્યતે । સર્વેષ્વેવ વિવાદેષુ બલવત્યુત્તરા ક્રિયા ।। ૨૫૩.

આમાંથી કોઈ એક પણ ન હોય તો પરિક્ષા કરાવવી જોઈએ; બધા વિવાદોમાં જવાબ વધુ બળવાન ગણાય છે.

આધૌ પ્રતિગ્રહે ક્રીતે યૂર્વા તુ બલવત્તરા । પશ્યતો બ્રુવતો ભૂમેર્હાનિર્વિંશતિવાર્ષિકી ।। ૨૫૩.

જમા, સ્વીકાર કે ખરીદીમાં નવી વાત વધારે માન્ય છે; જમીન માટે, જો જોઈ હોય કે જાહેર કરેલું હોય તો પણ વીસ વર્ષ પછી હક ગુમાય છે.

પરેણ ભુજ્યમાના યા ધનસ્ય દશવાર્ષિકી । આધિસીમોપનિઃક્ષેપજડવાચલધનૈર્વિના ।। ૨૫૩.

બીજાએ દસ વર્ષ સુધી ઉપયોગ કરેલી મિલકત માટે — પણ ગીરવી, સીમા, જમા કે અચલ મિલકત સિવાય.

તથોપનિધિરાજસ્ત્રીશ્રોત્રિયાણાં ધનૈરપિ । આધ્યાદીનાં વિહર્તારં ધનિને દાપયેદ્ધનં ।। ૨૫૩.

એ જ રીતે, રાજા, સ્ત્રી કે બ્રાહ્મણના જમા માલ માટે અને ગીરવી વગેરેની મિલકત માટે પણ, જે તેનો દુરુપયોગ કરે તેને માલિકને ચુકવવું પડે.

દણ્ડ્ય ચ તત્સમં રાજ્ઞે શક્ત્યપેક્ષ્યમથાપિ વા । આગમોપ્યધિકો ભુક્તિં વિના પૂર્વક્રમાગતાં ।। ૨૫૩.

દંડના લાયક વ્યક્તિએ રાજાને જેટલું લીધું છે એટલું અથવા શક્ય હોય તેટલું ચૂકવવું જોઈએ; અને જો અગાઉ માલિકી વગર વધારાનો લાભ થયો હોય, તો એ પણ આપવો પડે.

આગમોપિ બલન્નૈવ ભુક્તિઃ સ્તોકાપિ યત્ર ન । આગમેન વિશુદ્ધેન ભોગો યાતિ પ્રમાણતામ્ ।। ૨૫૩.

જ્યાં થોડું પણ ભોગવટ નથી, ત્યાં પુરાવા હોવા છતાં એ મજબૂત માનવામાં આવતો નથી; માત્ર શુદ્ધ પુરાવાથી જ ભોગવટ સાચી ગણાય છે.

અવિશુદ્ધાગમો ભોગઃ પ્રામાણ્યં નાધિગચ્છતિ। આગમસ્તુ કૃતો યેન સોબિયુક્તસ્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

અશુદ્ધ પુરાવા પરથી થયેલી ભોગવટ માન્યતા પામતી નથી; પણ જે વ્યક્તિએ પુરાવો બનાવ્યો છે અને તેમાં સામેલ છે, તેને એ પાછું આપવું જોઈએ.

ન તત્સુતસ્તઃસુતો વા ભુક્તિસ્તત્ર ગરીયસી । યોભિયુક્તઃ પરેતઃ સ્યાત્ તસ્ય ઋક્‌થાત્તમુદ્ધરેત્ ।। ૨૫૩.

એવા સમયે, પુત્ર કે પૌત્રને ભોગવટમાં વધારે હક નથી; પણ જો બીજું કોઈ સામેલ હોય અને મૃત્યુ પામ્યું હોય, તો તેની મિલકતમાંથી એનો હિસ્સો પાછો લેવો જોઈએ.

ન તત્ર કારણં ભુક્તિરાગમેન વિનાકૃતા । બલોપાધિવિનિર્વૃત્તાન્ વ્યવહારાન્નિવર્ત્તયેત્ ।। ૨૫૩.

પુરાવા વિના થયેલી ભોગવટ ત્યાં માન્ય નથી; જોરજબરદસ્તીથી થયેલા વ્યવહારો રદ કરી દેવા જોઈએ.

સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારવહિઃશત્રુકૃતસ્તથા । મત્તોન્મત્તાર્ત્તવ્યસનિબાલભીતપ્રયોજિતઃ ।। ૨૫૩.

તે જ રીતે, સ્ત્રી દ્વારા, રાત્રે, અંદરખાનામાં, બહાર, દુશ્મન દ્વારા, કે મદમાં, પાગલ, દુઃખી, બાળક, કે ભયના કારણે કરાયેલા વ્યવહારો પણ માન્ય નથી.

અસમ્બદ્ધકૃતશ્ચૈવ વ્યવહારો ન સિદ્ધ્યતિ । પ્રનષ્ટાધિશતં દેયં નૃપેણ ધનિને ધનં ।। ૨૫૩.

સંબંધ વિના કરેલો વ્યવહાર માન્ય નથી; જો ગીરવી વસ્તુ ગુમ થઈ જાય, તો રાજાએ દેનારને એનું મૂલ્ય ચૂકવવું જોઈએ.

વિભાવયેન્ન ચેલ્લિઙ્ગૈસ્તત્સમં દાતુમર્હતિ । દેયઞ્ચૌરહૃતં દ્રવ્યં રાજ્ઞા જનપદાય તુ ।। ૨૫૩.

જો ચિહ્નો દ્વારા ઓળખી ન શકાય, તો સમાન મૂલ્ય આપવું જોઈએ; ચોરો દ્વારા ચોરાયેલી મિલકત રાજાએ પ્રજાને આપવી જોઈએ.

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્માસિ માસિ સબન્ધકે । વર્ણક્રમાચ્છતં દ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચકમન્યથા ।। ૨૫૩.

જામીન સાથે દર મહિને એક એંસીમાં વ્યાજ લેવું; નહિતર જાતિ પ્રમાણે એક, બે, ત્રણ, ચાર કે પાંચ ટકા પ્રતિ સો રૂપિયા લેવું.

સપ્તતિસ્તુ પશુસ્ત્રીણાં રસસ્યાષ્ટગુણા પરા । વસ્ત્રધાન્યહિરણ્યાનાં ચતુસ્ત્રિદ્વિગુણા તથા ।। ૨૫૩.

પશુ માટે સિત્તેર, સ્ત્રીઓ માટે વધારેમાં વધારે આઠ ગણું, દ્રવ માટે ચાર, કપડાં, અનાજ અને સોનાં માટે ક્રમશઃ ચાર, ત્રણ કે બે ગણું વ્યાજ લેવાય છે.

ગ્રામાન્તરાત્તુ દશકં સામુદ્રાદપિ વિંશતિં । દદ્યર્વા સ્વકૃતાં વૃદ્ધિં સર્વે સર્વાસુ જાતિષુ ।। ૨૫૩.

બીજા ગામ માટે દસ ટકા, દરિયાપાર માટે વીસ ટકા વ્યાજ લેવાય; દરેક જાતિ અને દરેક સ્થિતિમાં સૌએ પોતે નક્કી કરેલું વ્યાજ ચૂકવવું જોઈએ.

પ્રપન્નં સાધયન્નર્થં ન વાચ્યો નૃપતિર્ભવેત્ । સાધ્યમાનો નૃપં ગચ્છેદ્દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ચ તદ્ધનં ।। ૨૫૩.

રાજા જો હક વસૂલ કરે તો તેને દોષ ન લાગવો જોઈએ; પણ જો કોઈએ રાજા સામે જ હક વસૂલ કરાવવો પડે, તો એ દંડનીય છે અને એ રકમ ચૂકવવી પડે.

અગ્નિરુવાચ ગૃહીતાર્થઃ ક્રમાદ્દાપ્યો ધનિનામધમર્ણિકઃ । દત્વા તુ બ્રાહ્મણાયાદૌ નૃપતેસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૫૪.

અગ્નિ કહે છે: જે દેનાર પાસેથી પૈસા લીધા છે, એ ક્રમ પ્રમાણે પાછા આપવું જોઈએ; પણ જો પહેલા બ્રાહ્મણને આપે, તો પછી રાજાને આપવું.

રાજ્ઞાધમર્ણિકો દાપ્યઃ સાધિતાદ્દશકં સ્મૃતમ્ । પઞ્ચકન્તુ શતં દાપ્યઃ પ્રાપ્તાર્થો હ્યુત્તમર્ણિકઃ ।। ૨૫૪.

રાજા દ્વારા દેવું વસૂલ કરાવનારને વસૂલાતમાંથી દસ ટકા ચૂકવવું પડે છે; પણ આખું દેવું મળ્યું હોય, તો શ્રેષ્ઠ દેનારને દરેક સો રૂપિયા પર પાંચ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે.